Sidney Poitier
![]() Sidney Poitier (1968) | |
Data i miejsce urodzenia |
20 lutego 1927 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
6 stycznia 2022 |
Zawód |
aktor, reżyser |
Współmałżonek |
Juanita Hardy |
Lata aktywności |
1949–2009 |
Odznaczenia | |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1c/Sidney_Poitier_PMF.jpg/240px-Sidney_Poitier_PMF.jpg)
Sidney L. Poitier[1][2][3] (ur. 20 lutego 1927 w Miami, zm. 6 stycznia 2022 w Los Angeles[4]) – amerykański aktor i reżyser filmowy, dyplomata, pierwszy czarnoskóry laureat Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego[5], uznawany także za pierwszego czarnego gwiazdora filmowego[6]. American Film Institute umieścił go na 22. miejscu na liście największych aktorów wszech czasów (The 50 Greatest American Screen Legends)[7].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Jego rodzice pochodzili z Bahamów, gdzie prowadzili farmę, jednak Sidney urodził się jako wcześniak podczas pobytu rodziny w USA[6]. Dorastał na Bahamach, a do Stanów Zjednoczonych powrócił jako nastolatek. Pierwsze aktorskie kroki stawiał na deskach afroamerykańskich teatrów Nowego Jorku. W filmie debiutował na początku lat 50 XX w. u Josepha Mankiewicza w No Way Out. Dzięki talentowi szybko zdobył sobie uznanie i w połowie dekady zagrał pierwsze ważne role w swej karierze, w dramatach Szkolna dżungla (1955) oraz Ucieczka w kajdanach (1958). Kreacja w drugim z tych filmów przyniosła mu pierwszą nominację do Oscara. Zagrał uciekiniera z więzienia, skutego łańcuchem z nienawidzącym go białym (Tony Curtis).
W latach 60 XX w. stał się dzięki swoim rolom jednym z symboli walki z dyskryminacją rasową. Stworzył cały poczet kreacji czarnych inteligentów dominujących moralnie nad białymi. W 1964 zdobył Oscara za pierwszoplanową rolę w filmie Polne lilie. Swoją najgłośniejszą kreację – detektywa policji Virgila Tibbsa, przybywającego do miasteczka na Południu USA i pomagającego miejscowej policji w śledztwie w sprawie zabójstwa – stworzył w 1967 w dramacie kryminalnym W upalną noc. Film został nagrodzony Oscarem. W tym samym roku zagrał także narzeczonego białej dziewczyny z dobrego domu w Zgadnij, kto przyjdzie na obiad. Oba dzieła uznaje się za przełomowe dla filmowego wizerunku Afroamerykanów.
W 1974 został odznaczony Orderem Imperium Brytyjskiego klasy Kawaler Komandor (KBE). W latach 1997–2007 pełnił funkcję ambasadora Bahamów w Japonii. Od 2002 do 2007 był jednocześnie ambasadorem Bahamów przy UNESCO[8]. W 2002 odebrał Honorowego Oscara za całokształt dokonań artystycznych. W 2009 Prezydent USA Barack Obama nagrodził go Prezydenckim Medalem Wolności[6].
Filmografia
[edytuj | edytuj kod]Aktor
[edytuj | edytuj kod]- 1950 Bez wyjścia (No Way Out) – dr Luther Brooks
- 1952 Płacz, ukochany kraju (Cry, the Beloved Country) – wielebny Msimangu
- 1955 Szkolna dżungla (Blackboard Jungle) – Gregory W. Miller
- 1957 Zatoka Aniołów (Band of Angels) – Rau-Ru
- Człowiek, który pokonał strach (lub Na skraju miasta) (Edge of the City) – Tommy Tyler
- 1958 Ucieczka w kajdanach (The Defiant Ones) – Noah Cullen
- 1959 Porgy i Bess – Porgy
- 1961 Rodzynek w słońcu (A Raisin in the Sun) – Walter Lee Younger
- Paryski blues (Paris Blues) – Eddie Cook
- 1962 Granice wytrzymałości – stary psychiatra
- 1963 Polne lilie (Lilies of the Field) – Homer Smith
- Długie łodzie wikingów (Long Ships) – Ali Mansuh
- 1965 Wątła nić (The Slender Thread) – Alan Newell
- W cieniu dobrego drzewa (A Patch of Blue) – Gordon Ralfe
- Opowieść wszech czasów (The Greatest Story Ever Told) – Szymon z Cyreny
- 1966 Pojedynek w Diablo (Duel at Diablo) – Toller
- 1967 W upalną noc (In the Heat of the Night) – Virgil Tibbs
- Zgadnij, kto przyjdzie na obiad (Guess Who's Coming to Dinner) – John Prentice
- Nauczyciel z przedmieścia (To Sir, with Love) – Mark Thackeray
- 1970 Nazywam się Tibbs! (They Call Me MISTER Tibbs!) – Virgil Tibbs
- 1971 Organizacja (The Organization) – Virgil Tibbs
- 1972 Czarny kowboj (Buck and the Preacher) – Buck
- 1974 Sobotnia noc (Uptown Saturday Night) – Steve Jackson
- 1975 Zróbmy to jeszcze raz (Let's Do It Again) – Clyde Williams
- Na tropie Wilby’ego (The Wilby Conspiracy) – Shack Twala
- 1977 Wyrównane rachunki (A Piece of the Action) – Manny Durrell
- 1988 W pogoni za śmiercią (Shoot to Kill) – Warren Stantin
- Mały Nikita (Little Nikita) – Roy Parmenter
- 1992 Włamywacze (Sneakers) – Donald Crease
- 1995 Dzieci prerii (Children of the Dust) – Gypsy Smith
- 1996 Nauczyciel z przedmieścia 2 (To Sir, with Love II) – Mark Thackeray
- 1997 Mandela i de Klerk (Mandela and de Klerk) – Nelson Mandela
- Szakal (The Jackal) – Carter Preston
- 1999 Proste życie Noego Dearborna (The Simple Life of Noah Dearborn) – Noah Dearborn
Reżyser
[edytuj | edytuj kod]- 1972 Czarny kowboj (Buck and the Preacher)
- 1973 A Warm December
- 1974 Sobotnia noc (Uptight Saturday Night)
- 1975 Zróbmy to jeszcze raz (Let's Do It Again)
- 1977 Wyrównane rachunki (A Piece of the Action)
- 1980 Czyste szaleństwo (Stir Crazy)
- 1982 Hokus Pokus czyli ważna sprawa (lub Hanky Panky czyli ważna sprawa) (Hanky Panky)
- 1985 Do przodu (Fast Foreward)
- 1990 Tata duch (Ghost Dad)
Nagrody
[edytuj | edytuj kod]- Nagroda Akademii Filmowej
- Najlepszy aktor pierwszoplanowy: 1964 Polne lilie
- Oscar za całokształt twórczości: 2002
- Złoty Glob
- Najlepszy aktor w filmie dramatycznym: 1963 Polne lilie
- Nagroda Henrietty: 1969
- Nagroda im. Cecila B. DeMille’a: 1982
- Nagroda BAFTA Najlepszy aktor: 1959 Ucieczka w kajdanach
- Nagroda na MFF w Berlinie
- Srebrny Niedźwiedź dla najlepszego aktora: 1958 Ucieczka w kajdanach
- 1963 Polne lilie
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Personalidade: Sidney Poitier (EUA). InterFilmes.com. [dostęp 2017-07-15]. (port.).
- ↑ Sidney Poitier – Sztárlexikon. Starity.hu. [dostęp 2017-07-15]. (węg.).
- ↑ Sidney Poitier. Listal. [dostęp 2017-07-15]. (ang.).
- ↑ Dennis McLellan , Sidney Poitier, trailblazing star who helped break down Hollywood color barriers, dies at 94 [online], latimes.com, 7 stycznia 2022 [dostęp 2022-01-09] [zarchiwizowane z adresu 2022-01-09] (ang.).
- ↑ Sidney Poitier (20 de Fevereiro de 1927). Filmow. [dostęp 2017-07-15]. (port.).
- ↑ a b c Sidney Poitier, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2011-09-23] (ang.).
- ↑ AFI’s 100 YEARS...100 STARS. American Film Institute. [dostęp 2018-12-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2014-10-25)]. (ang.).
- ↑ New play about Sidney Poitier in development for Broadway run [online], broadwaynews.com, 7 grudnia 2021 [zarchiwizowane z adresu 2022-01-09] (ang.).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jan Słodowski, Andrzej Roman: Gwiazdy światowego kina. Leksykon. Warszawa: Editions Spotkania, 1992. ISBN 83-85195-83-1.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Sidney Poitier w bazie IMDb (ang.)
- Sidney Poitier w bazie Filmweb
- Sidney Poitier w bazie Notable Names Database (ang.)
- ISNI: 0000000116349408
- VIAF: 46947403
- LCCN: n79095315
- GND: 122438698
- BnF: 13898574p
- SUDOC: 079903010
- NLA: 36220312
- NKC: mzk2003208048
- BNE: XX1305518
- NTA: 069254613
- BIBSYS: 90863732
- CiNii: DA16196273
- Open Library: OL39427A
- PLWABN: 9810599788505606
- NUKAT: n2003098496
- J9U: 987007273519205171
- CANTIC: a11794938
- CONOR: 62396259
- BLBNB: 000486473
- KRNLK: KAC2020L4723
- Amerykanie pochodzenia bahamskiego
- Amerykańscy aktorzy filmowi
- Amerykańscy aktorzy telewizyjni
- Amerykańscy dyplomaci
- Amerykańscy reżyserzy filmowi
- Laureaci AFI Life Achievement Award
- Laureaci Kennedy Center Honors
- Laureaci nagrody BAFTA dla najlepszego aktora pierwszoplanowego
- Laureaci nagrody BAFTA Fellowship
- Laureaci Nagrody Gildii Aktorów Ekranowych za całokształt twórczości
- Laureaci Nagrody im. Cecila B. DeMille’a
- Laureaci Oscara dla najlepszego aktora pierwszoplanowego
- Laureaci Oscara za całokształt twórczości
- Laureaci Srebrnego Niedźwiedzia dla najlepszego aktora
- Laureaci Złotego Globu dla najlepszego aktora w filmie dramatycznym
- Odznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności
- Odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego
- Ludzie urodzeni w Miami
- Urodzeni w 1927
- Zmarli w 2022