Stanisław Grabski
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
5 kwietnia 1871 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Poseł na Sejm Ustawodawczy | |
Okres |
od 1919 |
Przynależność polityczna | |
Minister wyznań religijnych i oświecenia publicznego | |
Okres |
od 27 października 1923 |
Okres |
od 15 grudnia 1923 (p.o) |
Poprzednik | |
Następca | |
Okres |
od 25 marca 1925 |
Okres |
od 13 listopada 1925 (p.o) |
Okres |
od 20 listopada 1925 |
Okres |
od 5 maja 1926 (p.o) |
Okres |
od 10 maja 1926 |
Poprzednik | |
Następca | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/53/Stanis%C5%82aw_Grabski_by_Lentz.jpg/240px-Stanis%C5%82aw_Grabski_by_Lentz.jpg)
Stanisław Grabski ps. Stanisław[1] (ur. 5 kwietnia 1871 w Borowie, zm. 6 maja 1949 w Sulejówku) – polski polityk, ekonomista, poseł na Sejm Ustawodawczy oraz I kadencji w II RP, przewodniczący Rady Narodowej RP (1942–1944), wiceprzewodniczący Krajowej Rady Narodowej (1945–1947).
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pochodził z rodziny ziemiańskiej. Był synem Feliksa i Stanisławy z Mittelstaedtów (pochodziła z rodziny o niemieckich korzeniach). Edukację rozpoczął nauką w domu. Następnie uczęszczał do V Gimnazjum Rządowego w Warszawie. Podczas nauki wraz z bratem Władysławem stali na czele Centralizacji Związku Kółek Gimnazjalnych Królestwa[2].
Po zdaniu matury w 1890 r. rozpoczął studia na Wydziale Przyrodniczym Uniwersytetu Warszawskiego. W tym samym roku został członkiem Związku Robotników Polskich. Ponadto należał do organizatorów „Kas Oporu” oraz nielegalnych związków zawodowych metalowców i stolarzy. W obawie przed aresztowaniem we wrześniu 1891 r. wyjechał do Berlina. Studiował przez rok na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu Berlińskiego. Tam był wydawcą szeregu publikacji postulujących umieszczenie hasła niepodległości w programie partii socjalistycznej. Był również redaktorem „Gazety Robotniczej”, na łamach której jako pierwszy wysunął postulat wprowadzenia walki o niepodległość do programu polskich socjalistów. W 1892 r. wydał broszurę Przyczynek, w której szerzej uzasadnił postawiony postulat socjalistycznych dążeń niepodległościowych. W obawie przed aresztowaniem porzucił studia i wyjechał do Francji. Przez rok studiował w Szkole Nauk Politycznych w Paryżu. Zrezygnował z dalszego nauki na rzecz działalności politycznej. W Paryżu uczestniczył w zjeździe socjalistów polskich roku z ramienia Związku Robotników Polskich[1]. Grabski został jednym ze współzałożycieli PPS. Rok później powrócił do Berlina w celu prowadzenia kampanii wyborczej na rzecz przewódcy ruchu socjalistycznego w zaborze pruskim. Został aresztowany i następnie wydalony. Po czym udał się do Wiednia, gdzie go aresztowano. W obawie przed wysłaniem go do Rosji, wyjechał do Szwajcarii. Tam w 1893 r. wznowił studia społeczno-ekonomiczne na Wydziale Filozoficznym Uniwersytetu w Bernie, gdzie w czerwcu 1894 r. uzyskał doktorat z filozofii[2].
W poszukiwaniu stałego zatrudnienia wyjechał do Budapesztu, a następnie na Słowację. W 1896 r. powrócił do Szwajcarii, gdzie od 1899 r. pracował jako bibliotekarz w Muzeum Narodowym Polskim w Rapperswilu. W 1901 powrócił do Galicji i wstąpił do krakowskiego PPS. Założył pismo „Gazeta Ludowa”, gdzie przedstawiał poglądy odbiegające od idei kierownictwa PPS. Poskutkowało to jego odejściem z PPSu w 1902 i związaniem się z obozem narodowym[2]. W tym samym roku habilitował się na Uniwersytecie Jagiellońskim.
Po przeniesieniu się do Lwowa, w 1905 r. został członkiem Ligi Narodowej a rok później wszedł w skład Komitetu Centralnego. Zbliżenie Grabskiego do LN było prawdopodobne spowodowane jego przyjaźnią z Zygmuntem Balickim. W tym samym czasie wykładał na Akademii Rolniczej w Dublanach, a później objął Katedrę Ekonomii Społecznej na Uniwersytecie Lwowskim.
W maju 1906 r. wyjechał do Petersburga, gdzie z ramienia LN, jako specjalista z zakresu prawa państwowego, został powołany na sekretarza rzeczoznawcę do spraw autonomii Królestwa Polskiego w Dumie[2]. Po jej rozwiązaniu powrócił do Lwowa i rozpoczął działalność w jawnym już Stronnictwie Demokratyczno-Narodowym, a od 1907 r. był jednym z wiceprezesów. Wszedł także jako kierownik polityczny do redakcji „Słowa Polskiego”. W 1908 r. wraz z Romanem Dmowskim przewodniczył delegacji polskiej na Kongres Narodów Słowiańskich w Pradze.
Wielka Wojna
[edytuj | edytuj kod]Po wybuchu wojny został przedstawicielem narodowych demokratów był członkiem sekcji wschodniej Naczelnego Komitetu Narodowego[3]. Był w grupie o orientacji prorosyjskiej. Po wkroczeniu wojsk rosyjskich do Galicji prowadził rozmowy z rosyjskim naczelnym dowództwem oraz jeździł do Petersburga na rozmowy z ministrem spraw zagranicznych Sergiejem Sazonowem. W lutym 1915 r. założył pismo „Zjednoczenie”, w którym głoszono, że niepodległość przyniesie zwycięstwo trójporozumienia, dlatego Polacy powinni pomagać Rosji. Zbliżanie się wojsk austriackich do Lwowa i obawa przed aresztowaniem zmusiły go do opuszczenia miasta i wyjazdu do Rosji. W 1917 r. wszedł do Komitetu Wykonawczego Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego[4], która miała jednoczyć wszystkie organizacje polskie w Rosji.
Po wybuchu rewolucji październikowej wyjechał do Londynu, a następnie do Paryża. W stolicy Francji został członkiem Komitetu Narodowego Polskiego w Paryżu. Został mianowany przedstawicielem polityki polskiej na obszar Rosji Europejskiej i Azjatyckiej. Po utworzeniu w Warszawie rządu Moraczewskiego został przez KNP wysłany z misją polityczną do kraju i rozmów z Józefem Piłsudskim. 2 listopada 1918 r. przybył do Krakowa i odbył rozmowy z przedstawicielami Polskiej Komisji Likwidacyjnej, m.in. z Wincentym Witosem i Ignacym Daszyńskim. Trzy dni później spotkał się z Piłsudskim, który uznał KNP za przedstawicielstwo zagraniczne Polski, lecz działania zmierzające do powołania rządu ogólnonarodowego zakończyły się niepowodzeniem[2].
II Rzeczpospolita
[edytuj | edytuj kod]W odrodzonej ojczyźnie, przed wyborami do Sejmu Ustawodawczego Grabski objął kierownictwo polityczne ugrupowań narodowych i chrześcijańskich, które utworzyły Narodowy Komitet Wyborczy Stronnictw Demokratycznych. W sejmie zainicjował powstanie klubu parlamentarnego Związku Sejmowego Ludowo-Narodowego, a następnie Związku Ludowo-Narodowego. Współtworzył jego program, a w styczniu 1921 r. został prezesem. W sejmie przewodniczył Komisji Spraw Zagranicznych. Prowadził rokowania z Czechami w związku z konfliktem polsko-czeskim na Śląsku Cieszyńskim. Ustąpił z przewodzenia komisji 22 czerwca 1920 r., jako przeciwnik wyprawy kijowskiej. Jednakże po zmianie sytuacji na froncie i odwrocie z Ukrainy, we wrześniu ponownie został przewodniczącym. Po zakończeniu wojny z bolszewikami, jako członek polskiej delegacji wziął udział w rokowania Polski i RFSRR w Mińsku, a następnie w Rydze, zakończonych traktatem ryskim.
Na pierwszym zebraniu LN po wojnie, w grudniu 1920 r., wnioskował o jej rozwiązanie. Wniosek upadł, a Grabski wystąpił z Ligi. Jego wpływ na ruch narodowy od tego momentu znacznie osłabł. W 1922 r. kierował przygotowaniami do wyboru z ramienia Związku Ludowo-Narodowego, ale w nowym sejmie nie wszedł do żadnej komisji. W czerwcu 1924 r. został wyznaczony negocjatorem w rokowaniach o zawarcie konkordatu ze Stolicą Apostolską.
Gdy w 1923 r. Wincenty Witos stworzył rząd po raz drugi (tzw. Chjenopiast), Grabski został mianowany ministrem wyznań i oświecenia publicznego. Pełnił ten urząd także w kolejnym jego rządzie oraz w drugim rządzie Władysława Grabskiego i rządzie Aleksandra Skrzyńskiego. Podczas pełnienia przez Grabskiego funkcji ministra, 31 lipca 1924 r. sejm przyjął przygotowaną przez niego ustawę o języku nauczania w szkołach państwowych tzw. Lex Grabski regulującej kwestię szkolnictwa dla mniejszości narodowych. Ustawa ustalała wewnętrzne urzędowanie wszystkich szczebli administracji w państwowym języku polskim, znosząc sprzeczne dawniejsze przepisy zaborców. W stosunkach z miejscową ludnością ukraińską i białoruską nie tylko pozwalała, ale i nakazywała używanie języków tych ludności. Dawała też ona prawo do zwracania się we własnej mowie do urzędów państwowych[5].
- Osobny artykuł:
Ponadto w lipcu 1925 doprowadził do zawarcia tzw. ugody polsko-żydowskiej. Pod kierunkiem Grabskiego opracowano projekt ustawy dotyczącej reorganizacji szkoły średniej ogólnokształcącej. Został on ostro skrytykowany i zdjęty z porządku dziennego sejmu, gdyż uznano go za korzystny dla wyższych klas społecznych, dyskryminując dzieci chłopów i robotników[2].
Po przewrocie majowym wycofał się z życia politycznego, obarczany przez ruch narodowy odpowiedzialnością za sukces zamachu. Został odsunięty od kierownictwa ZLN, a w 1928 nie przyjęto go do Stronnictwa Narodowego. Zajął się działalnością naukową i publicystyczną.
W ramach obchodów 20 rocznicy obrony Lwowa 20 listopada 1938 Rada Miasta Lwowa podjęła uchwałę nazwaniu jego imieniem jednej z ulic miasta[6]. W wyborach samorządowych z maja 1939 ubiegał się o mandat radnego Rady Miasta Lwowa startując z Listy Chrześcijańsko-Narodowej i został zastępcą radnego[7]. W 1937 otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie[8][9].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Stanis%C5%82aw_Grabski_1.png/240px-Stanis%C5%82aw_Grabski_1.png)
II wojna światowa i PRL
[edytuj | edytuj kod]W czasie II wojny światowej, po agresji ZSRR na Polskę 17 września 1939 i okupacji Lwowa przez Armię Czerwoną aresztowany przez NKWD. Został skazany na osiem lat pracy przymusowej w obozie na terenie ZSRR. Po ataku III Rzeszy na ZSRR i układzie Sikorski-Majski został uwolniony i wyjechał do Londynu. W latach 1942–1944 przewodniczył II Radzie Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej. Był zwolennikiem porozumień jałtańskich. Po utworzeniu 1 lipca 1945 Tymczasowego Rządu Jedności Narodowej, wraz ze Stanisławem Mikołajczykiem wrócił do Polski. Został jednym z wiceprezesów Krajowej Rady Narodowej w latach 1945–1947. Ponadto był członkiem polskiej delegacji na konferencji w Poczdamie. Po sfałszowanych wyborach do Sejmu Ustawodawczego w 1947 i rozwiązaniu KRN wycofał się z działalności politycznej[2]. W tym samym roku objął katedrę ustrojów społecznych na Wydziale Prawa Uniwersytetu Warszawskiego.
Zmarł w 1949 w Sulejówku. Pochowany na cmentarzu Powązkowskim (kwatera 89-3/4-30/31)[10].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Nagrobek.wladyslaw.grabski.01.jpg/240px-Nagrobek.wladyslaw.grabski.01.jpg)
W 2022 roku z inicjatywy premiera Mateusza Morawieckiego, Fundacja ,,Stare Powązki" w ramach projektu odrestaurowywania grobów ministrów II RP, odnowiła grobowiec Stanisława Grabskiego[11].
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e2/Grobowiec_rodzinny_W%C5%82adys%C5%82awa_Grabskiego_po_renowacji_%282023%29.jpg/237px-Grobowiec_rodzinny_W%C5%82adys%C5%82awa_Grabskiego_po_renowacji_%282023%29.jpg)
Rodzina
[edytuj | edytuj kod]Brat: Władysław Grabski – ekonomista, dwukrotny premier RP (1920, 1923-25). Siostra: Zofia Kirkor-Kiedroniowa – nauczycielka i działaczka społeczna.
Od 1895 był żonaty z Ludmiłą Rożen, z którą miał pięcioro dzieci – trzy córki (Feliksę, Ludmiłę, Janinę) i dwóch synów (Stanisława, który zginął w czasie wojny w 1920, odznaczonego Orderem Virtuti Militari[12] i Zbigniewa (1907–1943), który był harcmistrzem, do 1941 był więziony w ZSRR i zmarł w wyniku wypadku podczas pełnienia służby wojskowej). Po śmierci pierwszej żony (1915), Stanisław Grabski ożenił się (w 1916) z Zofią Smolikówną (ur. 2 marca 1893, zm. 5 lutego 1965), z którą miał dwie córki: Annę (ur. 1919, zm. 29 sierpnia 2012), która była rzeźbiarką i Stanisławę (1922–2008) – teologa, publicystkę, wieloletniego prezesa warszawskiego KIK.
Najważniejsze prace
[edytuj | edytuj kod]- Zarys rozwoju idei społeczno-gospodarczych w Polsce (1903)
- Rewolucja (1921)
- Naród a państwo (1922)
- Kryzys myśli państwowej (1927)
- Ekonomia społeczna (1927–1929)
- Na nowej drodze dziejowej (1946)
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1947)[13]
- Krzyż Walecznych (1922)[14][15]
- Komandor Orderu Gwiazdy Rumunii
- Komandor Orderu Korony Rumunii[15]
- Krzyż Wielki Orderu Piusa IX (1925)[15]
- Medal międzysojuszniczy „Médaille Interalliée” (zezwolenie Naczelnika Państwa w 1921)[16]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b Leon Wasilewski, Dzieje zjazdu paryskiego 1892 roku : przyczynek do historji polskiego ruchu socjalistycznego, Warszawa 1934, s. 15.
- ↑ a b c d e f g Premierzy i ministrowie Rzeczypospolitej Polskiej 1918-1939 [online], polona.pl [dostęp 2023-09-27] (pol.).
- ↑ Konstanty Srokowski, N.K.N. Zarys historii Naczelnego Komitetu Narodowego, Kraków 1923, s. 146.
- ↑ Polski Zjazd Polityczny w Moskwie: 21 -26 lipca st. st. 1917 r., Piotrogród 1917, s. 14.
- ↑ S. Grabski, Pamiętniki, T. II, Warszawa 1989 r., s 229, [w:] Andrzej Jezierski, Cecylia Leszczyńska, Historia Gospodarcza Polski, Warszawa 2003.
- ↑ Symboliczne nadania nazw związanych z Obroną Lwowa szeregowi ulic we Lwowie. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 265 z 22 listopada 1938.
- ↑ Wykaz mandatów w wyborach do Rady miejskiej we Lwowie. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 123 z 3 czerwca 1939.
- ↑ Przed uroczystościami na Uniwersytecie Jana Kazimierza we Lwowie. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 127 z 10 czerwca 1937.
- ↑ Jan Draus: Uniwersytet Jana Kazimierza we Lwowie 1918–1946. Portret kresowej uczelni. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2007, s. 26. ISBN 978-83-7188-964-6.
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: GRABSCY, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-11-05] .
- ↑ Nagrobki ministrów II RP – odnowione – Fundacja Stare Powązki [online], 3 kwietnia 2023 [dostęp 2023-06-29] (pol.).
- ↑ H. G.. Na wieczną wartę (wspomnienie pośmiertne o ś. p. Tadeuszu Sopoćce). „Kurier Warszawski”. Nr 50, s. 6, 19 lutego 1937.
- ↑ „Za wybitne zasługi w pracy państwowej i społecznej w pierwszym okresie odbudowy Odrodzonej Rzeczypospolitej” M.P. z 1948 r. nr 17, poz. 59
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 24 z 1 sierpnia 1922, s. 571.
- ↑ a b c Posłowie i senatorowie Rzeczypospolitej Polskiej 1919-1939: E – J., Tom 2. Warszawa, Wyd. Sejmowe, 2000.
- ↑ Decyzja Naczelnika Państwa z 12 grudnia 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 9, s. 306).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2021-01-07].
- Stanisław Grabski, Pamiętniki, tom I i II, Czytelnik, Warszawa 1989
- Henryk Wereszycki, Grabski Stanisław w: Polski Słownik Biograficzny, tom VIII, Kraków (1959–1960), s. 519–527 wersja elektroniczna IPSB
- Słownik Biograficzny Działaczy Polskiego Ruchu Robotniczego, Żanna Kormanowa (red.), Feliks Tych (red.), Eugeniusz Ajnenkiel, t. II, Warszawa: „Książka i Wiedza”, 1987, ISBN 83-05-11435-X, ISBN 83-05-11657-3, OCLC 749635580 .
- Czy wiesz kto to jest? pod ogólną red. Stanisława Łozy, Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, Warszawa 1938
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- A. Redzik, Wydział Prawa Uniwersytetu Lwowskiego w latach 1939–1945
- Dr hab. Rafał Łętocha, O dobro powszechne. Ekonomia społeczna Stanisława Grabskiego
- Publikacje S. Grabskiego w zbiorach Biblioteki Narodowej - wersja cyfrowa na Polona.pl
- Absolwenci V Rządowego Gimnazjum Filologicznego w Warszawie
- Bibliotekarze Muzeum Polskiego w Rapperswilu
- Członkowie delegacji polskiej na rokowania pokojowe w Rydze 1920–1921
- Członkowie Komitetu Narodowego Polskiego (1917–1919)
- Członkowie Ligi Narodowej
- Członkowie Naczelnego Komitetu Narodowego (sekcja wschodnia)
- Członkowie prezydium Krajowej Rady Narodowej
- Członkowie II Rady Narodowej Rzeczypospolitej Polskiej
- Członkowie Rady Polskiej Zjednoczenia Międzypartyjnego
- Członkowie Związku Robotników Polskich
- Doktorzy honoris causa Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
- Filistrzy honoris causa polskich korporacji akademickich
- Ludzie związani z Berlinem
- Ministrowie wyznań religijnych i oświecenia publicznego
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Krzyżem Walecznych (II Rzeczpospolita)
- Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
- Polacy odznaczeni Orderem Piusa IX
- Polacy odznaczeni Medalem Zwycięstwa
- Polacy odznaczeni Orderem Gwiazdy Rumunii
- Polacy odznaczeni Orderem Korony Rumunii
- Polscy korporanci
- Politycy Polskiej Partii Socjalistycznej (1892–1906)
- Politycy Stronnictwa Narodowo-Demokratycznego
- Politycy Związku Ludowo-Narodowego
- Polscy ekonomiści
- Polskie ofiary represji stalinowskich
- Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1919–1922)
- Posłowie na Sejm I kadencji (1922–1927)
- Uczestnicy zjazdu socjalistów polskich zaboru rosyjskiego w Paryżu 1892
- Urodzeni w 1871
- Wykładowcy Uniwersytetu Jagiellońskiego
- Wykładowcy Uniwersytetu Lwowskiego
- Wykładowcy Uniwersytetu Jana Kazimierza we Lwowie
- Wykładowcy Akademii Rolniczej w Dublanach
- Wykładowcy Uniwersytetu Warszawskiego
- Zmarli w 1949