Artur Rubinstein
![]() Artur Rubinstein (1963) | |
Data i miejsce urodzenia |
28 stycznia 1887 |
---|---|
Pochodzenie |
żydowskie |
Data i miejsce śmierci |
20 grudnia 1982 |
Instrumenty | |
Gatunki | |
Zawód |
pianista |
Wydawnictwo | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/Arthur_Rubinstein_1906.jpg/230px-Arthur_Rubinstein_1906.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Grzegorz_Fitelberg%2C_Karol_Szymanowski%2C_Artur_Rubinstein_%281912%29.jpg/230px-Grzegorz_Fitelberg%2C_Karol_Szymanowski%2C_Artur_Rubinstein_%281912%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/51/Zaproszenie_na_Festiwal_Polski_w_Pary%C5%BCu.jpg/230px-Zaproszenie_na_Festiwal_Polski_w_Pary%C5%BCu.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8e/Arthur_Rubinstein.jpg/230px-Arthur_Rubinstein.jpg)
(fot. Carl Van Vechten)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Pomnik_Rubisteina_Lodz.jpg/230px-Pomnik_Rubisteina_Lodz.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/96/Piotrkowska_78_dom_A_Rubinsteina_%C5%81%C3%B3d%C5%BA.jpg/230px-Piotrkowska_78_dom_A_Rubinsteina_%C5%81%C3%B3d%C5%BA.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0f/Pami%C4%85tkowy_medal_-_Artur_Rubinstein.jpg/230px-Pami%C4%85tkowy_medal_-_Artur_Rubinstein.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/Bdg_ZSMuzycznych1_6-2015.jpg/230px-Bdg_ZSMuzycznych1_6-2015.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/37/Mural_Artura_Rubinsteina.jpg/230px-Mural_Artura_Rubinsteina.jpg)
Artur Rubinstein (ur. 28 stycznia 1887[1] w Łodzi, zm. 20 grudnia 1982 w Genewie[2]) – polski pianista pochodzenia żydowskiego.
W swojej ponad 80-letniej karierze pianisty wystąpił ponad 6 tysięcy razy. Jeden z najwybitniejszych wirtuozów fortepianu XX wieku[3] i odtwórca muzyki autorstwa Fryderyka Chopina, Johannesa Brahmsa, Franza Schuberta, Roberta Schumanna, Antonína Dvořáka, Siergieja Rachmaninowa i Karola Szymanowskiego. Występował z wieloma uznanymi orkiestrami i dyrygentami oraz grał m.in. z Pau Casalsem, Jacques’em Thibaudem i Romanem Totenbergiem.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Artur Rubinstein urodził się 28 stycznia 1887 w Łodzi jako najmłodsze z siedmiorga dzieci w średnio zamożnej rodzinie żydowskiej[4][5]. W dorosłym życiu był agnostykiem[6]. Jego ojciec, Izaak Rubinstein, był właścicielem niewielkiej fabryki tekstylnej, zaś matka, Felicja z domu Heiman, zajmowała się domem[5][7][4]. Od dziecka przejawiał uzdolnienia muzyczne, już w wieku siedmiu lat wystąpił w koncercie charytatywnym. Pierwsze lekcje gry na fortepianie pobierał u Adolfa Prechnera w Łodzi. Później rodzice wysłali go do Warszawy, gdzie został uczniem Aleksandra Różyckiego. W 1897 wyjechał do Berlina, w którym uczył się w Wyższej Szkole Muzycznej i pobierał lekcje gry na fortepianie u Karla Heinricha Bartha. Jego opiekunem był dyrektor akademii, Joseph Joachim. W czasie studiów wiele koncertował przed berlińską publicznością, debiutował 1 grudnia 1900 w berlińskiej Beethoven-Saal. W kwietniu 1902 koncertował w Filharmonii Warszawskiej pod batutą Emila Młynarskiego. W 1902, z polecenia Joachima, zaprezentował się Ignacemu Janowi Paderewskiemu w Szwajcarii, zyskując jego przychylność i uznanie. W 1904 przeniósł się do Paryża, gdzie w tym samym roku zaliczył uważany za początek jego międzynarodowej kariery występ, na którym zagrał m.in. Koncert fortepianowy f-moll i Etiudę op. 10 nr 2 Fryderyka Chopina oraz Koncert fortepianowy g-moll Camille’a Saint-Saënsa[5]. Później odbywał liczne tournées po Stanach Zjednoczonych (1906), Europie i Ameryce Południowej. Wielokrotnie koncertował też w Polsce – w Łodzi, Warszawie, Lwowie, Krakowie i Zakopanem. W czasie I wojny światowej występował na rzecz Czerwonego Krzyża i Polski[5].
W 1932 poślubił córkę polskiego dyrygenta, Emila Młynarskiego – Anielę. W 1933 w Buenos Aires w Argentynie urodziła się Eva Rubinstein. W 1939 Rubinsteinowie opuścili Europę i zamieszkali w Stanach Zjednoczonych. Podczas II wojny światowej Artur Rubinstein występował na koncertach charytatywnych, w tym na rzecz polskich uchodźców, a także wspierał Polaków materialnie. Publicznie namawiał Amerykanów do przystąpienia do wojny, podkreślając przy tym ogromny wojskowy wysiłek Polski[5].
Rubinstein stracił z rąk Niemców prawie całą rodzinę w czasie II wojny światowej[4]. Na znak protestu przeciwko zbrodniom niemieckim nigdy nie wystąpił z żadnym koncertem ani w RFN, ani w NRD. 13 maja 1945, podczas koncertu w operze w San Francisco dla delegatów i gości Konferencji Pokojowej, na której powołano do życia Organizację Narodów Zjednoczonych, wobec braku polskiej flagi wśród rzędu flag państw (polska delegacja była nieobecna na Konferencji z powodu braku zgody Józefa Stalina), wyraził oburzenie i ostentacyjnie zagrał Mazurka Dąbrowskiego[5][8]. Występ poprzedził słowami:
W tej sali, w której zebrały się wielkie narody, aby uczynić ten świat lepszym, nie widzę flagi Polski, za którą toczono tę okrutną wojnę.
i dodał:
A więc teraz zagram polski hymn narodowy[9].
Za to zachowanie Rubinstein otrzymał od amerykańskiej Polonii („w imieniu milionów Polaków w USA”) dyplom Polskiej Ligi Sztuk Pięknych w Pittsburghu[5].
W 1946 uzyskał obywatelstwo Stanów Zjednoczonych i zamieszkał w tym kraju, jednak nigdy nie zerwał związków z Polską[5][4]. Do końca życia posługiwał się przy tym nienaganną polszczyzną[5]. Po II wojnie światowej Polskę odwiedził siedem razy, po raz pierwszy w 1958, dając koncerty w Krakowie i Warszawie[5][4]. W 1960 był honorowym przewodniczącym jury podczas VI Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina w Warszawie. Podczas otwarcia konkursu 22 lutego 1960 wykonał Koncert fortepianowy f-moll Fryderyka Chopina i II Koncert fortepianowy B-dur Johannesa Brahmsa z udziałem Orkiestry Symfonicznej Filharmonii Narodowej pod dyrekcją Witolda Rowickiego[5]. W 1966 zainaugurował z kolei 10. Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej „Warszawska Jesień”. W 1975 wystąpił na koncercie jubileuszowym z okazji 60-lecia Filharmonii Łódzkiej. Po raz ostatni publicznie wystąpił w maju 1976 w Wigmore Hall w Londynie, natomiast w 1979 ostatni raz odwiedził Polskę, w tym Łódź i Warszawę[4]. W warszawskiej cukierni Andrzeja Bliklego przy ul. Nowy Świat znajdują się zdjęcia pamiątkowe z wizyty artysty. Polskie Nagrania „Muza” wydały wówczas płytę z jego koncertem z 1960.
Rubinstein otrzymał też tytuł doktora honoris causa Akademii Muzycznej im. Fryderyka Chopina w Warszawie (obecnie Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina w Warszawie)[10].
W 1971 podczas koncertu w Holstebro w Danii został uhonorowany prestiżową duńską Nagrodą Fundacji Muzycznej Léonie Sonning[11][12]. Była to pierwsza tego typu nagroda przyznana pianiście i zarazem pierwsza wręczona poza Kopenhagą[12].
W 1978 został laureatem nagrody Kennedy Center Honors[13].
Artur Rubinstein był wielkim miłośnikiem cygar. Do czasu rewolucji komunistycznej miał nawet własną plantację tytoniu na Kubie.
Przyjaźnił się między innymi z Karolem Szymanowskim[5], Pablem Picassem[5] i Grzegorzem Fitelbergiem.
Zmarł 20 grudnia 1982 w Genewie. Urna z jego prochami pochowana jest niedaleko Jerozolimy na zboczu góry Orah[14].
W 1994 przyznano mu pośmiertnie nagrodę Grammy za całokształt twórczości[15].
Nela Rubinstein – żona artysty jest autorką książki kucharskiej, Nela’s Cookbook, opublikowanej w Nowym Jorku w 1983. W Polsce została wydana pt. Kuchnia Neli (wyd. Muza, pełna wersja z 2001). Książka jest zapisem upodobań kulinarnych jej męża i bohemy artystycznej Nowego Jorku, Los Angeles, Paryża.
Pamiętniki
[edytuj | edytuj kod]- Moje młode lata (My Young Years), Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1976, ISBN 83-224-0303-8.
- Moje długie życie (My Many Years), Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Kraków 1988, ISBN 83-224-0367-4.
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski (1934)[16]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (28 kwietnia 1926)[17][18]
- Krzyż Komandorski Orderu Legii Honorowej (Francja)[19]
- Krzyż Komandorski Orderu Leopolda (Belgia)[19]
- Krzyż Komandorski Orderu Zasługi (Chile)[19]
- Krzyż Oficerski Orderu św. Jakuba od Miecza (Portugalia)[19]
- Krzyż Orderu Cywilnego Alfonsa XII (Hiszpania)[19]
- Prezydencki Medal Wolności (USA, 1976)
- Komandor z Gwiazdą Orderu Zasługi Republiki Włoskiej (Włochy)
- Komandor z Gwiazdą Orderu Imperium Brytyjskiego (Wielka Brytania)
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Od 1974 w Izraelu organizowany jest Międzynarodowy Mistrzowski Konkurs Pianistyczny im. Artura Rubinsteina. Od 4 kwietnia 1984 Filharmonia Łódzka nosiła nazwę Państwowej Filharmonii im. Artura Rubinsteina w Łodzi. 30 sierpnia 1999 Zarząd Województwa Łódzkiego uchwałą nadał placówce obecną nazwę: Filharmonia Łódzka im. Artura Rubinsteina. 4 listopada 1991 Państwowy Zespół Szkół Muzycznych w Bydgoszczy przyjął imię Artura Rubinsteina.
Od 1993 w Bydgoszczy odbywa się Międzynarodowy Konkurs Młodych Pianistów „Arthur Rubinstein in memoriam”, którego dyrektorem i inicjatorem jest Ewa Stąporek-Pospiech, dyrektor Państwowego Zespołu Szkół Muzycznych w Bydgoszczy. Konkurs odbywa się pod patronatem Ewy Rubinstein, córki słynnego pianisty[20].
Uchwałą z 7 marca 2007 Sejm RP zdecydował o ustanowieniu roku 2007 Rokiem Artura Rubinsteina[21].
W 2008 w Łodzi utworzono Międzynarodową Fundację Muzyczną im. Artura Rubinsteina, która organizuje Rubinstein Piano Festival. Odbyły się trzy edycje festiwalu (2008, 2011 i 2013). W Muzeum Miasta Łodzi znajduje się największa na świecie ekspozycja pamiątek po Arturze Rubinsteinie w tzw. Galerii Muzyki im. Artura Rubinsteina, przekazanych przez jego rodzinę[22].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Bożena Pellowska-Chudobińska Łódzkie koncerty Artura Rubinsteina, Międzynarodowa Fundacja Muzyczna im. Artura Rubinsteina w Łodzi, Łódź 2011, ISBN 978-83-63150-00-6, s. 7 tam też wyjaśniono genezę innych dat urodzenia.
- ↑ Culture.pl – Artur Rubinstein (pol.) [dostęp 2011-10-05].
- ↑ Rubinstein Artur, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2019-09-19] .
- ↑ a b c d e f Artur Rubinstein – charyzmatyczny geniusz fortepianu [online], PolskieRadio.pl [dostęp 2019-08-25] .
- ↑ a b c d e f g h i j k l m Wojciech Stanisław Grochowalski: Artur Rubinstein (1887–1982). arturrubinstein.pl, 2019. [dostęp 2022-12-20]. (pol.).
- ↑ Harvey Sachs: Rubinstein: A Life. 1995, s. 139. ISBN 978-0-8021-1579-9.
- ↑ Maria Leszczyńska Ejzen, Anna Ćwiakowska, Izaak Kersz: Szkice z dziejów gminy Żydowskiej oraz cmentarza w Łodzi. books.google.pl, 1998. [dostęp 2022-12-17]. (pol.).
- ↑ Ja wam zagram hymn Polski… i proszę wstać!. histar.pl, 2022. [dostęp 2022-12-22]. (pol.).
- ↑ MSZ: Polska w ONZ. Aleksander Bregman Dzieje pustego fotela: konferencja w San Francisco i sprawa polska, Londyn 1947.
- ↑ Doktorzy honoris causa [online], Uniwersytet Muzyczny Fryderyka Chopina, 22 września 2010 [zarchiwizowane z adresu 2011-05-12] .
- ↑ The music prize over the years. sonningmusik.dk. [dostęp 2024-02-25]. (ang.).
- ↑ a b Léonie Sonning Music Prize 1971. sonningmusik.dk. [dostęp 2024-02-25]. (ang.).
- ↑ KENNEDY CENTER HONORS 1978 {HONOREES: FRED ASTAIRE, RICHARD RODGERS, GEORGE BALANCHINE, MARIAN ANDERSON, ARTHUR RUBENSTEIN} (TV). paleycenter.org. [dostęp 2024-02-25]. (ang.).
- ↑ Andrzej Niziołek: Zachód słońca nad grobem Rubinsteina. Gazeta.pl, 2007-05-01. [dostęp 2015-09-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-09-30)].
- ↑ Lifetime Achievement Award. [w:] Past Recipients [on-line]. grammy.com. [dostęp 2024-02-25]. (ang.).
- ↑ Kronika. Rubinstein w Rzeszowie. „Gazeta Rzeszowska”, s. 3, nr 40 z 30 września 1934.
- ↑ M.P. z 1926 r. nr 99, poz. 294 „za zasługi, położone na polu propagandy polskiej zagranicą”.
- ↑ Polonia Restituta. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 101 z 6 maja 1926.
- ↑ a b c d e Arthur Rubinstein Dies in Geneva at 95. www.nytimes.com (ang.)
- ↑ Konkurs Rubinsteina w Bydgoszczy.
- ↑ M.P. z 2007 r. nr 18, poz. 196.
- ↑ Wystawa stała „Z dziejów Łodzi. Historia – Kultura – Codzienność” – Galeria Muzyki im. Artura Rubinsteina [online], Muzeum Miasta Łodzi [zarchiwizowane z adresu 2012-06-28] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Arthur Rubinstein w bazie Discogs.com (ang.)
- Arthur Rubinstein w bazie AllMusic (ang.)
- Arthur Rubinstein (ang.) w Musixmatch
- Arthur Rubinstein (ang.) w Rate Your Music
- Dyskografia Arthur Rubinstein w bazie MusicBrainz (ang.)
- NAXOS – Arthur Rubinstein
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Artur Rubinstein w bazie IMDb (ang.)
- Artur Rubinstein w bazie Filmweb
- Artur Rubinstein w bazie filmpolski.pl
- Arthur Rubinstein. famousfix.com. [dostęp 2019-01-24]. (ang.).
- Artur Rubinstein na płytach BMG
- I Międzynarodowy Festiwal Muzyczny im. Artura Rubinsteina w Łodzi
- Harold C. Shoenberg , Arthur Rubinstein, The Artist, The Arthur Rubinstein International Music Society, kwiecień 1986 (ang.).
- Archiwum Dokumentów Fonicznych Polskiego Radia – Artur Rubinstein w rozmowie z Reginą Adamczak
- Artur Rubinstein w Teatrze Wielkim i w PWSM – Polska Kronika Filmowa 51A/65, Repozytorium Cyfrowe Filmoteki Narodowej
- Artur Rubinstein na zdjęciach w bibliotece Polona
- ISNI: 0000000120285187
- VIAF: 73859563
- LCCN: n81125304
- GND: 118603612
- NDL: 00454911
- LIBRIS: xv8bc8ng10hfhwz
- BnF: 119230678
- SUDOC: 028131274
- SBN: BRIV169180
- NLA: 35934734
- NKC: js20011212099
- BNE: XX854076
- NTA: 06835844X
- BIBSYS: 90127450, 7053190
- CiNii: DA00367967
- Open Library: OL1755646A
- PLWABN: 9810600980805606
- NUKAT: n97026821
- J9U: 987007267457805171
- PTBNP: 111435
- CANTIC: a10307096
- LNB: 000198731
- NSK: 000184576
- CONOR: 58891875
- BLBNB: 000337920
- KRNLK: KAC201520793
- LIH: LNB:I+l;=BV
- RISM: people/188259
- Polscy pianiści klasyczni
- Przewodniczący jury Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina
- Polscy jurorzy Międzynarodowego Konkursu Pianistycznego im. Fryderyka Chopina
- Muzycy związani z Łodzią
- Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Muzycznego Fryderyka Chopina
- Komandorzy Legii Honorowej
- Laureaci Kennedy Center Honors
- Laureaci Nagrody Fundacji Muzycznej Léonie Sonning
- Laureaci Nagrody Grammy
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Orderem Cywilnym Alfonsa XII
- Odznaczeni Orderem Imperium Brytyjskiego
- Odznaczeni Orderem Leopolda (Belgia)
- Odznaczeni Orderem Świętego Jakuba od Miecza (Portugalia)
- Odznaczeni Orderem Zasługi (Chile)
- Odznaczeni Orderem Zasługi Republiki Włoskiej
- Odznaczeni Prezydenckim Medalem Wolności
- Polscy Żydzi
- Amerykanie pochodzenia żydowskiego
- Ludzie urodzeni w Łodzi
- Pochówki w Izraelu
- Urodzeni w 1887
- Zmarli w 1982