Janina Omańkowska
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
12 czerwca 1859 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
24 sierpnia 1927 |
Poseł I kadencji Sejmu Śląskiego (II RP) | |
Okres |
od 1922 |
Przynależność polityczna | |
Odznaczenia | |
![]() |
Janina Antonina Omańkowska (ur. 12 czerwca 1859 w Srebrnikach, zm. 24 sierpnia 1927 w Królewskiej Hucie)[1] – polska publicystka, działaczka społeczna i polityczna na Górnym Śląsku, posłanka na Sejm Śląski I kadencji w II RP oraz jego marszałek senior[2].
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodziła się w patriotycznej i katolickiej rodzinie nauczycielskiej Roberta i Elżbiety z Karlińskich. Mieszkała z wujem Karlińskim w majątku wydzierżawionym z dóbr Kórnickich. Egzamin nauczycielski zdała jako eksternistka w seminarium męskim w Bydgoszczy. Początkowo pracowała jako nauczycielka domowa w polskich dworach na terenie Wielkopolski. Działaczka oświatowa i charytatywna m.in. w ramach „Warty” – Towarzystwa Przyjaciół Wzajemnego Pouczania się oraz Opieki nad Dziećmi. Prowadziła tajne nauczanie, wygłaszała odczyty, zakładała biblioteki, przeciwdziałała germanizacji. Zaangażowana w działalność poznańskiej Czytelni dla Kobiet.
Jej propolską postawę oraz działalność niepodległościową dobitnie ocenił prezydent policji w Poznaniu w swym raporcie – „bezczelna politykująca polska kobieta, niezwykle zręczna w działaniu i w mowie, która wtyka swój nos wszędzie, zakładając stowarzyszenia, pisząc broszury, agitując, która przysporzy państwu pruskiemu sporo kłopotów”.
W 1900 aresztowana za nauczanie dzieci polskiego oraz rozdawanie polskich elementarzy. Po głośnym procesie osadzona w więzieniu, wyszła za kaucją po 3 dniach. Jak podkreślała ówczesna prasa, stała się symbolem – „męczennicą sprawy polskiej”. Publicznie solidaryzował się z jej postawą m.in. Jan Kasprowicz.
Po śmierci wuja, w 1902 przeprowadziła się do Bytomia. Rok później w zarządzie pierwszej na Śląsku organizacji kobiecej – Towarzystwa Kobiet Polskich w Bytomiu; działaczka Czytelni dla Kobiet w Katowicach. W 1904 organizatorka wiecu kobiet w Bytomiu, następnie założycielka Czytelni „Iskra” oraz Towarzystwa Śpiewaczego „Sobótka” dla dziewcząt w Bytomiu. W 1907 r. była organizatorką wiecu kobiet w Katowicach, podczas którego mówiła m.in. o potrzebie samokształcenia się Polek[3]. W 1914 wraz z Felicją Chmielewską i Stefanią Eckertową zainicjowała powstanie w Bytomiu Związku Towarzystw Kobiecych, skupiającego wszystkie działające na Śląsku organizacje kobiece[4]. Od 1914 była jego wieloletnią przewodniczącą. W 1920 organizacja zmieniła nazwę na Związek Towarzystw Polek na Górnym Śląsku. W 1916 Omańkowska była członkinią założycielka komitetu w Bytomiu, który powstał w celu pomocy mieszkańcom Śląska, którzy doświadczyli wojny[5]. W 1918 założycielka szkółki polskiej w Bytomiu dla ok. 400 dzieci. Od 1918 członek Powiatowej Rady Ludowej w Bytomiu; pod koniec roku w składzie Naczelnej Rady Ludowej w Poznaniu. Uczestniczka poznańskiego Polskiego Sejmu Dzielnicowego.
Dziennikarka, podczas pobytu w Wielkopolsce publikowała w „Gońcu Wielkopolskim” oraz „Pracy”. Po przeprowadzce na Śląsk publikowała m.in. w „Głosie Śląskim” (m.in. dodatek dla dzieci „Przyjaciel Dziatwy”) w Gliwicach; redagowała „Ziarno”, dodatek do „Straży nad Odrą”. W 1902 roku objęła redakcję tygodnika „Gwiazda”, m.in. redagując dodatek dla dzieci „Promyk”. Autorka wielu publikacji dla dzieci, m.in. Śpiewniczka dla dziatwy polskiej (Poznań, 1902), gawęd przyrodniczo-literackich Miłe śpiewaki naszych pól, gajów i ogrodów, ich życie i obyczaje (1903). Od 1905 przez wiele lat związana z „Katolikiem”; redagowała m.in. dodatek dla kobiet „Rodzina” oraz dodatek dla dzieci „Dzwonek”. Podczas akcji plebiscytowej współzałożycielka i redaktor „Głosu Polek”, wydawanego przez Polski Komisariat Plebiscytowy.
Uczestniczka powstań śląskich; podczas II powstania m.in. zorganizowała w swoim mieszkaniu biuro Czerwonego Krzyża przy Komisji Plebiscytowej. Wygłaszała liczne prelekcje, publicznie występowała w obronie polskości Śląska, prawa do oświaty dla ubogich. Podczas III powstania śląskiego zorganizowała akcję aprowizacyjną dla powstańców. Po jej odezwie, opublikowanej w „Katoliku”, kobiety licznie angażowały się do pomocy w Powstaniu jako kurierki, sanitariuszki oraz zakładały kuchnie polowe dla powstańców.
Pod koniec stycznia 1921 organizatorka Zjazdu Towarzystw Polek na Śląsku, z udziałem półtora tysiąca kobiet ze Śląska, a także z Warszawy, Wilna, Lwowa i Krakowa.
Po podziale Śląska przez krótki okres mieszkała nadal w niemieckiej części Bytomia. Po ataku niemieckiej bojówki na jej mieszkanie, zmuszona do przeprowadzki. W czerwcu 1922 zamieszkała w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów), początkowo przy ul. Sienkiewicza 11, później przy ul. Wolności 22. Nadal publikowała w bytomskim „Katoliku”, pisała podręczniki szkolne, propagowała nauczanie języka polskiego, m.in. w ramach działalności w Stowarzyszeniu „Samopomoc”. Współpracowała z Chrześcijańską Demokracją, Wojciechem Korfantym.
Z ramienia ChD sprawowała mandat poselski na Sejm Śląski I kadencji w latach 1922–1927. Jako marszałek senior przewodziła obradom jego inauguracyjnej sesji, do czasu wyboru Konstantego Wolnego na stanowisko marszałka. W 1922 r. była drugą kobietą na świecie (po Litwince Gabrielle Petkevičaitė w 1920 r.[6]), która poprowadziła obrady parlamentu[7].
Jeszcze przed upływem I kadencji Sejmu Śląskiego, 24 sierpnia 1927, zmarła po długiej chorobie w Królewskiej Hucie (obecnie Chorzów). Pochowana na cmentarzu parafii św. Jadwigi. Władze Chorzowa nadały jej imię jednej z ulic miasta.
Po jej śmierci mandat posła na Sejm objął Grzegorz Śliwa.
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Kawalerski Orderu Odrodzenia Polski (28 kwietnia 1926)[8]
- Odznaka gen. J. Hallera „Za służbę narodową” (1921)
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Jej imię nosi ulica w Chorzowie (dawniej Królewskiej Hucie), Gliwicach[9] oraz od 1973 r. ulica w Poznaniu (dzielnica Jeżyce)[10]. W sierpniu 2018 r. Sejmik Województwa Ślaskiego przyjął oświadczenie, w którym oddał hołd janinie Omańkowskiej, ...pierwszej kobiecie na świece, która otworzyła obrady parlamentu regionalnego – Sejmu Śląskiego w Katowicach[3].
Jest jedną z 30 bohaterek wystawy „60 na 100. SĄSIADKI. Głosem Kobiet o powstaniach śląskich i plebiscycie” poświęconej roli kobiet w śląskich zrywach powstańczych i akcji plebiscytowej (2019; koncepcję wystawy, scenariusz i materiały przygotowała Małgorzata Tkacz-Janik, a grafiki Marta Frej)[11][12] oraz jedną z bohaterek filmu 5 kobiet Sejmu Śląskiego – fabularyzowanego dokumentu według pomysłu Małgorzaty Tkacz-Janik w reżyserii Macieja Marmoli oraz Kamila Niesłonego[13].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Anna. Frątczak , Kobiety wobec polityki--kobiety w polityce : historia, realia, perspektywy, Kraków: Krakowska Akademia im. Andrzeja Frycza Modrzewskiego, 2009, s. 134, ISBN 978-83-7571-015-1, OCLC 705271935 [dostęp 2019-05-22] .
- ↑ Fazan i inni, Śląski słownik biograficzny. Seria nowa, wyd. 1, Katowice: Wydawn. Uniwersytetu Śląskiego, 1999–, s. 206-207, ISBN 83-226-0833-0, OCLC 43050464 [dostęp 2019-05-22] .
- ↑ a b Agata Pustułka: Sejmik: Pierwsza śląska feministka upamiętniona [w:] "Dziennik Zachodni" 2018-08-31
- ↑ Alina Bednarz , Katarzyna Kieś-Kokocińska , Aleksandra Rajwa , Patriotki ze Śląska w służbie Polsce, Tychy 2019, s. 112 .
- ↑ Odzewa, „Nowiny”, 6 (148), 1916, s. 4 .
- ↑ Tomasz Otocki , Tomasz Otocki , Głosowanie na trzeźwo, czyli jak wybrano i jak obradował litewski Sejm Ustawodawczy – Przegląd Bałtycki [online], 16 kwietnia 2020 [dostęp 2022-05-31] (pol.).
- ↑ Kobiety w Sejmie Śląskim – Janina Omańkowska | Uniwersytet Trzeciego Wieku w Katowicach [online], utw.us.edu.pl [dostęp 2022-05-31] .
- ↑ M.P. z 1926 r. nr 99, poz. 295 „za zasługi, położone na polu pracy narodowej”.
- ↑ Dzielnice Gliwic – podział administracyjny wg ulic [online], dzielnicegliwic.pl [dostęp 2021-03-15] .
- ↑ Goćwiński Andrzej (red.), Kronika Miasta Poznania: kwartalnik poświęcony problematyce współczesnego Poznania 1974.04/06 R.42 Nr2, Wydawnictwo Miejskie, 6 kwietnia 1974 [dostęp 2021-03-15] .
- ↑ Małgorzata Tkacz-Janik (red.), Zeszyt do herstorii dla początkujących, Katowice 2019 .
- ↑ 60 na 100: Sąsiadki. Wystawa – Instytut Myśli Polskiej im. Wojciecha Korfantego [online], instytutkorfantego.pl [dostęp 2021-04-06] .
- ↑ 5 kobiet Sejmu Śląskiego – Instytut Myśli Polskiej im. Wojciecha Korfantego [online], instytutkorfantego.pl [dostęp 2021-04-11] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Henryk Rechowicz, Sejm Śląski, Katowice 1971.
- Poczet Chorzowian – Janina Antonina Omańkowska.
- Irena Socha, biogram [w:] Chorzowski Słownik Biograficzny, wyd. Muzeum w Chorzowie, Chorzów 2007 (s. 292–296).
- Encyklopedia wiedzy o Kościele katolickim na Śląsku – Janina Omańkowska.
- Śląska Biblioteka Cyfrowa – Janina Omańkowska.
- Delegaci na Polski Sejm Dzielnicowy
- Ludzie związani z Chorzowem
- Odznaczeni Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Politycy Polskiego Stronnictwa Chrześcijańskiej Demokracji
- Posłowie na Sejm Śląski I kadencji (1922–1929)
- Uczestnicy I powstania śląskiego
- Uczestnicy III powstania śląskiego
- Urodzeni w 1859
- Zmarli w 1927