Трэцяя Ўстаўная грамата
Трэцяя Ўстаўная грамата | |
![]() | |
Заканадаўчы орган | |
---|---|
Нумар | 3 |
Прыняцьце | 25 сакавіка 1918 (106 гадоў таму) |
Ухваленьне | Рада Беларускай Народнай Рэспублікі |
Падпісаньне | Язэп Варонка |
Уступ у сілу | 25 сакавіка 1918 |
Поўны тэкст у Вікікрыніцах? . |
Трэ́цяя Ўстаўна́я гра́мата — юрыдычны акт, прыняты Радай БНР 25 сакавіка 1918 году ў Менску (у доме Маліна), згодна зь якім Беларуская Народная Рэспубліка абвяшчалася незалежнай дзяржавай. Угодкі гэтае гістарычнае падзеі традыцыйна адзначаюцца беларусамі як сьвята аднаўленьня дзяржаўнае незалежнасьці.
Экзэмпляр Трэцяе Ўстаўное граматы захоўваецца ў Нацыянальным архіве Рэспублікі Беларусь[a][1].
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d3/BNR_Third_charter.png/240px-BNR_Third_charter.png)
Прыняцьце Трэцяе Ўстаўное граматы праходзіла ва ўмовах, калі паводле Берасьцейскага міру Савецкая Расея пагадзілася на акупацыю большае часткі тэрыторыі Беларусі Нямецкай імпэрыяй. Дакумэнт падсумаваў вынікі ўнутранага змаганьня ў кіраўніцтве Беларускае Народнае Рэспублікі (БНР) і ў Беларускай сацыялістычнай грамадзе (БСГ) па прыняцьці Другое Ўстаўное граматы да народаў Беларусі, якая незадаволіла незалежніцкую плынь у БСГ (Язэп Лёсік, Аляксандар Прушынскі, Сымон Рак-Міхайлоўскі, Аркадзь Смоліч, Браніслаў Тарашкевіч і інш.). Фактычны лідар БСГ Аркадзь Смоліч 9 сакавіка 1918 году зьвярнуўся зь лістом да Івана Луцкевіча, у якім сьцьвярджаў, што ў кіраўніцтве БНР няма дастаткова сьвядомых прыхільнікаў незалежнасьці Беларусі. 18 сакавіка 1918 году на сходзе Рады Ўсебеларускага зьезду 1917 году прыхільнікі незалежнасьці дамагліся ейнага перайменаваньня ў Раду БНР. Яны прынялі пастанову аб ўвядзеньні ў склад Рады БНР Вацлава Ластоўскага, Антона й Івана Луцкевічаў, Яна Станкевіча, Дамініка Сямашкі й Язэпа Туркевіча — прадстаўнікоў Віленскае беларускае рады (ВБР), якая 19 лютага 1918 году напярэдадні прыняцьця Першае Ўстаўное граматы да народаў Беларусі абвясьціла пра разрыў паміж Беларусяй і Расеяй. 23 сакавіка 1918 году Вацлаў Ластоўскі, браты Луцкевічы, Ян Станкевіч і Язэп Туркевіч прыбылі ў Менск. У гэты дзень прыйшоў адказ ураду Нямецкае імпэрыі на заяву Народнага Сакратарыяту Беларусі ад 9 сакавіка 1918 году аб абвяшчэньні БНР. Паводле тэлеграмы, райхсканцлер Ґеорґ фон Ґертлінґ ня быў здольны прыняць заяву Народнага Сакратарыяту, бо гэта азначала б умяшаньне ва ўнутраныя справы Расеі. Такім парадкам урад Нямецкае імпэрыі па-ранейшаму лічыў Беларусь складовай часткай Расеі й не прызнаваў БНР. З тое прычыны, што бальшавікі ў час адыходу зь Менска 19 лютага 1918 году вывезьлі з сабой скарбы Дзяржаўнага банку, з 23 сакавіка 1918 году Народны Сакратарыят пастанавіў зьвярнуцца па пазыку да ўраду Ўкраінскае Народнае Рэспублікі. На гэтым паседжаньні прысутнічалі прадстаўнікі ВБР. Па нарадзе з братам, Антон Луцкевіч прапанаваў абвясьціць поўную незалежнасьць Беларусі ад Расеі — на знак пратэсту супраць гандлю беларускімі землямі зь Нямецкай імпэрыяй. Прапанову Антона Луцкевіча з разуменьнем сустрэў Народны Сакратарыят. Старшыня Народнага Сакратарыяту Язэп Варонка заявіў, што гэтую прапанову трэба абмеркаваць на паседжаньні фракцыі БСГ, бо прадстаўнікі гэтае партыі складалі большасьць у Радзе БНР. У фракцыі група сябраў БСГ на чале з Макарам Краўцовым спачатку выказалася супраць прапановы дзеячоў БНР, але ўрэшце згадзілася з большасьцю[2].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/BNR_%28Ruthienie_Blanche%29_Map_1918.jpg/240px-BNR_%28Ruthienie_Blanche%29_Map_1918.jpg)
24 сакавіка 1918 году а 8-й гадзіне вечара пачалося пленарнае паседжаньне Рады БНР. 3 дакладам пра палітычнае становішча Беларусі выступіў Аркадзь Смоліч. Ён прапанаваў прыняць акт аб абвяшчэньні незалежнасьці БНР. Супраць ідэі беларускіх сацыялістаў выступілі расейскія й польскія земскія дзеячы й прадстаўнікі Бунду. Пры галасаваньні ўстрымаліся прадстаўнікі Аб’яднанае жыдоўскае сацыялістычнае рабочае партыі, Жыдоўскае сацыял-дэмакратычнае рабочае партыі й расейскіх сацыялістаў-рэвалюцыянэраў. Земская фракцыя абвясьціла пра выхад з Рады БНР. 25 сакавіка 1918 году а 8-й гадзіне раніцы Рада БНР прыняла Трэцюю Устаўную грамату большасьцю галасоў[2].
Зьмест
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/11/Historical_borders_of_Belarusians.png/240px-Historical_borders_of_Belarusians.png)
Паводле Я. Карскага (1903)
Паводле М. Доўнар-Запольскага (1919)
Сучасныя дзяржаўныя граніцы
Рада БНР выступіла з патрабаваньнем перагледзець Берасьцейскую мірную дамову. На землях былой Расейскае імпэрыі, дзе жыве й мае колькасную перавагу беларускі народ, абвяшчалася вольная, незалежная дзяржава; у ейны склад ўвайшлі Магілёўская, Менская, Віцебская, беларускія часткі Гарадзенскае, Віленскае, Смаленскае, Чарнігаўскае й суседніх губэрняў (меліся на ўвазе Сувалкаўская й Ковенская губэрні[2]). Пацьвярджаліся таксама правы й вольнасьці грамадзянаў і народаў Беларусі, абвешчаныя Другой Устаўной граматай ад 9 сакавіка 1918 году.
Падпісанты
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Арыґінальная грамата — машынапісны аркуш паперы, падпісаны з адваротнага боку й замацаваны дзяржаўнай пячаткай. Сьпіс падпісантаў граматы:
- Старшыня ўраду й народны сакратар замежных справаў Язэп Варонка,
- Народны сакратар вайсковых справаў Кастусь Езавітаў,
- Народны сакратар гаспадаркі Ян Серада,
- Народны сакратар земляробства Тамаш Грыб,
- Кіраўнік справамі Лявон Заяц
- Народны сакратар юстыцыі Яфім Бялевіч
- Народны сакратар кантролю Пётра Крачэўскі
- Народны сакратар асьветы Аркадзь Смоліч,
- Народны сакратар апекі Палута Бадунова,
- Народны сакратар пошты й тэлеграфу Аляксандар Карабач.
У мастацве
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Pahonia._%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8F_%281948%29.jpg/240px-Pahonia._%D0%9F%D0%B0%D0%B3%D0%BE%D0%BD%D1%8F_%281948%29.jpg)
25 сакавіка 1920 году Янка Купала, які ў 1919 годзе быў намесьнікам старшыні Беларускага нацыянальнага камітэту (фактычна віцэ-прэм’ерам Беларусі[3]), напісаў верш «25.III.1918 — 25.III.1920. Гадаўшчына — памінкі»[4]:
![]() |
Не сьвята сьветлае спраўляці |
![]() |
У вершы паэт выказвае расчараваньне ў выніках прызнаньня незалежнае Беларускае дзяржавы тагачаснай міжнароднай супольнасьцю (у першую чаргу Савецкай Расеяй і міжваеннай Польскай Рэспублікай)[5].
Прыняцьце Трэцяе Ўстаўное граматы як дзень аднаўленьня незалежнасьці Беларусі апяваецца ў вершах «На 25 сакавіка» (1932 год)[6] і «На дзень 25.III.1933» (1933 год) Язэпа Германовіча[7] «25 сакавіка» (1935 год) Міхася Машары[8], «Паслухай, што кажа курган» (1944 год), «25 сакавік» (1946 год) і «Былі героі» (1962 год) Алеся Змагара[9], «25-ты сакавік» (1950 год) Натальлі Арсеньневай[10]. Народны паэт Беларусі Ніл Гілевіч, які ў 1991 годзе актыўна выступаў за ўсталяваньне 25 сакавіка ў якасьці дзяржаўнага сьвята, мае верш з радкамі «І першым сьвятам Бацькаўшчыны стане Дзень Дваццаць Пятага Сакавіка!»[11]. Верш «25 Сакавіка», напісаны Народным паэтам Беларусі Рыгорам Барадуліным, завяршаецца наступнымі радкамі:
![]() |
Дваццаць пятага сакавіка — |
![]() |
Вялікая колькасьць мастацкіх паштовак, налепак і кувэртаў, зьвязаных зь сьвяткаваньнем даты прыняцьця Трэцяе Ўстаўное граматы як Дня Незалежнасьці, выйшла з друку намаганьнямі Беларускага замежжа[13].
Глядзіце таксама
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Заўвагі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ НАРБ. Ф. 325, воп. 1, атр. 21, арк. 124—125.
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ Сакалоўскі, У. Надзвычайная місія БНР у Нямеччыне // ARCHE. Пачатак. — 2009. — № 3. — С. 54.
- ^ а б в Сідарэвіч А. Трэцяя Устаўная грамата // ЭГБ. — Мн.: 2001 Т. 6. Кн. 1. С. 537.
- ^ Трефилов С. Янка Купала был де-факто вице-премьером Беларуси, а год спустя его за это арестовали(недаступная спасылка) // Камсамольская праўда, 23 лютага 2018 г.
- ^ Янка Купала. 25.III.1918-25.III.1920 Гадаўшчына-памінкі
- ^ Сідарэвіч А. Поўны не акадэмічны // ARCHE Пачатак. № 6 (11), 2000 г.
- ^ Адважны, В. Выбраныя творы / Вінцук Адважны; уклад., прадм., камент. І. Багдановіч. — Менск: Кнігазбор, 2011. С. 20.
- ^ Беларуская крыніца. № 13, 1933. С. 2.
- ^ Шлях моладзі. № 3 (76), 1935. С. 1.
- ^ Алесь Змагар. Да згоды. — Кліўлянд: Выдавецтва Літаратурнае Сустані «Баявая Ўскалось», 1962.
- ^ Наталля Арсеннева. 25-ты сакавік, Наша Ніва, 25 сакавіка 2017 г.
- ^ Гілевіч Н. «І запануе воля» // Літаратурная Беларусь. № 3 (139), 2018. С. 1.
- ^ Рыгор Барадулін. 25 Сакавіка, Наша Ніва, 25 сакавіка 2017 г.
- ^ 25 Сакавіка ў паштоўках, канвертах, налепках беларускай эміграцыі — ФОТА, Наша Ніва, 25 сакавіка 2016 г.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Энцыклапедыя гісторыі Беларусі. У 6 т. / Беларус. Энцыкл.; Рэдкал.: Г. П. Пашкоў (гал. рэд.) і інш.; Маст. Э. Э. Жакевіч. — Мн.: БелЭн, 2001. — Т. 6. Кн. 1: Пузыны — Усая. — 591 с. — ISBN 985-11-0214-8
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![]() |
Вікікрыніцы зьмяшчаюць арыгінальныя матэрыялы, датычныя тэмы артыкула: |