პრაზეოდიმი
პრაზეოდიმი |
59Pr |
140.91 |
4f3 6s2 |
![]() | ||||||||||||||||||||||||
ზოგადი თვისებები | ||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
მარტივი ნივთიერების ვიზუალური აღწერა | მოვერცხლისფრო-მოთეთრო ფერის ლითონი | |||||||||||||||||||||||
სტანდ. ატომური წონა Ar°(Pr) |
140.90766±0.00001 140.91±0.01 (დამრგვალებული) | |||||||||||||||||||||||
პრაზეოდიმი პერიოდულ სისტემაში | ||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||
ატომური ნომერი (Z) | 59 | |||||||||||||||||||||||
პერიოდი | 6 პერიოდი | |||||||||||||||||||||||
ბლოკი |
![]() | |||||||||||||||||||||||
ელექტრონული კონფიგურაცია | [Xe] 4f3 6s2 | |||||||||||||||||||||||
ელექტრონი გარსზე | 2, 8, 18, 21, 8, 2 | |||||||||||||||||||||||
ელემენტის ატომის სქემა![]() | ||||||||||||||||||||||||
ფიზიკური თვისებები | ||||||||||||||||||||||||
აგრეგეგატული მდგომ. ნსპ-ში | მყარი სხეული | |||||||||||||||||||||||
დნობის ტემპერატურა |
935 °C (1208 K, 1715 °F) | |||||||||||||||||||||||
დუღილის ტემპერატურა |
3130 °C (3403 K, 5666 °F) | |||||||||||||||||||||||
სიმკვრივე (ო.ტ.) | 6.770 გ/სმ3 | |||||||||||||||||||||||
სიმკვრივე (ლ.წ.) | 6.50 გ/სმ3 | |||||||||||||||||||||||
დნობის კუთ. სითბო | 6.89 კჯ/მოლი | |||||||||||||||||||||||
აორთქ. კუთ. სითბო | 331 კჯ/მოლი | |||||||||||||||||||||||
მოლური თბოტევადობა | 27.20 ჯ/(მოლი·K) | |||||||||||||||||||||||
ნაჯერი ორთქლის წნევა
| ||||||||||||||||||||||||
ატომის თვისებები | ||||||||||||||||||||||||
ჟანგვის ხარისხი | 0, +1, +2, +3, +4, +5 | |||||||||||||||||||||||
ელექტროდული პოტენციალი |
Pr←Pr3+ −2.35 ვ | |||||||||||||||||||||||
ელექტროუარყოფითობა | პოლინგის სკალა: 1.13 | |||||||||||||||||||||||
იონიზაციის ენერგია |
| |||||||||||||||||||||||
ატომის რადიუსი | ემპირიული: 182 პმ | |||||||||||||||||||||||
კოვალენტური რადიუსი (rcov) | 203±7 პმ | |||||||||||||||||||||||
იონური რადიუსი (rion) |
(+4e) 90 101.(+3e) პმ | |||||||||||||||||||||||
მოლური მოცულობა | 20.8 სმ3/მოლი | |||||||||||||||||||||||
![]() პრაზეოდიმის სპექტრალური ზოლები | ||||||||||||||||||||||||
სხვა თვისებები | ||||||||||||||||||||||||
ბუნებაში გვხვდება | პირველადი ნუკლიდების სახით | |||||||||||||||||||||||
მესრის სტრუქტურა |
ჰექსაგონალური ![]() | |||||||||||||||||||||||
მესრის პერიოდი | 3.673 Å | |||||||||||||||||||||||
ბგერის სიჩქარე | 2280 მ/წმ (20 °C) | |||||||||||||||||||||||
თერმული გაფართოება | 6.7 µმ/(მ·K) | |||||||||||||||||||||||
ხვედრითი თბოტევადობა | 12.5 ჯ/(K·მოლ) | |||||||||||||||||||||||
მაგნეტიზმი | პარამაგნეტიკი | |||||||||||||||||||||||
მაგნიტური ამთვისებლობა | 010.0×10−6 სმ3/მოლ +5 | |||||||||||||||||||||||
იუნგას მოდული | 37.3 გპა | |||||||||||||||||||||||
წანაცვლების მოდული | 14.8 გპა | |||||||||||||||||||||||
დრეკადობის მოდული | 28.8 გპა | |||||||||||||||||||||||
პუასონის კოეფიციენტი | 0.281 | |||||||||||||||||||||||
მოოსის მეთოდი | 2.5 | |||||||||||||||||||||||
ვიკერსის მეთოდი | 250–745 მპა | |||||||||||||||||||||||
ბრინელის მეთოდი | 250–640 მპა | |||||||||||||||||||||||
CAS ნომერი | 7440-10-0 | |||||||||||||||||||||||
ისტორია | ||||||||||||||||||||||||
აღმომჩენია | კარლ აუერ ფონ ველსბახი (1885) | |||||||||||||||||||||||
პრაზეოდიმის მთავარი იზოტოპები | ||||||||||||||||||||||||
| ||||||||||||||||||||||||
• |
პრაზეოდიმი[1][2][3] (ლათ. Praseodymium < ბერძ. πράσιος — „ღია-მწვანე“ და δίδυμος — „ტყუპისცალი“; ქიმიური სიმბოლო — ) — ელემენტთა პერიოდული სისტემის მეექვსე პერიოდის, ჯგუფგარეშე (ძველი კლასიფიკაციით მესამე ჯგუფის თანაური ქვეჯგუფის, IIIბ) ქიმიური ელემენტი. განეკუთვნება ლანთანოიდების ოჯახს. ატომური ნომერია — 59, ატომური მასა — 140.91, tდნ — 935 °C, tდუღ — 3130 °C, სიმკვრივე — 6.77 გ/სმ3. მოვერცხლისფრო-მოთეთრო, იშვიათ მიწათა ლითონი. 1885 წელს პრაზეოდიმი აღმოაჩინა კ. აუერ ფონ ველსბახმა პრაზეოდიის ოქსიდის სახით. ნეოდიმისა და პრაზეოდიმის ნარევისაგან ღებულობენ უფერულ მინას, რომელიც კარგად შთანთქავს ულტრაიისფერ სხივებს.
ისტორია
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]პრაზეოდიმი აღმოჩენილ იქნა 1885 წელს ავსტრიელი ქიმიკოსის კ. აუერომ ფონ ველსბახის მიერ. მან დაადგინა, რომ 1839 წელს შვედი ქიმიკოსის კარლ გუსტავ მოსანდერის მიერ აღმოჩენილი ელემენტი დიდიმი (დიდიმიუმი) წარმოადგენს ორი ფიზიკური და ქიმიური თვისებებით ახლოს მდებარე ანალოგოური ელემენტის ნარევს, რომლებსაც მან მისცა სახელწოდებები ნეოდიმი და პრაზეოდიმი.
იზოტოპები
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]დედამიწის ქერქში პრაზეოდიმის შემცველობა მიახლოებით 9 გრ/ტ, ოკეანის წყალში 2,6×10−6მგ/ლ[4].
სტანდარტული ატომური მასა
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]პრაზეოდიმის სტანდარტული ატომური მასად მიღებულია — 140.907, რომელიც როგორც წესი იანგარიშება ბუნებაში არსებულ ყველა სტაბილურ იზოტოპტთა საშუალო შეწონილი მასით, მათი დედამიწის ქერქსა და ატმოსფეროში გავრცელების პროპორციულად. ბუნებაში არსებობს პრაზეოდიმის მხოლოდ ერთი სტაბილური იზოტოპი (), რომლის ატომური მასაც შეადგენს 140.9076528.
მიღება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]პრაზეოდიმს მიიღებენ სხვა იშვიათმიწა ელემენტებთან ნარევში. ექსტრაქციონულ და ქრომატოგრაფიული გაყოფისას და დანაწილებული კრისტალიზაციისას პრაზეოდიმი კონცენტრირდება მჩატე ლანთანოიდებთან ერთად და გამოიყოფა ნეოდიმიუმთან ერთად. შემდგომ პრაზეოდიმს გამოჰყოფენ ნეოდიმიუმისაგან და გადაჰყავთ სუფთა ლითონში მეტალოთერმული ან ელექტროლიზით 850oC-ზე.
ღირებულება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]პრაზეოდიმზე ფასები მიახლოებით შეესაბამება ნეოდიმიუმის ფასებს და შეადგენს საშუალოდ მიალოებით 170 დოლარს ერთ კილოგრამზე.
გამოყენება
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]პრაზეოდიმის იონები გამოიყენება 1,05 მკმ სიგრძის ტალღების (ინფრაწითელი გამოსხივება) ლაზერული გამოსხივების აგზნებისათვის. პრაზეოდიმის ფტორიდი გამოიყენება როგორც ლაზერული მასალა. პრაზეოდიმის ოქსიდი გამოიყენება მინის ხარშვისას, რომელსაც მისი დამატება აძლევს ღია-მწვანე ელფერს.
პრაზეოდიმის მონოტელურიდი გამოიყენება მცირე (ჯერჯერობით) რაოდენობით ზოგიერთი თერმოელექტრული მასალის, შენადნობების (იშვიათმიწა ელემენტების ბაზისზე, თერმო-ე.მ.ძ კოეფიციენტი 52-55 მკვ.კ) თვისებების რეგულირებისათვის (ე.მ.ძ., წინაღობა, სიმტკიცე).
პრაზეოდიმის მარილები გამოიყენება, როგორც დამძრავი რეაგენტი[5].
პრაზეოდიმის შენადნობები გერმანიუმთან და სილიციუმთან გამოიყენება როგორც ზეგამტარი მასალა. პრაზეოდიმი გამოიყენება მაგნიტის გულების და კათოდების ეფექტიანობის მოსამატებლად (ელექტროვაკუუმის ტექნიკაში).
პრაზეოდიმი წარმოადგენს მიშმატელის კომპონენტს, ფოლადის მალეგირებელ მინარევს. შედის მაგნიუმისა კობალტის და ნიკელის შენადნობების შემადგენლობაში.
რესურსები ინტერნეტში
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- პრაზეოდიმი Webelements-ზე
- პრაზეოდიმი ქიმიური ელემენტების პოპულარულ ბიბლიოთეკაში დაარქივებული 2007-09-30 საიტზე Wayback Machine.
სქოლიო
[რედაქტირება | წყაროს რედაქტირება]- ↑ დოლიძე ვ., ციციშვილი ვ., „ოთხენოვანი ქიმიური ლექსიკონი“, თბ., 2004, გვ. 176
- ↑ ქართული საბჭოთა ენციკლოპედია, ტ. 8, თბ., 1984. — გვ. 178.
- ↑ პრაზეოდიმი — უცხო სიტყვათა ლექსიკონი
- ↑ J.P. Riley and Skirrow G. Chemical Oceanography V. I, 1965
- ↑ Shift Reagents in NMR Spectroscopy
ქიმიურ ელემენტთა პერიოდული სისტემა | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
1 | 2 | 3 | 4 | 5 | 6 | 7 | 8 | 9 | 10 | 11 | 12 | 13 | 14 | 15 | 16 | 17 | 18 | ||||||||||||||||||||||||||
1 | H | He | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
2 | Li | Be | B | C | N | O | F | Ne | |||||||||||||||||||||||||||||||||||
3 | Na | Mg | Al | Si | P | S | Cl | Ar | |||||||||||||||||||||||||||||||||||
4 | K | Ca | Sc | Ti | V | Cr | Mn | Fe | Co | Ni | Cu | Zn | Ga | Ge | As | Se | Br | Kr | |||||||||||||||||||||||||
5 | Rb | Sr | Y | Zr | Nb | Mo | Tc | Ru | Rh | Pd | Ag | Cd | In | Sn | Sb | Te | I | Xe | |||||||||||||||||||||||||
6 | Cs | Ba | La | Ce | Pr | Nd | Pm | Sm | Eu | Gd | Tb | Dy | Ho | Er | Tm | Yb | Lu | Hf | Ta | W | Re | Os | Ir | Pt | Au | Hg | Tl | Pb | Bi | Po | At | Rn | |||||||||||
7 | Fr | Ra | Ac | Th | Pa | U | Np | Pu | Am | Cm | Bk | Cf | Es | Fm | Md | No | Lr | Rf | Db | Sg | Bh | Hs | Mt | Ds | Rg | Cn | Nh | Fl | Mc | Lv | Ts | Og | |||||||||||
8 | 119 | 120 | ⁂ | 143 | 144 | 145 | 146 | 147 | 148 | 149 | 150 | 151 | 152 | 153 | 154 | 155 | 156 | 157 | 158 | 159 | 160 | 161 | 162 | 163 | 164 | 165 | 166 | 167 | 168 | 169 | 170 | 171 | 172 | ||||||||||
⁂ | 121 | 122 | 123 | 124 | 125 | 126 | 127 | 128 | 129 | 130 | 131 | 132 | 133 | 134 | 135 | 136 | 137 | 138 | 139 | 140 | 141 | 142 | |||||||||||||||||||||
|