Крычаў
Крычаў лац. Kryčaŭ | |||||
Замкавая Гара і царква Сьвятога Мікалая | |||||
| |||||
Першыя згадкі: | 1136 | ||||
Магдэбурскае права: | 23 жніўня 1633 | ||||
Краіна: | Беларусь | ||||
Вобласьць: | Магілёўская | ||||
Раён: | Крычаўскі | ||||
Плошча: | 10,7 км² | ||||
Вышыня: | 168 м н. у. м. | ||||
Насельніцтва (2018) | |||||
колькасьць: | 26 007 чал.[1] | ||||
шчыльнасьць: | 2430,56 чал./км² | ||||
Часавы пас: | UTC+3 | ||||
Тэлефонны код: | +375 2241 | ||||
Паштовыя індэксы: | 213491, 213492, 213493, 213494, 213495, 213496, 213498, 213500 | ||||
СААТА: | 7240501000 | ||||
Нумарны знак: | 6 | ||||
Геаграфічныя каардынаты: | 53°43′10″ пн. ш. 31°42′50″ у. д. / 53.71944° пн. ш. 31.71389° у. д.Каардынаты: 53°43′10″ пн. ш. 31°42′50″ у. д. / 53.71944° пн. ш. 31.71389° у. д. | ||||
Крычаў на мапе Беларусі ± ![]() ![]() Крычаў | |||||
![]() |
Кры́чаў — места ў Беларусі, на рацэ Сажы. Адміністрацыйны цэнтар Крычаўскага раёну Магілёўскай вобласьці. Насельніцтва на 2018 год — 26 007 чалавек[1]. Знаходзіцца за 104 км на ўсход ад Магілёва. Чыгуначны вузел на Воршу, Магілёў, Унечу і Рослаў; на аўтамабільнай дарозе Бабруйск — Рослаў.
Крычаў — магдэбурскае места гістарычнай Амсьціслаўшчыны, колішняя сталіца графства, старажытны замак Вялікага Княства Літоўскага. Да нашага часу тут захаваліся руіны замка на Замкавай Гары, палац Пацёмкіна — Галынскіх і цэрквы Сьвятога Мікалая і Ўваскрасеньня Хрыстова, помнікі гісторыі і архітэктуры XIV—XIX стагодзьдзяў. Сярод мясцовых славутасьцяў вылучаўся нэагатычны касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі, помнік архітэктуры XIX ст., зьнішчаны савецкімі ўладамі.
Назва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c2/Kry%C4%8Da%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%281539%29.jpg/160px-Kry%C4%8Da%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%281539%29.jpg)
Існуе некалькі вэрсіяў паходжаньня тапоніму Крычаў. Паводле адной зь іх, ён утварыўся ад слова крычнае (што азначае прафэсію) або крыца, крычнае жалеза — назваў балотнай жалезнай руды, якой было багата ў навакольлі[2]. Іншая вэрсія зьвязвае назву места з крывічамі. Апроч таго, існуе некалькі легендаў і паданьняў пра назву і абставіны заснаваньня Крычава[3].
Варыянты напісаньня назвы места ў гістарычных крыніцах: Крэчут.
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Асноўны артыкул: Гісторыя Крычава
Раньнія часы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Першы пісьмовы ўпамін пра Крычаў зьмяшчаецца ў статуце князя смаленскага Расьціслава Мсьціславіча і датуецца 1136 годам[4]. У ХІІ — сярэдзіне ХІV стагодзьдзя места знаходзілася ў складзе Смаленскага княства[5].
Вялікае Княства Літоўскае
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У 1358 годзе Крычаў далучыўся да Вялікага Княства Літоўскага, дзе ўвайшоў ў склад Амсьціслаўскага княства. У Сьпісе рускіх гарадоў далёкіх і блізкіх (канец XIV ст.) ён значыцца сярод «літоўскіх» замкаў. У ХІV—ХVІІІ стагодзьдзях існавалі Крычаўскія мескія ўмацаваньні. З канца ХV стагодзьдзя места ўвайшло ў склад Віленскага ваяводзтва, дзе стала цэнтрам воласьці, уладаньня вялікіх князёў. У 1507 і 1508 гадох маскоўскія захопнікі безвынікова намагаліся авалодаць Крычавам. За часамі Інфлянцкай вайны (1558—1582) у 1564 годзе яны зноў двойчы спрабавалі захапіць места.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Kry%C4%8Da%C5%AD%2C_So%C5%BE._%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E%2C_%D0%A1%D0%BE%D0%B6_%28M._Ivanov%2C_1784%29.jpg/260px-Kry%C4%8Da%C5%AD%2C_So%C5%BE._%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E%2C_%D0%A1%D0%BE%D0%B6_%28M._Ivanov%2C_1784%29.jpg)
Згодна з адміністрацыйна-тэрытарыяльнай рэформай 1565—1566 гадоў Крычаў увайшоў у склад Амсьціслаўскага ваяводзтва. З ХVІІ стагодзьдзя ён стаў цэнтрам староства, якое знаходзілася ў валоданьні Радзівілаў. У ХVІІ—ХVІІІ стагодзьдзях аснову плянавальнай кампазыцыі Крычава складаў замак, ад якога цягнуліся вуліцы; было 8 цэркваў, касьцёл, сынагога. Сфармаваўся другі цэнтар места — Рынак.
У 1614 годзе маскоўскія захопнікі спалілі Крычаў і разрабавалі староства. У 1633 годзе ён зноў моцна пацярпеў ад нападу маскоўскіх войскаў[4]: амаль усіх жыхароў (2000 чал.) гвалтоўна вывезьлі ў Маскоўскую дзяржаву, а само места спалілі[6]. 23 жніўня 1633 году за гераізм і адданасьць радзіме кароль і вялікі князь Уладзіслаў Ваза надаў Крычаву Магдэбурскае права і герб: «у чырвоным полі залаты крыж, побач зь якім срэбны меч»[7].
Захаваліся сьведчаньні азначэньня жыхароў Крычава і ваколіцаў ліцьвінамі (літвой): «литовские люди изо Мстиславля, из Могилева, из Пропойска, ис Кричева, из Радомля, из Чичерска, из Гомьи» (1562—1563 гады)[8][9], «…литвин Корнило Офонасьев в роспросе сказал: Кричевского повету, отец де ево был в Кричеве городничий» (1627 год)[10], «Павлов Григорий Михайлов… литва, гайдук, родом из Кричева» (1635 год)[11]. Апавядаючы пра рэйд невялікага варожага аддзелу на Смаленшчыну ў 1565 годзе, маскоўскі летапіс адзначаў, што гэта былі «літоўскія людзі», удакладняючы: «амсьціслаўцы і крычаўцы»[12].
З пачаткам вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай (1654—1667) Крычаў вытрымаў 2-месячную маскоўскую аблогу, аднак потым мусіў здацца. Па вызваленьні ў 1661 годзе сойм Рэчы Паспалітай на пэўны час скасаваў для места выплату падаткаў[4].
Паводле інвэнтару, на 1671 год у Крычаве было 375 дымоў, на 1682 год — 456 дымоў[4]. У Вялікую Паўночную вайну (1700—1721) улетку 1708 году непадалёк ад места разьмяшчаўся лягер расейскіх войскаў на чале з царом маскоўскім Пятром I. На 1720 год у Крычаве было 233 жылыя дамы, на 1747 год — 429 дымоў, на 1779 год — 470 дымоў[4].
У 1743—1744 гадох у Крычаве і ваколіцах выбухнула сялянскае антыфэўдальнае паўстаньне пад кіраўніцтвам Васіля Вашчылы, жорстка здушанае войскам Гераніма Флярыяна Радзівіла.
Пад уладай Расейскай імпэрыі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Kry%C4%8Da%C5%AD%2C_So%C5%BE._%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E%2C_%D0%A1%D0%BE%D0%B6_%281785%29.jpg/260px-Kry%C4%8Da%C5%AD%2C_So%C5%BE._%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E%2C_%D0%A1%D0%BE%D0%B6_%281785%29.jpg)
У выніку першага падзелу Рэчы Паспалітай (1772 год) Крычаў апынуўся ў складзе Расейскай імпэрыі, у Магілёўскай губэрні. Статус паселішча панізілі да мястэчка. У 1776 годзе маскоўская гаспадыня Кацярына II падаравала Крычаўскае староства графу Р. Пацёмкіну. На 1779 год у Крычаве было 470 двароў. У канцы XVIII ст. мястэчка стала важным цэнтрам мануфактурнай прамысловасьці, тут працавалі суднавэрф, а таксама вінакурны, цагельны, шкляны, гарбарны і медналіцейны заводы, млыны.
На 1847 год у Крычаве было 630 двароў, дзеялі 6 цэркваў і касьцёл, працавала малітоўная школа, штогод праводзіліся 3 кірмашы. Паводле вынікаў перапісу 1897 году, у мястэчку было 972 двары, дзеялі 7 цэркваў, касьцёл і 5 сынагогаў, працавалі 2 расейскія народныя вучэльні, 3 гарбарныя і мылаварны завод, 4 крупадзёркі, 4 маслабойні, паштова-тэлеграфная кантора, хлебазапасны магазын, 125 крамаў, 5 заезных двароў, штогод праводзілася 4 кірмашы.
Найноўшы час
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]25 сакавіка 1918 году згодна з Трэцяй Устаўной граматай Крычаў абвяшчаўся часткай Беларускай Народнай Рэспублікі. 1 студзеня 1919 году згодна з пастановай І зьезду КП(б) Беларусі ён увайшоў у склад Беларускай ССР, аднак 16 студзеня Масква адабрала места разам зь іншымі этнічна беларускімі тэрыторыямі ў склад РСФСР. З 1923 годзе тут ўтварыўся чыгуначны вузел на лініі Ворша — Унеча. У 1924 годзе Крычаў вярнулі БССР, дзе ён стаў цэнтрам раёну Калінінскай, з 1927 году Магілёўскай акругі, з 1938 году — у Магілёўскай вобласьці. На 1926 год тут было 2395 двароў. У 1931 годзе Крычаў атрымаў статус места. У 1930-я гады тут збудавалі ТЭЦ, цэмэнтавы, фасфарытавы, крэйдавы заводы, ільнозавод. У Другую сусьветную вайну з 17 ліпеня 1941 да 30 верасьня 1943 году места знаходзілася пад акупацыяй Трэцяга Райху.
У 1962—1965 гадох Крычаў уваходзіў у склад Амсьціслаўскага раёну.
- Места на старых здымках
-
Панарама, 1905 г.
-
Рынак. Касьцёл, да 1918 г.
-
Касьцёл, 1913 г.
-
Інтэр’ер касьцёла, 1913 г.
-
Плябанія, 1913 г.
-
Вуліца Шашэйная. Палац, да 1918 г.
-
Вучэльня, да 1918 г.
-
Парад, 1937 г.
Насельніцтва
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дэмаграфія
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/be-x-old/timeline/6duxhp6j763rv62kw3gu9bdymwufqrp.png)
- XVIII стагодзьдзе: 1779 год — 2,8 тыс. чал.[4]
- XIX стагодзьдзе: 1880 год — 4570 чал.; 1883 год — 6 тыс. чал.[13]; 1897 год — 6221 чал.
- XX стагодзьдзе: 1926 год — 5592 чал.; 1939 год — 16,0 тыс. чал.; 1959 год — 19 тыс. чал.[14]; 1972 год — 26,5 тыс. чал.; 1991 год — 32,6 тыс. чал.; 1997 год — 31,9 тыс. чал.; 1998 год — 31,1 тыс. чал.[15]
- XXI стагодзьдзе: 2004 год — 28 тыс. чал.; 2006 год — 27,4 тыс. чал.; 2008 год — 27 тыс. чал.[16]; 2009 год — 27 202 чал.[17] (перапіс); 2010 год — 27,1 тыс. чал.; 2016 год — 26 325 чал.[18]; 2017 год — 26 178 чал.[19]; 2018 год — 26 007 чал.[1]
Адукацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У Крычаве працуюць 9 школаў і 11 дашкольных установаў.
- Тэхнікум эканомікі, права і кіраваньня
- Крычаўскі прафэсійны агратэхнічны каледж
- Магілёўскі абласны ліцэй № 4
Мэдыцына
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Мэдычнае абслугоўваньне насельніцтва ажыцьцяўляюць 3 лякарні і 6 паліклінік.
Культура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дзеюць 4 дамы культуры, 4 бібліятэкі, краязнаўчы музэй.
Забудова
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Плян
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Шаша Бабруйск — Рослаў падзяляе Крычаў на дзьве часткі. Найбольш разьвітая зь іх — паўднёвая, якая прылягае да Сожа, у ёй разьмяшчаюцца адміністрацыйныя, культурна-побытавыя і гандлёвыя прадпрыемствы. У паўночнай частцы забудоўваецца мікрараён Сож. Места мае 5 паркаў і 2 сквэры.
Вуліцы і пляцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Residential_house_in_Krichev2.jpg/220px-Residential_house_in_Krichev2.jpg)
Афіцыйная назва | Гістарычная назва |
Ленінская вуліца | Шашэйная вуліца |
Пралетарская вуліца | Пятніцкая вуліца |
Савецкая вуліца | Пагаранская вуліца |
Сірацініна вуліца | Спаская вуліца Забялышчынская вуліца |
У гістарычных крыніцах таксама сустраюцца Рынак і вуліцы Астрожная, Бочкавая, Броварная, Вялікая, Галкавая, Гуменная, Дрыбінская, Жыдоўская, Замкавая, Латынская, Падбярэжная, Падгорацкая, Почапская, Слабадзкая, Чэрыкаўская, Шумлівая і Юраўскі Перакоп, якіх пакуль не прымеркавалі да сучасных аб’ектаў.
Мясцовасьці
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У Крычаве існавалі гістарычныя мясцовасьці Забялышчын і Загарадзішча[20].
Эканоміка
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Прадпрыемствы будаўнічых матэрыялаў, хімічнай, дрэваапрацоўчай, харчовай прамысловасьці.
Пералік прамысловых прадпрыемстваў Крычава |
---|
|
Транспарт
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E._%D0%A7%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D0%BB.jpg/220px-%D0%9A%D1%80%D1%8B%D1%87%D0%B0%D1%9E._%D0%A7%D1%8B%D0%B3%D1%83%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%BD%D1%8B_%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B7%D0%B0%D0%BB.jpg)
У Крычаве ёсьць чыгуначная станцыя і аўтобусны парк, які абслугоўвае 6 мескіх, 9 мясцовых і 2 міжмескія маршруты.
Турыстычная інфармацыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Інфраструктура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Дзее Крычаўскі краязнаўчы музэй. Спыніцца можна ў гасьцініцы «Крычаў»[21].
Славутасьці
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Вінакурня (XVIII ст.)
- Забудова гістарычная (XIX — пачатак ХХ ст.; фрагмэнты)
- Замчышча (XI—XVIII стст.)
- Могілкі юдэйскія
- Палац Пацёмкіна і Галынскіх (1778—1787)
- Паштовая станцыя (1840-я)
- Плябанія (ХІХ ст.)
- Царква Сьвятога Мікалая (1838)
- Царква Ўваскрасеньня Хрыстова (ХІХ ст., 1930-я)
Страчаная спадчына
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Вэрф (XVIII ст.)
- Касьцёл Беззаганнага Зачацьця Найсьвяцейшай Панны Марыі (1855—1860)
- Касьцёл Сьвятога Ільлі (XV ст.)
- Сынагога
- Царква Раства Багародзіцы (ХІХ ст.)
Галерэя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Краявіды Крычава
-
Паштовая станцыя
-
Царкоўная школа
-
Воданапорная вежа каля чыгуначнай станцыі
-
Юдэйскія могілкі
Месты-сябры
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Пералік местаў-сяброў Крычава |
---|
Асобы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Міхаіл Мельнікаў (1921—1993) — краязнавец, заснавальнік Крычаўскага краязнаўчага музэю, Заслужаны работнік культуры Беларусі
- Аксана Мянькова (нар. 1982) — беларуская лёгкаатлетка
- Мікалай Мяшкоў (1922—1999) — гісторык, дзяржаўны дзяяч БССР
- Андрэй Печкураў (1899—1996) — навуковец у галіне мэліярацыі
- Барыс Токін (1900—1984) — біёляг
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ а б в Численность населения на 1 января 2018 г. и среднегодовая численность населения за 2017 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Краткий топонимический словарь Белоруссии / В.А. Жучкевич. — Мн.: Изд-во БГУ, 1974. — 448 с. С. 184.
- ^ Легенды і паданьні пра Крычаў(недаступная спасылка), Магілёўская абласная бібліятэка
- ^ а б в г д е Мяцельскі А. Крычаў // ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 2. С. 153.
- ^ Principality of Smalensk in the 12th century // Гістарычны шлях беларускай нацыі і дзяржавы. — Менск, 2005. С. 354.
- ^ Кузьмін А. Кароткая гісторыя Крычава, Radzima.org
- ^ Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў. — Менск, 1998. С. 178.
- ^ Записная книга Полоцкого похода 1562/63 года // Русский дипломатарий, Вып. 10. — М., 2004. С. 150.
- ^ Чаропка В. Гісторыя нашага імя: Гіст. даслед. — Менск, 1995. С. 58.
- ^ Русско-белорусские связи: сборник документов : 1570—1667 гг. — Минск, 1963. С. 92.
- ^ Белорусы в Сибири. — Новосибирск: Изд-во Ин-та истории СО РАН, 2000. С. 57.
- ^ Дубавец С., Сагановіч Г. Старажытная Літва і сучасная Летува // З гісторыяй на «Вы». Вып. 2. — Менск, 1994. С. 233—234.
- ^ Słownik geograficzny... T. IV. — Warszawa, 1893. S. 793—794.
- ^ Бянько У. Крычаў // ЭГБ. — Мн.: 1997 Т. 4. С. 279.
- ^ БЭ. — Мн.: 1999 Т. 8. С. 524.
- ^ Гарады і вёскі Беларусі. Энцыкл. Т. 6. Кн. 2. — Менск, 2009. С. 393.
- ^ Перепись населения — 2009. Могилевская область (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2016 г. и среднегодовая численность населения за 2015 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Численность населения на 1 января 2017 г. и среднегодовая численность населения за 2016 год по Республике Беларусь в разрезе областей, районов, городов и поселков городского типа (рас.) Нацыянальны статыстычны камітэт Рэспублікі Беларусь
- ^ Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца XVIII ст. / Навук. рэд. П. Лысенка. — Менск: Бел. навука, 2003.
- ^ Туристская энциклопедия Беларуси. — Мн., 2007.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. — Т. 8: Канто — Кулі. — 576 с. — ISBN 985-11-0144-3
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 788 с. — ISBN 985-11-0378-0
- Гарады і вёскі Беларусі: Энцыклапедыя. Т. 6, кн. 2. Магілёўская вобласць / рэдкал.: Т.У. Бялова (дырэктар) [і інш.]. — Менск: БелЭн, 2009. — 592 с. ISBN 978-985-11-0440-2.
- Мяцельскі А. Старадаўні Крычаў: Гіст.-археал. нарыс горада ад старажыт. часоў да канца XVIII ст. / Навук. рэд. П. Лысенка. — Менск: Бел. навука, 2003. — 167 с.: іл. ISBN 985-08-0541-2.
- Цітоў А. Геральдыка Беларускіх местаў / Маст. А. Бажэнаў. — Менск: «Полымя», 1998. — 287 с.: іл. ISBN 985-07-0131-5.
- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 1997. — Т. 4: Кадэты — Ляшчэня. — 432 с. — ISBN 985-11-0041-2
- Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich. Tom IV: Kęs — Kutno. — Warszawa, 1883.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Крычаў, Radzima.org
- Краязнаўцы Крычава знайшлі ўнікальныя фотаздымкі горада часоў Другой сусветнай вайны і рыхтуюць да выдання кнігу-альбом, Будзьма беларусамі!, 30 сьнежня 2021 г.
|