Սախարովի անվան մրցանակ
Սախարովի անվան մրցանակ | |
---|---|
![]() Սախարովի անվան մրցանակի պոստեր | |
Տեսակ | մարդու իրավունքների մրցանակ |
Երկիր | ![]() ![]() |
Հիմնադրվել է | 1988 |
Պարգևադրող | Եվրախորհրդարան |
Անվանված է | Անդրեյ Սախարով |
Կայք | europarl.europa.eu/sakharovprize/en/home(անգլ.) |
Սախարովի անվան մրցանակ, պաշտոնապես հայտնի է որպես Սախարովի անվան մտքի ազատության մրցանակ (անգլ.՝ Sakharov Prize for Freedom of Thought), ամենամյա մրցանակ, որն անվանվել ի պատիվ ռուս գիտնական, այլախոհ և իրավապաշտպան Անդրեյ Սախարովի, ստեղծվել է 1988 թվականի դեկտեմբերին Եվրոպական խորհրդարանի կողմից, որպես խրախուսման միջոց՝ ի պատիվ անհատների և մարդկանց խմբերի կամ կազմակերպությունների, որոնք նվիրվել են մարդու իրավունքների և մտքի ազատության պաշտպանությանը[1]։ Հավակնորդների կրճատ ցուցակը կազմվում է հոկտեմբերին Արտաքին գործերի կոմիտեի և Զարգացման կոմիտեի կողմից, իսկ մրցանակը հանձնվում է դեկտեմբերյան նստաշրջանի ժամանակ[2]։ Մրցանակը ներառում է 50 000 եվրո դրամական պարգև, որը շնորհում է Եվրախորհրդարանի նախագահն անձամբ[2]։
Առաջին մրցանակը շնորհվել է 1988 թվականին։ Դափնեկիրները երկուսն են եղել. Նելսոն Մանդելան (Հարավային Աֆրիկա) և Անատոլի Մարչենկոն (Ռուսաստան)։ Վերջինս մրցանակի արժանացել է հետմահու։
1990 թվականին մրցանակը շնորհվել է քաղաքական հայացքների համար տնային կալանքի տակ գտնվող Աուն Սան Սու Չժիին, սակայն նա չի կարողացել մասնակցել մրցանակաբաշխությանը, քանի որ որպես Մյանմայի քաղաքական բանտարկյալ իշխանությունները արգելել են երկրից բացակայել։ Աուն Սան Սու Չժին մրցանակը ստացել է 2013 թվականին։
Ոլորտներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սախարովի անվան մտքի ազատության ամենամյա մրցանակին արժանանում են հետևյալ ոլորտներում ձեռքբերումների համար.
- մարդու իրավունքներ և հիմնարար ազատություններ
- ժողովրդավարության զարգացում և օրենքի գերակայության արժեվորում
- հարգանք միջազգային իրավունքի նկատմամբ
- փոքրամասնությունների իրավունքների պաշտպանություն
Սախարովի անվան մտքի ազատության մրցանակը շնորհվում է նաև կազմակերպություններին։ Առաջինը հանձնվել է 1992 թվականին Արգենտինայի Պլազա դե Մայոյի մայրեր կազմակերպությանը։
Հետապնդվողներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Remise_du_Prix_Sakharov_%C3%A0_Aung_San_Suu_Kyi_Strasbourg_22_octobre_2013-21.jpg/293px-Remise_du_Prix_Sakharov_%C3%A0_Aung_San_Suu_Kyi_Strasbourg_22_octobre_2013-21.jpg)
Սախարովի մրցանակի դափնեկիրներից ոմանք նախկինի պես բախվում են կոշտ քաղաքական ճնշումների։ Ռեպրեսիվ ռեժիմի տակ ապրող դափնեկիրներից են՝ Լրագրողների բելառուսական ասոցիացիան (2004), Դամաս դե Բլանկո (Կուբա, 2005), Գիլերմո Ֆարինյասը (Կուբա, 2010), Ալեքսանդր Միլինկևիչը (Բելառուս, 2006), Հու Ցզյան (Չինաստան, 2008)։ Ռազան Զեյթունան (Սիրիա, 2011) առևանգվել է 2013 թվականին և դեռևս կորած է համարվում։ Նասրին Սոթոուդեն (Իրան, 2012) ազատ է արձակվել բանտից 2013 թվականի սեպտեմբերին և նրան իր գործընկերներից 2012 թվականի համադափնեկիր ռեժիսոր Ջաֆար Փանահիի հետ միասին մինչև օրս արգելված է լքել Իրանի տարածքը։
Նոբելյան մրցանակակիրներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Սախարովի անվան մտքի ազատության մրցանակի դափնեկիրներից երեքը՝ Նելսոն Մանդելան (1993), Աուն Սան Սու Չժին (1991) և Մալալա Յուսուֆզայը (2014), հետագայում արժանացել են Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի։
Դափնեկիրների ցանկ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Տարի | Պատկեր | Դափնեկիր | Ազգություն | Նշումներ |
---|---|---|---|---|
1988 | ![]() |
Նելսոն Մանդելա | ![]() |
Հակա-ռասայական խտրականության ակտիվիստ, իսկ ավելի ուշ՝ Հարավային Աֆրիկայի նախագահ[3] |
- | Անատոլի Մարչենկո (հետմահու) |
![]() |
Խորհրդային այլախոհ, հեղինակ և մարդու իրավունքների ակտիվիստ[3] | |
1989 | ![]() |
Ալեքսանդր Դուբչեկ | ![]() |
Սլովակիայի քաղաքական գործիչ, փորձել է բարեփոխել կոմունիստական ռեժիմը Պրահայի գարնան ժամանակ[3]։ |
1990 | ![]() |
Աուն Սան Սու Չժի | ![]() |
Ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ և Հանուն ժողովրդավարության Ազգային լիգայի նախկին գլխավոր քարտուղար[4]։ 2020 թվականին Եվրախորհրդարանի նախագահների կոնֆերանսը պաշտոնապես հեռացրել է Սու Չժիին Սախարովի մրցանակակիրների համայնքից՝ Ռոհինջա ժողովրդի դեմ կատարած վայրագությունների մեջ նրա դերակատարության պատճառով, բայց ետ չի վերցրել մրցանակը[5]։ |
1991 | Ադեմ Դեմաչի | ![]() |
Կոսովոյի ալբանացի քաղաքական գործիչ և երկարաժամկետ քաղբանտարկյալ[3] | |
1992 | ![]() |
Պլազա դե Մայոյի մայրեր | ![]() |
Արգենտինայի մայրերի ասոցիացիա, որոնց երեխաները անհետ կորել են Կեղտոտ պատերազմի ընթացքում[4] |
1993 | ![]() |
Օսլոբոջենե | ![]() |
Հանրաճանաչ թերթ, որը պաշտպանել է Բոսնիան և Հերցեգովինան որպես բազմազգ պետություն[4] |
1994 | ![]() |
Նասրին Թասլիմա | ![]() |
Նախկին բժիշկ, ֆեմինիստ հեղինակ[4] |
1995 | ![]() |
Լեյլա Զանա | ![]() |
Քրդական ծագումով քաղաքական գործիչ Թուրքիայի հարավ-արևելքից, ով դատապարտվել է 15 տարվա ազատազրկման
որպես Քրդական բանվորական կուսակցության անդամ` իր մայրենի քրդերենով Թուրքիայի խորհրդարանում ելույթ ունենալու համար[3] |
1996 | ![]() |
Վեյ Ժինգշեն | ![]() |
Չինական ժողովրդավարական շարժման ակտիվիստ[4] |
1997 | ![]() |
Սալիմա Գեզալի | ![]() |
Լրագրող և գրող, կանանց իրավունքների ակտիվիստ, Ալժիրում մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության պաշտպան[4] |
1998 | ![]() |
Իբրահիմ Ռուգովա | ![]() |
Ալբանական քաղաքական գործիչ,Կոսովոյի առաջին նախագահ[3] |
1999 | ![]() |
Խանանա Գուժմաու | ![]() |
Նախկին ռազմատենչ, հետագայում Արևելյան Թիմորի առաջին նախագահ[6]։ |
2000 | - | ¡Basta Ya! | ![]() |
Ահաբեկչության նկատմամբ տարբեր քաղաքական դիրքորոշումներ ունեցող անհատներին միավորող կազմակերպություն[7]։ |
2001 | ![]() |
Նուրիտ Պելեդ-Էլհաման | ![]() |
Խաղաաղության ակտիվիստ[3] |
- | Իզաթ Գազավի | ![]() |
Գրող, պրոֆեսոր[3] | |
![]() |
Զաքարիաս Կամվենո | ![]() |
Արքեպիսկոպոս և խաղաղության ակտիվիստ[3] | |
2002 | - | Օսվալդո Պայա | ![]() |
Քաղաքական ակտիվիստ և այլախոհ[8] |
2003 | ![]() |
Քոֆի Անան | ![]() |
Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի դափնեկիր և ՄԱԿ-ի յոթերորդ Գլխավոր քարտուղար[3] |
![]() |
ՄԱԿ | ![]() |
||
2004 | - | Լրագրողների բելառուսական ասոցացիա | ![]() |
Ոչ-կառավարական կազմակերպություն, որի նպատակն է ապահովել խոսքի ազատությունը և տեղեկատվություն ստանալու և տարածելու իրավունքները ու խթանել լրագրության մասնագիտական չափանիշները[9]։ |
2005 | ![]() |
Սպիտակազգեստ կանայք | ![]() |
Ձերբակալված այլախոհների հարազատների ընդդիմադիր շարժում[10] |
![]() |
Լրագրողներ առանց սահմանների | ![]() |
Ֆրանսիայի վրա հիմնված մամուլի ազատությունը քարոզող ոչ-կառավարական միջազգային կազմակերպություն[10] | |
![]() |
Հաուվա Իբրահիմ | ![]() |
Մարդու իրավունքների փաստաբան[10] | |
2006 | ![]() |
Ալեքսանդր Միլինկևիչ | ![]() |
Քաղաքական գործիչ, Բելառուսի Միացյալ Ժողովրդավարական ուժերի կողմից ընտրված միասնական թեկնածու 2006 թ. նախագահական ընտրություններին մասնակցելու համար[11] |
2007 | ![]() |
Սալի Մահմուդ Օսման | ![]() |
Մարդու իրավունքների փաստաբան[4] |
2008 | ![]() |
Հու Ջիա | ![]() |
Ակտիվիստ և այլախոհ[12] |
2009 | Մեմորիալ | ![]() |
Պատմական, կրթական, իրավապաշտպան, բարեգործական միջազգային կազմակերպություն[13] | |
2010 | ![]() |
Գիլերմո Ֆարինյաս | ![]() |
Բժիշկ, լրագրող և քաղաքական այլախոհ[14] |
2011 | ![]() |
Ասմաա Մահֆուզ | ![]() |
Արաբ ժողովրդի հինգ ներկայացուցիչներ՝ ի նշան հավանության և աջակցության մարդու իրավունքների պաշտպանության և ազատության ձգտման[15]։ |
![]() |
Ահմեդ ալ-Սենուսի | ![]() | ||
![]() |
Ռազան Զեյթունա | ![]() | ||
![]() |
Ալի Ֆարզաթ | |||
- | Մոհամեդ Բուազիզի (հետմահու) |
![]() | ||
2012 | ![]() |
Ջաֆար Փանահի | ![]() |
Իրանցի ակտիվիստներ, Սոթոուդեն իրավաբան է, Փանահին՝ ռեժիսոր[16][17] |
![]() |
Նասրին Սոտուդե | |||
2013 | ![]() |
Մալալա Յուսուֆզայ | ![]() |
Կանանց իրավունքների և կրթության քարոզիչ[18] |
2014 | ![]() |
Դենի Մուքվեգե | ![]() |
գինեկոլոգ, խմբակային բռնաբարության զոհերին օգնություն ցուցաբերող[19] |
2015 | ![]() |
Ռաիֆ Բադավի | ![]() |
Սաուդյան Արաբիայի գրող, ակտիվիստ, Սաուդյան լիբերալներ անվճար կայքի ստեղծող[20][21] |
2016 | ![]() |
Նադիա Մուրադ | ![]() |
Եզդի իրավապաշտպաններ և «Իրաքի և Լևանտի իսլամական պետության» նախկին առևանգվածներ[22] |
![]() |
Լամիյա Աջի Բաշար | |||
2017 | ![]() |
Դեմոկրատական ընդդիմություն Վենեսուելայում | ![]() |
Երկրի Ազգային ժողովի անդամները և բոլոր քաղբանտարկյալները, որոնք ներկայացված են Foro Penal Venezolano-ի կողմից՝ ի դեմս Լեոպոլդո Լոպեսի, Խուլիո Բորխեսի, Անտոնիո Լեդեզմայի, Դանիել Սեբալյոսի, Յոն Գոյկոեչեի, Լորեն Սալեհի, Ալֆրեդո Ռամոսի և Անդրեա Գոնսալեսի։ Մրցանակը համարվում էր որպես պարգևատրում «Ուսանողական ակտիվիստների և ցուցարարների քաջությանը՝ Նիկոլաս Մադուրոյի կառավարության կողմից բռնաճնշումների դեմ դիմաց»[23] և բոյկոտված Եվրոպական միացյալ ձախեր-Սկանդինավյան կանաչ ձախ խորհրդարանական խմբի կողմից[24][25]։
(լրացուցիչ տեղեկություններ Քաղաքական ճգնաժամ Վենեսուելայում (2019) հոդվածում) |
2018 | ![]() |
Օլեգ Սենցով | ![]() |
Կինոռեժիսոր, Ռուսաստանում և ամբողջ աշխարհում պահվող քաղբանտարկյալների ազատ արձակման համար պայքարի խորհրդանիշ[26] |
2019 | ![]() |
Իլհամ Տոհտի | ![]() |
Ույղուր տնտեսագետ, գիտնական և իրավապաշտպան[27] |
2020 | ![]() |
Դեմոկրատական ընդդիմություն Բելառուսում | ![]() |
Բելառուսի դեմոկրատական ընդդիմությունը՝ ի դեմս Կոորդինացիոն խորհրդի, Սվետլանա Տիխանովսկայայի, Սվետլանա Ալեքսևիչի, Մարիա Կալեսնիկավայի, Օլգա Կավալկովայի և Վերանիկա Ցապկալայի և քաղաքական և քաղաքացիական հասարակության գործիչների՝ Սերգեյ Տիխանովսկի Ցիխանուսկիի, Ալես Բիալյացկու, Սերգեյ Դիլևսկի, Ստյապամ Պուտսիլայի և Միկոլա Ստատկևիչի նախաձեռնությամբ[28]։ |
2021 | ![]() |
Ալեքսեյ Նավալնի | ![]() |
Ընդդիմադիր քաղաքական գործիչ և կոռուպցիայի դեմ պայքարի ակտիվիստ[29] |
2022 | ![]() |
Ուկրաինական ժողովուրդ | ![]() |
Պարգևատրվել են այն ուկրաինացիներն, ովքեր «պաշտպանում են ժողովրդավարությունը, ազատությունը և օրենքի գերակայությունը»՝ 2022 թվականին Ուկրաինա Ռուսաստանի ներխուժումից հետո[30] |
2023 | - | Մահսա Ամինի † | ![]() |
Մահսա Ամինիի մահվան կասկածելի հանգամանքներն Իրանում հանգեցրեցին լայնածավալ բողոքի ցույցերի՝ հաճախ «Կին, կյանք, ազատություն» կարգախոսի ներքո[31] |
![]() |
Կին, կյանք, ազատության շարժում |
Պատկերասրահ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![]() |
![]() |
![]() |
Պարգևատրման արարողությունը․ 2013 թ․-ին Ստրասբուրգի խորհրդարանում Աուն Սան Սու Չժիին հանձնվում է 1990 թvakanի մրցանակը։ Սու Չժին այն չէր ստացել ժամանակին, քանի որ այդ տարիներին տնային կալանքի տակ էր եղել։ | Սպիտակազգեստ կանայք, 2005 թվականի դափնեկիր կազմակերպություն, ցույցեր Հավանայում (Կուբա) | Դոկտոր Դենիս Մուկվեգե, 2014 թվականի դափնեկիր |
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ "1986: Sakharov comes in from the cold".
- ↑ 2,0 2,1 "Sakharov Prize for Freedom of Thought" Արխիվացված 2014-12-26 Wayback Machine.
- ↑ 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 "20 years of the Sakharov Prize: Human rights and reconciliation".
- ↑ 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 "Sakharov Network calls for immediate release of Aung San Suu Kyi, Sakharov Prize laureate 1990" Արխիվացված 2012-10-16 Wayback Machine.
- ↑ «EU Parliament suspends Aung San Suu Kyi from Sakharov Prize Community». POLITICO (անգլերեն). 2020 թ․ սեպտեմբերի 10. Վերցված է 2023 թ․ նոյեմբերի 23-ին.
- ↑ "Gusmão receives EU Sakharov prize".
- ↑ "Basque group wins peace prize".
- ↑ "Cuban dissident collects EU prize".
- ↑ "The Belarusian Association of Journalists - 2004, Belarus" Արխիվացված 2018-12-25 Wayback Machine.
- ↑ 10,0 10,1 10,2 Gibbs, Stephen (14 December 2005).
- ↑ «Belarussian takes EU rights award». BBC News. 26 October 2006. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 21-ին.
- ↑ "China dissident wins rights prize".
- ↑ "Russia rights group wins EU prize" Արխիվացված 2018-12-25 Wayback Machine.
- ↑ "Cuba dissident Farinas awarded Sakharov Prize by EU".
- ↑ "Sakharov Prize for Freedom of Thought 2011" Արխիվացված 2011-10-23 Wayback Machine
- ↑ Saeed Kamali Dehghan (26 October 2012).
- ↑ "Nasrin Sotoudeh and Jafar Panahi – winners of the 2012 Sakharov Prize" (PDF).
- ↑ Jordan, Carol (10 October 2013).
- ↑ "DR Congo doctor Denis Mukwege wins Sakharov prize".
- ↑ «Raif Badawi wins Sakharov human rights prize». The Guardian. Brussels. Associated Press in. Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ հոկտեմբերի 29-ին. Վերցված է 2015 թ․ հոկտեմբերի 29-ին.
- ↑ Brussels, Associated Press in.
- ↑ «Sakharov prize: Yazidi women win EU freedom prize». BBC News. 2016 թ․ հոկտեմբերի 27. Արխիվացված օրիգինալից 2016 թ․ հոկտեմբերի 27-ին. Վերցված է 2016 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
- ↑ «Venezuela's opposition awarded Sakharov Prize for championing human rights». The Independent. 2017 թ․ հոկտեմբերի 26. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 28-ին.
- ↑ «Left to boycott politicised Sakharov Prize ceremony – GUE/NGL – Another Europe is possible». www.guengl.eu (անգլերեն). Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ փետրվարի 1-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունվարի 31-ին.
- ↑ «Parliament awards Sakharov Prize 2017 to Democratic Opposition in Venezuela». European Parliament. 2017 թ․ հոկտեմբերի 26. Արխիվացված օրիգինալից 2017 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2017 թ․ հոկտեմբերի 27-ին.
- ↑ «Sakharov Prize 2018 goes to Oleg Sentsov». European Parliament. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ մարտի 4-ին. Վերցված է 2018 թ․ հոկտեմբերի 25-ին.
- ↑ «Ilham Tohti awarded the 2019 Sakharov Prize». European Parliament. 2019 թ․ հոկտեմբերի 24. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ դեկտեմբերի 30-ին. Վերցված է 2019 թ․ հոկտեմբերի 24-ին.
- ↑ «The 2020 Sakharov Prize awarded to the democratic opposition in Belarus». europarl.europa.eu. 2020 թ․ հոկտեմբերի 22. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ փետրվարի 5-ին. Վերցված է 2020 թ․ նոյեմբերի 15-ին.
- ↑ «Alexei Navalny awarded the European Parliament's 2021 Sakharov Prize». europarl.europa.eu. 2021 թ․ հոկտեմբերի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հոկտեմբերի 21-ին. Վերցված է 2021 թ․ հոկտեմբերի 20-ին.
- ↑ «The Ukrainian people awarded the European Parliament's 2022 Sakharov Prize». europarl.europa.eu. 2022 թ․ հոկտեմբերի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ նոյեմբերի 19-ին. Վերցված է 2022 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
- ↑ «Jina Mahsa Amini and Iranian women protest movement win the 2023 Sakharov Prize». europarl.europa.eu (անգլերեն). 2023 թ․ հոկտեմբերի 19. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հոկտեմբերի 19-ին. Վերցված է 2023 թ․ հոկտեմբերի 19-ին.
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- SAKHAROV PRIZE FOR FREEDOM OF THOUGHT. Programme 2016
- «Sakharov Prize for Freedom of Thought». Եվրոպական խորհրդարան. 2013 թ․ դեկտեմբերի 1. Արխիվացված է օրիգինալից 2014 թ․ դեկտեմբերի 26-ին. Վերցված է 2015 թ․ փետրվարի 18-ին.
- «Sakharov Prize Network». Եվրոպական խորհրդարան. 2013 թ․ դեկտեմբերի 1. Վերցված է 2013 թ․ հոկտեմբերի 9-ին.
- «20 years of the Sakharov Prize: rewarding courage, self-sacrifice». Եվրոպական խորհրդարան. 2008 թ․ դեկտեմբերի 1. Վերցված է 2010 թ․ հոկտեմբերի 22-ին.
- Салим Ламрани ДВОЙНЫЕ СТАНДАРТЫ. Политизация премии Сахарова. ПАРИЖ (ФРАНЦИЯ) | 2006թ. հունվարի 16
- 2006 Sakharov Prize - supporting Freedom of Thought around the world. Եվրոպական խորհրդարան Institutions - 14-12-2006
![]() | Վիքիպահեստն ունի նյութեր, որոնք վերաբերում են «Սախարովի անվան մրցանակ» հոդվածին։ |