رها
رها | |
---|---|
شانلıورفا | |
![]() باژارێ رهایێ | |
کۆۆردینات: 37°10′2″بک 38°47′45″ره / 37.16722°بک 38.79583°ره | |
وەلات | باکورێ کوردستانێ |
دەولەت | ترکیە |
پارێزگەه | رها (پارێزگەه) |
سەرباژار | رها |
حەژمارا باژارۆکان | 5 باژارۆک |
حەژمارا گوندان | 328 گوند |
قادا رووەردێ | |
• گشتی | 3.669 کم2 (1417 سق م) |
بلنداهی | 530 م (1740 فت) |
نفووس (2020) | 2.115.256[1] |
• سەرباژار (2015) | 1.100.000 |
کۆدا پۆستایێ | 63خخخ |
کۆدا تەلەفۆنێ | (+90) 414 |
![]() | |
بگوهێرە![]() |
رها (ب ترکی: شانلıورفا) پارێزگەه، ناڤچەئوو باژاررەکی باکورێ کوردستانێ یە. ژ بەر کو پرانیا کوردێن باژارئوو دەردۆرا وێ، ژئا لیێ کوردان ڤە وەک بەشەک ژ کوردستانا ترکیێ تێ دیتن. ل باشوورێ رۆژهلاتێئا ناتۆلیایێ پشتی ئامەدێ دویەمین باژارێ هەری مەزنئە
دیرۆک
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]رها یەک ژ باژارێن هەری کەڤنارە یێن جیهانێ یە. حەر وها د دیرۆکێ دە رها وەکی هێلینا مرۆڤاهیێئوو قادا شارستانیێ تێ زانین. حەتا نها گەلەک شارستانی هاتنە ل سەر ڤێئا خێ سەروەر بوونە. ل سەرئا خا رهایێ گەلەک شەرێن دژوار پێک هاتنە. دەما کو ناڤێ رهایێ تێ لێڤکرن وارێ نەمروودئوو ئی براهیم پێخەمبەر تێ بیرا مرۆڤان. دەما کو ناڤێ رهایێ تێ لێڤکرن شەرێ ئیبراهیمانئێ ل هەمبەری نەمروودان تێ بیرا مرۆڤان.
ناڤ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]چیرۆکا ناڤێ رهایێ وەک دیرۆکا باژێر تەڤلهەڤئوو کوورئە . ناڤێ کەڤن یێ باژێر ئەدەسسا یە، ژ سەردەما هەلەنیستی.ئە ڤ ناڤ هەتا سالێ 300 بەری زاینێ درێژ دبەئوو ژ دەما ئیمپەراتۆریا سەلەوکی مایە. ناڤێ ئەدەسسا ژئا لیێ سەلەوکۆس I نکاتۆر ڤە ل باژێر هاتیە دانین. د دەما قرالێ ئانتیۆخۆس Iڤئە پپهانێس ناڤێ خوە ل باژێر کریبە ژی، دەمەکە شون ڤە ناڤێ وی هاتیە ژبیرکرن. پادیشاهێ سەلەوکیئا نتیۆخۆس Iڤئە پپهانێس ناڤێ خوە ل باژێر کر ("ئانتیۆخەا"، ب یەونانیا کەڤن: Ἀντιόχεια، لات. ئانتóکهەا)، لێئە ڤ ناڤ پشتی مرنا وی هاتە ژ بیر کرن.
ل سەر ناڤێئی رۆ، یانی ل سەر پەیڤا رهایێ گەلەکئی دداا هەنە. ل گۆری نەزاریەکی پەیڤا رهایێ ژ زمانێ سوریانی ژ پەیڤا ئۆرها یان ئۆرهای تێ،[چاڤکانی هەوجە یە] بئە رەبی ژی ژ پەیڤا ڤورهای (ئاڤا پر) تێ.[چاڤکانی هەوجە یە] حەروها، هن کەس ناڤێ رهایێ ب پەیڤا یەونانی ئۆسروان، هن کەس ژی ب پەیڤا لاتینی ئورفایڤا ڤە گرێ ددن.[چاڤکانی هەوجە یە]
پشترە ناڤ وەک رها،ئو رفا هاتیە گوهەرتن. ناڤ ژئا لی ترکان ڤە وەک "شانلورفا" هاتیە گوهەرتن، لێ باژار ژئا لیێ کوردان ڤە رها تێ زانین.
کرۆنۆلۆژیا باژێر
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]بەریئی سا (زایین) ب.ز.
- 2000 - 1300 دەما میتانیئوو هووریان
- 100 - 612 دەما اسووریان
- 612 - 550 دەما مەدان
- 550 - 332 دەما پەرسان
- 332 - 313 دەما ماکەدۆنیان
- 132 هوکومداریا ئۆسرۆەنە
- 117 - 395 دەما یمپەراتۆریا رۆما
- 395 دەما بیزانسیان
- 639 دەما ەرەبان
- 985 دەما مەروانیان
- 1071 دەما سەلچوکیان
- 1174 دەما ئەیووبیان
- 1514 دەما ئیمپەراتۆریائۆ سمانی
ئەیووبیان ژی گەلەک سالا هوکمداری ل رهایێ کر.
جیێن دیرۆکی
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]حەرێم ژئا لی دیرۆک ڤە پر دەولەمەندئە . کەلا باژێر ل ناڤەندا باژێرئە . مزگەفتئوو گۆلا خەلیلو'ر-رەهمان (کهاللئا ل-راهمان) ژی ژئا لی گەلئوو توریستان ڤە تێن زیارەتکرن. ناڤچا خارانێ ب خانیێن خوە یێن تایبەتی ژ بۆ تورستان جیەک گەرێ یە. بەنداڤائا تاتورک ژی ژ بۆ گەرێئوو وەرزشێن سەرئا ڤێ جیەک مووسایدئە .
ئەردنیگاری
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]ژ خەینی هێژاییێن خوە یێن دیرۆکی، خوەزایا رهایێ هم ل جیهانێ هم ژی ل وەلاتێ مە جهەکی گرینگ دگرەئوو د هوندرێ خوە دەئا ژالێن گەلەک نادیر خوەدی دکە.
باژار د ناڤ پارەلەلێن 36° 40ئوو 38° 02 باکورئوو مەریدیەنێن 37° 50ئوو 40° 12 رۆژهلات دە نە. سینۆرێن باژێر ل باکور سەمسوورئوو دیاربەکرێ ڤە، ل رۆژاڤا ب دیلۆک ڤە، ل باشوور ب سووری ڤەئوو ل رۆژهلات ژی ب مێردینێ ڤە تێ گرێدان.
پیڤانائە ردێەر باژێر 18.584 کم² یە.ئە ردێ هەرێمێ % 22،0 ژ چیان، % 16،3 ژ دەسهتانئوو % 61،7 ژی ژ پلاتۆیان پێک تێ. ل هەرێمێ گەنم، جەه، نیسک، پەمبۆ، تریئوو ب تایبەتی ژی ڤان سالێن داوی سەبزەئوو مەوێ ژی ل هەرێمێ تێن چاندن.
ل هەرێمێئی کلیمەک رەسهایی هەیە. حاڤینان گەرمئوو زوها، زڤستانان ژی سارئە ، لێ رۆژێن ب بەرف ل هەرێمێ هندک ن. ل هەرێمێ فەرقا ناڤبەرا د گەرمبوونا شەڤئوو رۆژێ پرئە .
چیایێن هەرێمێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]کسمەک ژ چیایێ قەرەژداخێ (1919 م) دکەڤە هوندورێ هودوودێن هەرێمێ. چیایێ بلند ل هەرێمێ تونەنە. ناڤێن چیایێن هەری گرینگ وها نە:
دەشت، زۆزان، گەلیئوو ئا ژال
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]دەرێ کوئە م ژێ رە دبێژن دەشت ل ڤر پەیدا یە. د دەشتان دە دار تونە نە، ب تەنێ روەیێن گیایی یێن کو وەک فرکێن یەکسالی مەزن دبن هەنە. دەما کو مەرڤ ژ دوور ڤە لێ دنێرە، توئا ژال نایێن خویانەئوو ئە ڤ دەر وەک جۆل خویا دکەئوو مخابنئا ژالێن کو تێ دە دژین ناین زانین.
د دەشتان دە گەلەکئا ژالێن جوودا یێن کو جنسێن خوە پر کێم بوونە تێ دە دژین. وەکی گومگومۆکێن مەزنئێ ن 1.5 مەترەیی، کەفتارێن کو تەنێ د بەلگەفیلمان دە سەرێ خوە ل هەمبەری شێران رادکنئوو کەرگەزێن کو بەژنێ وان دگهێژە 2 مەترەیان.
سەدەمێن کوئە ڤئا ژالان ناین زانینئە ڤئە کوئە وان، ژ بەر کو د دەشتان دە دژین، خوە باش ڤەدشێرنئوو هنەک ژ وان تەنێ د شەڤان دەئا کتیف دبنئە . لێ بەلێ هەگەر مەرڤ هنەک بالدارتر ڤێ دەشتێ دنێرە وێ مەرڤ کاربەئە ڤئا ژالێن جوودائوو زندی یێن کو خوە ڤەشار دکن ببینە.ئە ڤ یەک ژی فەرقا د ناڤا نێرینئوو دیتنێ دە یە.
ناڤێن دەشتێن رهایێ وها نە:
- دەشتا خاررانێ; مەزنبوونا دەشتێ 2750 کم² یە.
- دەشتا وێرانشارێ; ل رۆژهلاتێ دەشتا خارانێ یە. مەزنبوونا وێ 1200 کم² یە.
- دەشتا سرووجێ; ل رۆژاڤا یێ دەشتا خارانێ یە، مەزنبوونا وی 700 کم² یە.
- دەشتا جورنێ رەش ل رۆژاڤایێ قەرەژداخئە .
ئاژالێن هەری بالکێشئێ ن کو خوە د دەشتان دە ڤەدشێرنئە ڤ ن:
- کەفتار
- ڤارانا دەشتان (ڤارانوس گرسەوس)
- کەرگەزێ بجووک (نەۆپبرۆن پەرجنۆپتەروس)
- ژۆژییا گوهدرێژ (حەمەجبنوسئا ورتوس)
حەروها، ناڤێنئا ژالێن دنئێ ن تایبەت:
چەمئوو گۆل
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5c/Bal%C4%B1kl%C4%B1g%C3%B6l.jpg/220px-Bal%C4%B1kl%C4%B1g%C3%B6l.jpg)
- چەمێ فەرادێ; چەمێ هەری مەزن یێ کوردستانێ یە. ژئە ردێن سەمسوورێ دکەڤە هوندرێ هودوودێن رهایێ. چەم د ناڤ سێ وەلاتان دە دهەرێکەئوو والا دبە خەلیجا بەسرا یێ. چەمێن جولاپ، جاڤساک، بەله، خابوورئوو زەنگەچوور شاخێن فەرادێ نەئوو د هەرێمێ ڤە دهەرکن.
- گۆلا ماسیان، رها; 150م درێژئوو 39 م فرەهئە . ل مزگەفتا خەلیلئە ل-رەهمەنئە . مەهسیێن هوندرێ گۆلێ پیرۆز نئوو ژئا لی گەل ڤە ناین گرتن.
- گۆلائا ینیزەلها; 50 م درێژئوو 30 م فرەهئە . مەهسیێن هوندرێ گۆلێ پیرۆزێنئوو ژئا لی گەل ڤە ناینە گرتن.
- گۆلا مەزنئوو یا بچووک ژ گۆلێن دن یێ هەرێمێ نە.
- گۆلا بەنداڤائا تاتورک
ئابۆری
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]سەروەتێن بنئە ردێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]حەرێم ژئا لی مادەنان ڤە نە دەولەمەندئە . ل رهایێ تەنێ فۆسفاتئوو مالزەمێن ژ بۆ تووخلائوو کرەمیدان ژ بنئە ردێ دەرتێن.
چاندئوو هونەر
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]ئۆلئوو جڤاک
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]باژەرێ رها یێ وەک باژارێ پێخامبەران تێ ناسکرن. ل گۆر ریڤایەتێ گاڤا ئادەمئوو حەوا ژ بهووشتێئێ ن قەوراندن، تێن ل خارانێ ب جه دبن. ئیبراهیم پێخەمبەر، ئەیووب پێخەمبەرئوو ئیسا پێخەمبەر ژی ل هەرێمێ مانە. ل هەرێمێ مسلمانتی ژ ەلەویئوو سوننی یان پێک تێ. کورد،ئە رەبئوو ترک پرانی یا سەرژمارێ دافراندن. گەلێ رهایێ زێدەتر ب چاندنیئوو ئا ژالکاریێ ڤە مژوولئە . تێکلیەکە مەزن نیشانی بەزرگانیێ نەدایەئوو ژیانا وان ب پرانی ل گوندان دۆمیا یە. ژ بەر وێ یەکێ کو چاندا فەۆدالتیێئوو ئا خاتیێ سەردەست مایە. ژیان ژ باژارڤانیێئوو شارستانیێ وێدەتر د چاندا گوندان دە گرتی مایە. لۆما ژی ژ بلی ڤینئوو بریارا کەس زێدەتر بیریارا جڤاکئوو ئە شیرتیێ ل سەر دەست مایە. حەر وها ل هەمبەری گۆتنا مەزنێن جڤاکێئا ن ژیئە شیرێ زێدەتر بەرڤێدان پێک نەهاتیە.
خوارنێن هەرێمێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]حەرێم ژئا لی خوارنان پر دەولەمەندئە . خوارنن هەری پر ل هەرێمێ تێن خوارن کوتلکێن داگرتی،ئا جین(چیکفتە)، بەقلەوە، کونەفە (قەدایف)، کەبەبئوو لەهمەجون نن. تایبەتیەک هەرێمێ ژی خوارنائی سۆتێن تووژ یێن سۆر ن
ئاقیت (رەچەلائی سۆتێ سۆر)
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]رەچەلائی سۆتێ رهایێئا ن ژی ب دەڤۆکا رهاییانئا قیت ناڤێ بەرەکێ ژ پێژگەها کوردی یەئوو ب هەقیقی ژئی سۆتێن تووژئێ ن رهایێ تێ چێکرن.
پارێزگەها رهایێ بئی سۆتێن خوە یێن سۆرئوو تووژ ب ناڤئوو دەنگئە ، لەورا تێ گۆتن کو گەلێ رهایی ژ تووژبوونا خوارنان پر هەز دکن.ئە وقاس کو، گۆتنەکە پێشینان دبێژە 'ل رهایێئی سۆتئێ مزکا بەبکانئە '! ژ بەر ڤێ یەکێئی سۆت بەشەکە گرینگئا خوارنئوو پێژگەها رهایێ یە. حەروها،ئا قیت ژی، ژ بۆ تووژکرنێ وەکە سۆسئا ن ژی باهاراتا گەلەک خوارنان تێ بکارانین.
ژ بۆئا قیتائی سۆتان دڤێئە ڤ مالزەمە هەبن: 1 کگ ژئی سۆتێن تووژئێ ن سۆر، 1 کەفچیا چایێ ژ دارچین، نیڤ بارداخەک ژ روونا زەیتوونێئوو نیڤ کەفچیا چایێ ژئی سۆتا رەش.
بەری هەر تشتیئی سۆتێن سۆر دڤێ بێن شوشتن، بررینئوو ژ دەندکان پاککرن. پشترەئی سۆت ژ ماکینەیا گۆشتان تێ دەرباسکرنئوو دئا مانەکێ دە تێ کۆمکرن. ژ بۆ کوئا ڤا خوە کێمتر بە خوێ دخن ناڤ، تەڤ ددنئوو ل بەر رۆژێ رێدخن. پاشێئی سۆتا رەش، دارچینئوو روونا زەیتوونە ل سەر ڤە تال دکنئوو باش تەڤ ددن.ئێ دی رەچەلائی سۆتا سۆر -ئا ن ب ناڤێ خوە یێئۆ تانتیک 'اقیت' - ژ بۆ پێژگەهێئا مادە یەئوو کارە وەک 'ەتوورئا ن ژی سۆس بێ خوارن.
کنجێن هەرێمێ
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]د سەرێ ژنان دە سهارپەیەک (یامسهاک) هەنە. کەچێن جوان کۆفیەک ب سهارپەیەک سپی (نەچەک) ل سەرێ خوە دکن. ل سەر فیستانێن درێژ، چاکێتەک درێژ تێ ل خوە کرن.ئی سهلک بێ یاخە نێ. سحالوارێن کو ژێرا وان تەنگ د بن فیستان دە تێ ل خوە کرن. د نگان دە گۆرێن هریئوو پێلاڤێن لاستیک یێ رەسه هەنە.
زلامێن هەرێمێئە نتاریێن بەر وان گرتی ل خوە دکن. چاکێت، سهالوارئوو ئی سهلک ژی ل هنەک دەڤەران ل خوە دکن. د سەرێ زلامان دە "ەگالێن سپی" هەنە. د نگان دە "قۆندەرە" یان ژی " لاستیکێن رەسه" تێ ل خوە کرن.
راگهاندن
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]حەوا
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]ل رها بالافرگەهەک هەیەئوو ناڤێ وێ بالافرگەها گئاپ'ێ یە.
ناڤدارێن باژێر
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]گرێدانێن دەرڤە
[دەستکاری | دەستکاریی سەرچاوە]- وێنەیێن رهایێ گرێدانائا رشیڤێ 2006-07-21 ل سەر وایباجک ماجهنە