Մահաթիր Մոհամադ
Մահաթիր Մոհամադ մալայերեն՝ Mahathir bin Mohamad | |
![]() | |
Կուսակցություն՝ | United Malays National Organisation?, Malaysian United Indigenous Party?[1], անկախ քաղաքական գործիչ, Homeland Fighter Party?[2] և Parti Bumiputera Perkasa Malaysia?[3] |
---|---|
Կրթություն՝ | Մալայա համալսարան (1953), Սինգապուրի ազգային համալսարան և Yong Loo Lin School of Medicine? |
Գիտական աստիճան՝ | դոկտորի աստիճան[4] |
Մասնագիտություն՝ | քաղաքական գործիչ, բժիշկ, գրող և ինքնակենսագիր |
Ազգություն | Մալայացիներ |
Դավանանք | սուննի իսլամ |
Ծննդյան օր | հուլիսի 10, 1925[5][6] (99 տարեկան) |
Ծննդավայր | Alor Setar, Unfederated Malay States |
Քաղաքացիություն | ![]() ![]() |
Ի ծնե անուն | մալայերեն՝ Mahathir bin Mohamad |
Հայր | Mohamad bin Iskandar? |
Մայր | Wan Tempawan Wan Hanapi? |
Ամուսին | Siti Hasmah Mohamad Ali? |
Զավակներ | Marina Mahathir?, Mokhzani Mahathir?, Mukhriz Mahathir?, Mirzan Mahathir?, Melinda Mahathir? և Mazhar Mahathir? |
Կայք՝ | thechedet.com |
Ինքնագիր | ![]() |
Պարգևներ | |
Մահաթիր բին Մոհամադ (մալայերեն՝ Tun Dr. Mahathir bin Mohamad, հուլիսի 10, 1925[5][6], Alor Setar, Unfederated Malay States), Մալայզիայի պետական և քաղաքական գործիչ։ 1981-2003 թվականներին երկրի չորրորդ վարչապետ։ Կարիերան տևել է ավելի քան հինգ տասնամյակ։ 2018-2020 թվականներին կրկին վարչապետ, բայց արդեն «Հույս» ընդդիմադիր դաշինքից[17]։ Ընդհանուր առմամբ 24 տարի զբաղեցրել Է Մալայզիայի կառավարության ղեկավարի պաշտոնը։ Համարվել է «տնտեսական հրաշքի» հեղինակ, որը հումքային երկիրը վերածել է բարձր տեխնոլոգիական արտադրանքի առաջատար արտահանողի։
Մահաթիրի օրոք Մալայզիան դարձել է տարածաշրջանի ամենաարագ զարգացող տնտեսություններից մեկը ունեցող երկիրը։ Նման երկրներն ընդունված է անվանել «ասիական վագրեր»[18]։ Սկսվել է մեգանախագծերի դարաշրջանը, ինչպիսիք են «Պետրոնաս» երկվորյակ աշտարակների կառուցումը (այդ ժամանակ այն աշխարհի ամենաբարձր շենքն էր), Կուալա Լումպուրի միջազգային օդանավակայանը, «Հյուսիս-Հարավ» արագընթաց մայրուղին և Սեպանգի միջազգային շրջանը։ 1980-ական թվականներից սկսված արագ տնտեսական աճը տևել է մինչև 1990-ական թվականների կեսերը[19]։
Կենսագրություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Ծնվել է Քեդահ նահանգի Ալոր-Սեթար քաղաքում՝ մանկավարժների ընտանիքում։ 1953 թվականին ավարտել է Սինգապուրի Մալայա համալսարանի բժշկական ֆակուլտետը։ Մինչև 1957 թվականը աշխատել է քաղաքացիական վարչակազմում, հետագայում վարել է մասնավոր բժշկական պրակտիկա։
1946 թվականին անդամակցել է նոր հիմնադրված Միավորված մալայական ազգային կազմակերպությանը (ՄՄԱԿ)։ 1964 թվականին դարձել Է խորհրդարանի անդամ ՄՄԱԿ-ից։ 1969 թվականին վարչապետ Աբդուլ Ռահմանի քաղաքականությունը քննադատելու համար հեռացվել է Միավորված մալայական ազգային կազմակերպությունից և զրկվել պատգամավորական մանդատից։ Այնուհետև նա գրել է «Մալայական երկընտրանք» գիրքը, որն անմիջապես արգելվել է երկրում։
1972 թվականին նոր վարչապետ Աբդուլ Ռազակի օրոք վերականգնվել է ՄՄԱԿ-ում և մեկ տարի անց նշանակվել սենատոր։ 1974 թվականից դարձել է կրթության նախարար և կրկին խորհրդարանի պատգամավոր։ Նախարարի պաշտոնում ուժեղացրել է պետական վերահսկողությունը համալսարանների նկատմամբ, ինչը դժգոհության է արժանացել համալսարանական միջավայրում։ 1975 թվականից եղել է ՄՄԱԿ-ի երեք փոխնախագահներից մեկը, 1976-1981 թվականներին՝ փոխվարչապետ։ Միաժամանակ՝ 1978-1981 թվականներին եղել է առևտրի և արդյունաբերության նախարար։ Ակտիվորեն հանդես է եկել արտադրության, հատկապես ծանր և ավտոմոբիլային արդյունաբերության մեջ երկարաժամկետ ներդրումների օգտին[20]։
Երկրի ղեկավարում
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Mahathir_1984.jpg/220px-Mahathir_1984.jpg)
1981 թվականի հուլիսի 16-ից մինչև 2003 թվականի հոկտեմբերի 31-ը եղել է ՄՄԱԿ-ի նախագահ և վարչապետ (առաջինը, որը չի սովորել Բրիտանիայում և չի ունեցել մալայա-արքայական արմատներ)՝ փոխարինելով Հուսեյն Օննին, որը առողջական խնդիրների պատճառով հրաժարական էր տվել։
Առաջին քայլերից մեկը եղել է 21 քաղբանտարկյալների (այդ թվում՝ լրագրող Սամադ Իսմայիլի և նախկին փոխնախարար Աբդուլլահ Ահմադի) համաներումը և իր զինակից Մուսա Հիթամի փոխվարչապետ նշանակումը։ Այնուհետև նրա հիմնական նպատակներն էին իշխող կուսակցության և կառավարության ղեկավարության համախմբումը և 1982 թվականի ընտրություններին նախապատրաստվելը։ Հաղթելով նրանց (կուսակցությունը հավաքել է ձայների 60,5%-ը և խորհրդարանի 154 տեղերից 132-ը)՝ նա սկսել է ամրապնդել իշխանության կենտրոնացումը երկրում, ինչը հակամարտություն է առաջացրել առանձին նահանգների սուլթանների հետ։ Այդ ժամանկ տնտեսական քաղաքականությունն առանձնացել էր պետական հատվածի ձեռնարկությունների մասնավորեցման ցանկությամբ՝ «թետչերիզմ»-ի ոճով։ Մասնավորեցվել էին ավիաընկերությունները, կոմունալ և հեռահաղորդակցական ընկերությունները։ Ծավալվել է «Հյուսիս-Հարավ» ավտոմայրուղու շինարարությունը Թաիլանդի հետ սահմանից մինչև Սինգապուրի հետ սահման։ Իրականացվել է նաև «Proton» մակնիշի ժամանակակից ավտոարտադրության կառուցման նախագիծը (առաջին անգամ «Mitsubishi»-ի հետ), որը 1980-ական թվականների վերջին դարձել է Հարավարևելյան Ասիայի խոշորագույն ավտոարտադրողը[21]։
1986 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում նրա գլխավորած ՄՄԱԿ-ը կրկին հաղթել է՝ հավաքելով ձայների 57,3%-ը և խորհրդարանի 177 տեղերից 148-ը։ 1987 թվականին գոյություն է ունեցել ընդդիմության ակտիվ ենթակայության ժամանակաշրջան («Operasi Lalang»), որի շրջանակներում ավելի քան հարյուր մարդ (ՀԿ ակտիվիստներ, ընդդիմադիր քաղաքական գործիչներ, մտավորականներ, ուսանողների, սիրողական և գիտնականների շարքեր) ձերբակալվել են առանց դատավարության և հետաքննության՝ «Ներքին անվտանգության մասին» օրենքի (ISA) համաձայն։ Դրան հետևել է նաև «The Star» և «Sin Chew Jit Poh» օրաթերթերի և երկու շաբաթաթերթերի՝ «The Sunday Star»-ի և «Watan»-ի հրատարակման լիցենզիայի հետ կանչումը[22][23]։
1990 թվականի խորհրդարանական ընտրություններում ՄՄԱԿ-ը ստացել է ձայների 53,4%-ը և խորհրդարանի 180 տեղերից 127-ը։ Ընտրություններից հետո հայտարարվել է «Տեսլական 2020» ծրագիրը։ Միևնույն ժամանակ՝ երկար և բարդ քննարկումներից հետո, վարչապետին հաջողվել է հասնել պետությունների ղեկավարների (սուլթանների) և թագավորական ընտանիքների անդամների անձեռնմխելիության վերացմանը, կրճատել նրանց լիազորությունները և միաժամանակ կրճատել նրանց ֆինանսական աջակցությունը։ 1994 թվականին ընդունվել են համապատասխան սահմանադրական փոփոխություններ։
1995 թվականի խորհրդարանական ընտրություններն ավարտվել են ՄՄԱԿ-ի և անձամբ Մահաթիրի հաղթանակով. կուսակցությունը խորհրդարանում ստացել է ձայների 65,2% և 162 տեղ 192-ից։ Շուտով սկսել է զարգանալ «Multimedia Super Corridor» նախագիծը, «Սիլիկոնային հովիտ»-ի մալայական անալոգը, որը գտնվել է Կուալա Լումպուրից հարավ՝ 15x50 կմ տարածքում, և մի շարք այլ հավակնոտ նախագծեր (ներառյալ Սեպանգում «Ֆորմուլա 1» մայրուղու կառուցումը)։
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Mahathir_1998.jpg/220px-Mahathir_1998.jpg)
1997-1998 թվականներին՝ Ասիական ֆինանսական ճգնաժամի ընթացքում, նա հրաժարվել է կոշտ դրամավարկային և հարկաբյուջետային քաղաքականությունից՝ ի հեճուկս Արժույթի միջազգային հիմնադրամի առաջարկությունների, որոնք, ի թիվս այլ բաների, պահանջում էին խոշոր նախագծերի պետական աջակցության կրճատում, որոնք Մահաթիր Մոհամադի զարգացման ռազմավարության հիմնաքարն էին։ Ավելացել էին պետական ծախսերը և մալայզիական ռինգգիտի ֆիքսված փոխարժեքը ԱՄՆ դոլարի նկատմամբ։ Արդյունքը խայտառակել է իր միջազգային և ներքին քննադատներին, ինչպես նաև ԱՄՀ-ի փորձագետներին։ Մալայզիան ճգնաժամից վերականգնվել է ավելի արագ, քան Հարավարևելյան Ասիայի մյուս երկրները։ Սա դարձել է Մահաթիր Մոհամադի քաղաքական հաղթանակը։ 1999 թվականի հաջորդ ընտրություններից հետո ՄՄԱԿ-ը հավաքել է ձայների 56,5% և 147-րդ տեղը խորհրդարանի 192-ից տեղից։
Մահաթիր Մոհամադի արձագանքը ճգնաժամին և ԱՄՀ-ի առաջարկությունների մերժումը կտրուկ առճակատում են առաջացրել վարչապետի և փոխվարչապետ և ՄՄԱԿ-ի ղեկավարի տեղակալ Անվար Իբրահիմի միջև (որը պահանջել է կատարել ԱՄՀ պայմանները)։ Վերջինս հեռացվել է բոլոր պաշտոններից և բանտարկվել կոռուպցիայի և սոդոմիայի մեղադրանքով։ «Ամնեսթի ինթերնեյշնլ» կազմակերպությունը նրան հայտարարել է խղճի բանտարկյալ՝ գործն անվանելով քաղաքական դրդապատճառներով[24]։
Հրաժարական և հետագա գործունեություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Putin_in_Malaysia_-_August_5_2003_-_9.jpg/220px-Putin_in_Malaysia_-_August_5_2003_-_9.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Mahathir_Mohamad_addressing_the_United_Nations_General_Assembly_%28September_25_2003%29.jpg/220px-Mahathir_Mohamad_addressing_the_United_Nations_General_Assembly_%28September_25_2003%29.jpg)
2002 թվականին ՄՄԱԿ համագումարում Մահաթիրը հայտարարել է իր մոտալուտ հրաժարականի մասին և Աբդուլլահ Բադավիին հայտարարել իր իրավահաջորդը։ 2003 թվականի հոկտեմբերի 31-ին հրաժարական է տվել։
Արդեն 2006 թվականին փորձել է իր շուրջը հավաքել կուսակցության նոր առաջնորդին ընդդիմադիր ուժերին, բայց ապարդյուն։ 2008 թվականի մայիսի 19-ին՝ ընտրություններից հետո, որոնց ընթացքում ՄՄԱԿ-ը կորցրել է իր խորհրդարանական մեծամասնության 2/3 մասը՝ փորձելով ճնշում գործադրել վարչապետ Աբդուլլահ Բադավիի վրա, ստիպելով նրան լքել պաշտոնը հօգուտ իր տեղակալ Նաջիբ Ռազակի, հայտարարել է ՄՄԱԿ-ից դուրս գալու մասին։ 2009 թվականին, երբ Նաջիբ Ռազակը ստանձնել է վարչապետի պաշտոնը, վերադարձել է կուսակցություն։
2011 թվականին նշանակվել է Պերդանի համալսարանի հիմնադիր կանցլեր[25] (Կուալա Լումպուրի մասնավոր համալսարան)։
2015 թվականին Ռազակի կառավարությունն արդեն սկսել էր հրաժարականի կոչեր անել[26][27][28]՝ կտրուկ քննադատելով նրան 1MDB («1Malaysia Development Berhad») ընկերության հետ կապված կոռուպցիոն սկանդալների համար[29][30]։ 2016 թվականի սեպտեմբերի 7-ին՝ անջատվելով Մալայական միացյալ ազգային կուսակցություից, Մահաթիր Մոհամադը իր աջակիցների (այդ թվում՝ փոխվարչապետ Մուհիդին Յասինի) հետ ստեղծել է նոր քաղաքական ուժ՝ Մալայզիայի հողի որդիների միացյալ կուսակցություն։ 2016 թվականի սեպտեմբերի 8-ին նրա նոր կուսակցությունը գրանցվել է[31]։ Նա միացել է հիմնականում ձախակողմյան և կենտրոնամետ ուժերի «Դաշնագիր/Հույսի դաշինք» («Pakatan Harapan») ընդդիմադիր կոալիցիային, որը նախկինում եղել է ժողովրդական բլոկում («Pakatan Rakyat») Մահաթիր Մոհամադի ավանդական քննադատների կողմից։
2018 թվականի հունվարի 8-ին Մ. Մոհամադը հայտարարվել է «Հույսի դաշնագրի» թեկնածու վարչապետի պաշտոնում 2018 թվականի մայիսի առաջիկա ընտրությունների արդյունքներով, որպեսզի հաղթանակի դեպքում անհապաղ ներում շնորհի իր նախկին դաշնակցին, իսկ հետո անհաշտ ընդդիմախոս Անվար Իբրահիմին և կառավարության կառավարումը փոխանցի նրան[32]։
2018 թվականի մայիսի 10-ին ընտրվել Է Մալայզիայի վարչապետ՝ 92 տարեկանում դառնալով պետության գործող ղեկավարներից ամենատարեցը[33][34]։ Նրա յոթերորդ կաբինետի կազմում կար 13 նախարար[35]։ 2018 թվականի հուլիսի 2-ից հետո նախարարների թիվն ավելացել է[36]։
2020 թվականի փետրվարին հրաժարական է տվել։
2021 թվականին ՄՄԱԿ-ի հինգ պատգամավորների հետ հիմնել է «Հայրենիքի համար մարտիկների կուսակցություն»-ը։
2022 թվականի նոյեմբերի ընտրություններում պարտվել է միամանդատ ընտրատարածքում[37][38], իսկ նրա կուսակցությունը խորհրդարանում ոչ մի տեղ չի կարողացել գրավել[39]։
Արտաքին քաղաքական հայացքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Գործնականում հենց սկզբից նա առաջնահերթություն է տվել ասիական զարգացման մոդելներին, այլ ոչ թե եվրոպական կամ ամերիկյան մոդելներին։ Համարել է կայունության և տնտեսական աճի և բարեկեցության առաջնային գերակայությունը քաղաքացիական ազատությունների նկատմամբ՝ իրենց արևմտյան ըմբռնումով։ Միևնույն ժամանակ՝ հենց սկզբից նա հրապարակայնորեն քննադատել է ԱՄՆ արտաքին քաղաքականությունը[40], թեև ԱՄՆ-ն պահպանում էր Մալայզիայի գլխավոր ներդրողի և հիմնական ռազմական գործընկերոջ դերը։
2003 թվականին Մահաթիրը քննադատել է Իրաքի պատերազմը, որը սկսվել է առանց ՄԱԿ-ի թույլտվության։ 2004 թվականի հոկտեմբերի 18-ին մալայական «The Star» թերթին տված հարցազրույցում նա հայտարարել է․ «Ամերիկացիները, մեծ հաշվով, շատ անգրագետ են և ոչինչ չգիտեն մնացած աշխարհի մասին... Այնուամենայնիվ, նրանք մարդիկ են, որոնք որոշում են, թե ով է լինելու աշխարհի ամենաուժեղ մարդը»։
Միշտ եղել է պաղեստինյան պետության ստեղծման կողմնակից և Իսրայելի հակառակորդ (Իսրայելի քաղաքացիների մուտքը երկրի տարածք վաղուց արգելված էր), 1997 թվականի ճգնաժամը նրա կողմից հայտարարվել է «ռինգգիտի փլուզման վերաբերյալ հրեաների դավադրության արդյունք»[41] (հետագայում նա մասամբ հերքել է այս մեղադրանքը, բայց բացառապես օտարերկրյա դիտորդների համար)։ 1998 թվականին նա հայտարարել է, որ «ռինգգիտի փլուզումը տեղի է ունեցել հրեաների կողմից»։ 2003 թվականին Իսլամական համագործակցության կազմակերպության գագաթնաժողովի ժամանակ նա արել է հետևյալ հայտարարությունը․
![]() |
Այսօր հրեաները աշխարհը կառավարում են վստահված անձի միջոցով։ Նրանք ստիպում են ուրիշներին պայքարել և մեռնել իրենց համար։ Նրանք հորինել են սոցիալիզմը, կոմունիզմը, մարդու իրավունքները և ժողովրդավարությունը, բայց նրանց հետապնդումը սխալ է հայտարարվում, քանի որ նրանք հավասար իրավունքներ ունեն ուրիշների հետ։ Այսպիսով, նրանք արդեն վերահսկողություն են ձեռք բերել ամենահզոր երկրների նկատմամբ։ Իսկ նրանք, այդ փոքրիկ համայնքը, փաստացի դարձել են համաշխարհային տերություն[42]։ | ![]() |
Դրա հետ մեկտեղ նա հայտարարել է․ «Ես հրեատյաց չեմ... ես դեմ եմ այն հրեաներին, որոնք սպանում են մահմեդականներին և որոնք աջակցում են մուսուլմաններին սպանողներին»։
Միաժամանակ արևմուտքը և հատկապես Եվրամիությունը համարել է հակամուսուլմանական և երկակի ստանդարտներ կիրառող հրեաների և մուսուլմանների պաշտպանության գործում[43]։
Մասնակցել է Բոսնիա և Հերցեգովինայի հակամարտության կարգավորմանը, որի համար 2007 թվականին առաջադրվել է Խաղաղության Նոբելյան մրցանակի[44]։
2014 թվականին կարծիք է հայտնել, որ 2001 թվականի սեպտեմբերի 11-ի ահաբեկչական գործողությունները կազմակերպել են ոչ թե մուսուլմանները, այլ հատուկ ծառայությունները և ԱՄՆ կառավարությունը[45]։
1980-1990 թվականների գործունեության արդյունքներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Նրա օրոք Մալայզիան թերզարգացած ագրարային տնտեսություն ունեցող երկրից վերածվել է «ասիական վագրեր»-ից մեկի։ Նա քարոզել է «ասիական արժեքներ»՝ ի հակադրություն արևմտյանների, ղեկավարել է չմիացած երկրների շարժումը։ Նրա հայացքների ամբողջությունը (համարվել են, մասնավորապես, ազգայնական) ստացել է «մահաթիրիզմ» անվանումը[46]։
«Տեսլական 2020» ծրագրի հեղինակն է, որը մինչև 2020 թվականը նպատակ է ունեցել Մալայզիան վերածել արդյունաբերականորեն զարգացած պետության և նախատեսված է եղել տարեկան ՀՆԱ-ի միջին 7% աճի և երկրի բնակչության կենսամակարդակի կայուն բարձրացման համար (մինչև 1995 թվականը աղքատների թիվը կրճատվել է մինչև 9%)։ Մինչև 1998 թվականի ճգնաժամը ՀՆԱ-ի աճը միջինում կազմել է 9 %։ Մահաթիրի մեծ վաստակը համարվել է 1998 թվականի ֆինանսական ճգնաժամի արագ հաղթահարումը՝ հենվելով սեփական ուժերի վրա և պետական ծախսերի աճով՝ ի հեճուկս ԱՄՀ-ի բոլոր առաջարկությունների։ Որպես կանխարգելիչ միջոց ապագայում նման տնտեսական ցնցումների դեմ՝ նա առաջ է քաշել «Ոսկե դինարի նախագիծը», որը ենթադրում էր ոսկով ապահովված միջազգային արժույթի ստեղծում[47]։
Ղեկավարել Է Մալայզիայի պատվիրակությունները բազմաթիվ միջազգային ֆորումներում։ Զարգացող երկրների կողմից եղել է հարավի զարգացման հարցերով ոչ կառավարական հանձնաժողովի ստեղծման նախաձեռնողը։ 1987 թվականին ընտրվել է թմրամիջոցների չարաշահման և դրանց ապօրինի շրջանառության դեմ պայքարի միջազգային կոնֆերանսի նախագահ։ 1987 թվականի հուլիս-օգոստոս ամիսներին պաշտոնական այցով մեկնել է Մոսկվա[48]։
2000 թվականին եղել է ՌԳԱ պատվավոր անդամ[49]։ Թագավորության պաշտպանի «Մեծ Կոմանդոր» շքանշանի հավակնոտ է եղել («Seri Maharaja Mangku Negara», որը իրավունք է տվել «Տուն» տիտղոսին)[50][51]։ 2018 թվականին եղել է Պերդանայի համալսարանի պատվավոր դոկտոր[52]։
Շրի Պերդանի պաշտոնական նստավայրը, որտեղ նա աշխատել է 1983-1999 թվականներին, վերածվել է թանգարանի[53]։ 1998 և 2007 թվականներին թողարկվել են նրա դիմանկարով նամականիշեր։
Ընտանիք
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]Կինը (1956 թվական)՝ Սիթի Հասմա Մոհամեդ Ալի, (ծնված 1926 թվականին), երկրում եղել է հայտնի բժիշկ և Մուլտիմեդիայի համալսարանի անվանական նախագահ։ Ունեցել է 7 երեխա՝ Մարինան (հասարակական գործիչ և գրող), Միրզանը, Մելինդան, Մոհզանին (երկրի ամենահարուստ գործարարներից մեկը), Մուհրիզը (ծնված 1964 թվականին, գործարար, 2008 թվականից երկրի խորհրդարանի պատգամավոր, 2013 թվականից՝ Կեդահ նահանգի գլխավոր նախարար), Մայզուրաը և Մաժարը։
Մրցանակներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- «Սպիտակ փղի» շքանշանի Մեծ ժապավենի ասպետ (1981 թվական, Թաիլանդ)[54]։
- «Հյուսիսային աստղ»-ի շքանշանի Մեծ Խաչի կոմանդոր (1981 թվական, Շվեդիա)։
- «Դիվանագիտական ծառայությունների համար» 1-ին կարգի շքանշան (1983 թվական, Կորեայի Հանրապետություն)։
- «Մալիի ազգային շքանշան»-ի Մեծ Խաչ (1984 թվական, Մալի)։
- «Ինդոնեզիայի աստղ» 1-ին կարգի շքանշանի ասպետ (1987, Ինդոնեզիա)[55]։
- «Ազատարար» շքանշանի Մեծ ժապավեն (1990 թվական, Վենեսուելա)։
- «Ացտեկների արծիվ» շքանշանի Մեծ Խաչ (1991 թվական, Մեքսիկա)։
- «Ծագող արև» 1-ին կարգի շքանշան (1991 թվական, Ճապոնիա)։
- «Արժանիքներ» շքանշանի Մեծ Խաչ (1991 թվական, Չիլի)։
- «Ազատարար Սան Մարտին» շքանշանի Մեծ Խաչ (1991 թվական, Արգենտինա)։
- «Բոսնիայի վիշապ» շքանշան (1996 թվական, Բոսնիա և Հերցեգովինա)։
- «Ջիբութիի Մեծ աստղ» շքանշանի կոմանդոր (1996 թվական, Ջիբութի)։
- «Բրունեյի թագավորական ընտանիք»-ի 1-ին աստիճանի շքանշան (1997 թվական, Բրունեյ)։
- «Մուբարաք Մեծ»-ի շքանշան (1997 թվական, Քուվեյթ)։
- «Արժանիքներ» շքանշանի Մեծ ժապավեն (1997 թվական, Լիբանան)։
- «Խոսե Մարտի» շքանշան (1997 թվական, Կուբա)։
- «Լեհաստանի Հանրապետությանը մատուցած ծառայություններ»-ի շքանշանի Մեծ Խաչ(2002 թվական, Լեհաստան)։
- «Բարեկամության» շքանշան (2003 թվականի հուլիսի 4, Ռուսաստան)՝ Ռուսաստանի Դաշնության և Մալայզիայի միջև բարեկամության և համագործակցության ամրապնդման գործում ունեցած մեծ ավանդի համար[56]։
- «Դոստիկ» 1-ին աստիճանի շքանշան (2011 թվական, Ղազախստան)[57]։
- «Պավլովնիայի ծաղիկներ» շքանշան (2018 թվական, Ճապոնիա)[58]։
- Պակիստանի 1-ին կարգի շքանշան (2019 թվական, Պակիստան)[59]։
- «Հանրապետության» շքանշան (2019 թվական, Թուրքիա)[60]։
Փաստեր
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- 2018 թվականի մայիսի 10-ից մինչև 2020 թվականի փետրվարի 29-ը վարչապետի պաշտոնում երկրորդ անգամ գտնվելու ողջ ժամանակահատվածը եղել է աշխարհի գործող կառավարության ամենատարեց ղեկավարը։
- Նա Մալայզիայի ամենատարեց ղեկավարն է իր ողջ պատմության ընթացքում։
- Մի քանի բանաստեղծությունների հեղինակ է, այդ թվում՝ «Մալայացիները հեշտությամբ ներում են»[61]։
Ստեղծագործություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- The Malay Dilemma. Singapore: Asia Pacific Press, 1970
- «От имени своего народа». М.: «Летопись», 1998[62].
- Мохамад М. Путь вперёд = The Way Forward. — Минск: Харвест, 2009. — 192 с. — ISBN 978-985-16-7710-4
Գրականություն
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Антонов М. Ф. Глава 10. Коммуналистское государство-корпорация Махатхира бин Мохамада // От лжекапитализма к тоталитаризму! Мир в XXI веке и судьбы России. — М.: Альта-Принт, 2008. — 592 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-98628-110-0
- Доктор Махатхир Мохамад. Политик и личность. М.: Форум, 2001. ISBN 5-89747-030-8
- Погадаев, В. Феномен личности Махатхира. Политический портрет. // «Азия и Африка сегодня». № 5, 2001, с. 66-68.
- Victor A. Pogadaev. 20 Tahun Yang Mengubah Wajah Malaysia (20 лет, преобразившие облик Малайзии). Berita Harian, 13. 3. 2002
Ծանոթագրություններ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- ↑ 1,0 1,1 Bersatu pecat Mahathir, Mukhriz dan tiga yang lain (մալայ.) — Malaysiakini.com, 2020.
- ↑ 2,0 2,1 https://www.sinarharian.com.my/article/244627/berita/politik/mahathir-tinggalkan-pejuang
- ↑ 3,0 3,1 https://malaysiakini.com/news/656416
- ↑ 4,0 4,1 Deutsche Nationalbibliothek Record #118930060 // Gemeinsame Normdatei (գերմ.) — 2012—2016.
- ↑ 5,0 5,1 En Malaisie, du neuf avec un vieux (ֆր.) // Libération / D. Alfon — 2018. — ed. size: 139959 — ISSN 0335-1793; 1766-0556; 2262-4767
- ↑ 6,0 6,1 Mahathir, now 94, says his only wish is to see Malaysia's recovery // The Straits Times / W. Fernandez — Singapore Press Holdings, 2019. — ISSN 0585-3923
- ↑ https://web.archive.org/web/20190402094610/http://iccr.gov.in/content/nehru-award-recipients
- ↑ http://isap.sejm.gov.pl/isap.nsf/DocDetails.xsp?id=WMP20020200354
- ↑ https://www.keio.ac.jp/en/about/learn-more/honorary-degrees/
- ↑ http://www.moe.gov.cn/s78/A22/xwb_left/moe_829/tnull_44386.html (չին.) — 中华人民共和国教育部.
- ↑ 11,0 11,1 http://lib.perdana.org.my/PLF/Digital_Content/Prominent_Leaders/Mahathir/Profiles/Biodata/biodata.pdf
- ↑ The Malay Mail — 1896.
- ↑ https://www.thenews.com.pk/print/469330-malaysia-pakistan-ties-given-impetus-says-high-commissioner
- ↑ http://en.kremlin.ru/events/president/transcripts/22080
- ↑ https://www.data.gov.my/data/ms_MY/dataset/senarai-penerima-kurniaan-seri-maharaja-mangku-negara-tahun-1958-hingga-2017
- ↑ https://www.tatlerasia.com/people/mahathir-mohamad
- ↑ Погадаев В. «Малайзия: возвращение Махатхира» // «Азия и Африка сегодня», № 9, 2018, с. 40-44
- ↑ «Hindustan Times:: Leadership Summit». web.archive.org. 2008 թ․ մարտի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 6-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունիսի 14-ին.
- ↑ «Hindustan Times:: Leadership Summit». web.archive.org. 2008 թ․ մարտի 6. Արխիվացված է օրիգինալից 2008 թ․ մարտի 6-ին.
- ↑ «Mahathir Mohamad Biography». Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ ապրիլի 2-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
- ↑ «Официальный сайт компании». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ հոկտեմբերի 28-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
- ↑ Hisham – gonna say sorry for UMNO Youth keris episodes?
- ↑ Barry Wain. Malaysian Maverick: Mahathir Mohamad in Turbulent Times. 2010. Palgrave Macmillan/ isbn=978-0-230-23873-2
- ↑ «Canadian Lawyers Defend the Independence of the Bar in Malaysia». Արխիվացված օրիգինալից 2015 թ․ փետրվարի 13-ին. Վերցված է 2018 թ․ ապրիլի 28-ին.
- ↑ «Perdana uni boost for education». The Star. 2011 թ․ սեպտեմբերի 12. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հունիսի 12-ին. Վերցված է 2018 թ․ հունիսի 7-ին.
- ↑ «Former Malaysia PM Mahathir calls for removal of PM Najib Razak». BBC News (բրիտանական անգլերեն). 2015 թ․ օգոստոսի 30. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ սեպտեմբերի 22-ին.
- ↑ «Dr M, BN men have every right to meet up, Nur Jazlan says». 2015 թ․ հոկտեմբերի 13. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 1-ին.
- ↑ «Malaysia's Mahathir on Najib Razak: 'He Should Step Down'». Time (անգլերեն). 2016 թ․ հունիսի 10. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «Malaysia's Mahathir and other leaders urge prompt end to 1MDB scandal». Reuters (անգլերեն). 2015 թ․ հոկտեմբերի 12. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «Malaysia's Mahathir calls for a referendum on PM amid 1MDB scandal». Reuters (անգլերեն). 2016 թ․ հուլիսի 21. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ ANIS, BY MAZWIN NIK (2016 թ․ սեպտեմբերի 8). «Zahid: RoS approves Muhyiddin's party, will be known as PPBM». The Star (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2022 թ․ մայիսի 5-ին.
- ↑ «Mahathir Mohamad: Ex-Malaysia PM, 92, to run for office». BBC News (բրիտանական անգլերեն). 2018 թ․ հունվարի 8. Արխիվացված է օրիգինալից 2018 թ․ հունվարի 11-ին.
- ↑ «Oldest Prime Minister records as Mahathir bin Mohamad becomes Malaysia's leader aged 92». Guinness World Records (բրիտանական անգլերեն). 2018 թ․ մայիսի 11. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 6-ին.
- ↑ AfricaNews (2018-05-10CEST16:07:53+02:00). «Malaysia elects world's oldest leader, 92 year old Mahathir Mohamad». Africanews (անգլերեն). Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հունիսի 29-ին.
- ↑ Ng, Huiwen (2018 թ․ մայիսի 21). «Malaysia PM Mahathir's Cabinet: Who are the ministers». The Straits Times (անգլերեն). Singapore. 0585-3923. Արխիվացված է օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «13 Malaysian ministers, 23 deputy ministers, sworn in». TODAY (անգլերեն). 2018 թ․ հուլիսի 2. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ Editor, Kang Wan ChernAssistant Business (2022 թ․ նոյեմբերի 20). «Malaysia election: Mahathir loses in Langkawi, his first electoral defeat since 1969». The Straits Times (անգլերեն). Singapore. 0585-3923. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ դեկտեմբերի 7-ին.
{{cite news}}
:|last=
has generic name (օգնություն) - ↑ «Malaysia ex-PM Mahathir loses seat in first election defeat in 53 years». Reuters (անգլերեն). 2022 թ․ նոյեմբերի 19. Արխիվացված է օրիգինալից 2022 թ․ նոյեմբերի 30-ին.
- ↑ «GE15: Pejuang cancels press conference after disastrous outing». New Straits Times. 2022 թ․ նոյեմբերի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ մարտի 29-ին. Վերցված է 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «Commanding Heights: Dr. Mahathir bin Mohamad». Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ հուլիսի 14-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
- ↑ Mahathir Suspects Link to Ringgit’s Fall: Malaysian Leader Sees Hidden Jewish 'Agenda' Արխիվացված 2008-10-13 Wayback Machine International Herald Tribune, 11 October 1997.
- ↑ «Malaysian Leader: 'Jews Rule World by Proxy'». Արխիվացված օրիգինալից 2008 թ․ հունվարի 10-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 11-ին.
- ↑ «Mahathir hits back in Jewish row» Արխիվացված 2015-10-17 Wayback Machine, CNN News, 21 October 2003.
- ↑ «Dr M nominated for Nobel Prize» Արխիվացված 2007-04-03 Wayback Machine, The Star, 4 February 2007.
- ↑ «Malaysia's Mahathir: 9/11 not work of Muslims». Արխիվացված օրիգինալից 2014 թ․ նոյեմբերի 9-ին. Վերցված է 2015 թ․ դեկտեմբերի 15-ին.
- ↑ Mohathir Mohamad — в: Погадаев, В. Малайский мир (Бруней, Индонезия, Малайзия, Сингапур). Лингвострановедческий словарь. М.:"Восточная книга", 2012, с. 369
- ↑ «PM: Use of dinar in world trade will reduce speculation». Business Times. 2002 թ․ մարտի 27. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հուլիսի 1-ին.
- ↑ «Film The Guest from the City of Kuala Lumpur. (1987)». www.net-film.ru. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 29-ին.
- ↑ Свет Захаров. Премьер Малайзии избран академиком РАЕН [1] Արխիվացված 2015-12-22 Wayback Machine
- ↑ «Dr Mahathir, Dr Siti Hasmah conferred Tun title». New Straits Times. 2003 թ․ նոյեմբերի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ հուլիսի 1-ին.
- ↑ «Mahathir honoured as he steps down». 2003 թ․ նոյեմբերի 1. Արխիվացված օրիգինալից 2012 թ․ նոյեմբերի 6-ին.
- ↑ Services, WebWay E. (2018 թ․ հոկտեմբերի 7). «Tun Dr. Mahathir, Tun Dr. Siti Hasmah Conferred Honorary Doctorates at Perdana University's Convocation». StudyMalaysia.com. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 28-ին.
- ↑ «Galeri Sri Perdana - tribute to Dr M». New Sunday Times. 2003 թ․ դեկտեմբերի 21. Արխիվացված օրիգինալից 2023 թ․ օգոստոսի 29-ին.
- ↑ MAHATHIR | Malaysia
- ↑ «Indonesian Award for Dr. Mahathir». Malaysian Digest. Vol. 18, no. 2. Kuala Lumpur: Federal Department of Information, Malaysia. 1987 թ․ փետրվար. էջ 3.
- ↑ Указ Президента Российской Федерации от 4 июля 2003 года № 725 «О награждении орденом Дружбы Мохамада М.»
- ↑ «Автору малазийского экономического чуда Махатхиру Мохамаду вручён казахстанский орден «Достык» I степени». Արխիվացված օրիգինալից 2021 թ․ հունվարի 29-ին. Վերցված է 2021 թ․ հունվարի 25-ին.
- ↑ «Dr M to receive top Japanese govt award for 'extraordinary contributions' as PM». Tony Emmanuel. Malay Mail. 2018 թ․ նոյեմբերի 3. Արխիվացված օրիգինալից 2018 թ․ նոյեմբերի 3-ին. Վերցված է 2018 թ․ նոյեմբերի 3-ին.
- ↑ «Pakistan to confer highest civilian award on Dr M». Bernama. Malay Mail. 2019 թ․ մարտի 20. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ մարտի 21-ին. Վերցված է 2019 թ․ մարտի 21-ին.
- ↑ «In rare honour, Dr M becomes first SE Asian leader awarded with Turkish Order of the Republic». Zurairi Ar. Malay Mail. 2019 թ․ հուլիսի 25. Արխիվացված օրիգինալից 2019 թ․ հուլիսի 26-ին. Վերցված է 2019 թ․ հուլիսի 26-ին.
- ↑ Виктор Погадаев. Новые таланты премьер-министра Малайзии // «Вечерняя Москва», 7 сентября 2001
- ↑ От имени своего народа [Сборник: Перевод] Махатхир Мохамад; [Вступ. ст. С. Гончаренко, с. 8-32]; Институт Дал. Востока. М.: Летопись, 1998
Արտաքին հղումներ
[խմբագրել | խմբագրել կոդը]- Մահաթհիրը՝ որպես Մալայզիան փոխած վարչապետ // pereplet.ru
- Դոկտոր Մ. - Նա 40 տարի թալանել է երկիրը, իսկ հիմա վերադարձել է իշխանություն // Lenta.ru, 24 Հուլիս 2018
- Հուլիսի 10 ծնունդներ
- 1925 ծնունդներ
- Ապրող անձինք
- Բարեկամության շքանշանի ասպետներ (Ռուսաստան)
- Անձինք այբբենական կարգով
- 20-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
- 21-րդ դարի քաղաքական գործիչներ
- Առաջնորդություն
- Ասիա
- Ասիայի երկրների քաղաքական գործիչներ
- Բժիշկներ
- Բժշկական գիտությունների դոկտորներ
- Գիտությունների դոկտորներ
- Իշխանության դիրքեր
- Կառավարության ղեկավարներ
- Մալայզիա
- Մալայզիայի գործարարներ
- Մալայզիայի պատմություն
- Մուսուլմաններ
- Պետության գործող ղեկավարներ
- Պետության ղեկավարներ
- Վարչապետներ
- Քաղաքական գործիչներ
- Քաղաքականություն
- Ֆինանսների նախարարներ