Franklin Delano Roosevelt
![]() Prezydent Franklin Delano Roosevelt (1944) | |
Data i miejsce urodzenia |
30 stycznia 1882 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
12 kwietnia 1945 |
32. prezydent Stanów Zjednoczonych | |
Okres |
od 4 marca 1933 |
Przynależność polityczna | |
Pierwsza dama | |
Wiceprezydent |
John Nance Garner (1933–1941) |
Poprzednik | |
Następca | |
44. gubernator stanu Nowy Jork | |
Okres |
od 1 stycznia 1929 |
Poprzednik | |
Następca | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() |
Franklin Delano Roosevelt (ˈfræŋklɪn ˈdɛlənoʊ ˈroʊzəˌvɛlt, ur. 30 stycznia 1882 w Hyde Parku, zm. 12 kwietnia 1945 w Warm Springs) – amerykański polityk, 32. prezydent Stanów Zjednoczonych, wybierany na ten urząd w latach 1933–1945 czterokrotnie z ramienia Partii Demokratycznej. Jedyny w historii prezydent USA pełniący urząd dłużej niż dwie kadencje, co doprowadziło do wejścia w życie w 1951 XXII Poprawki do Konstytucji, ograniczającej liczbę kadencji do dwóch (wcześniej był to tylko konwenans konstytucyjny oparty na decyzji pierwszego prezydenta USA George’a Washingtona, który zrezygnował z ubiegania się o trzecią kadencję, twierdząc, że byłaby ona niedemokratyczna).
Dzieciństwo i młodość
Franklin Delano Roosevelt urodził się 30 stycznia 1882 roku w Hyde Parku, nieopodal Nowego Jorku[1]. Był synem prawnika i przedsiębiorcy Jamesa Roosevelta i jego drugiej żony Sary Delano[2]. Miał jednego przyrodniego brata, Jamesa (zmarłego w 1927 roku), z pierwszego małżeństwa ojca[2]. Jego dalekim kuzynem był Theodore Roosevelt, prezydent USA w latach 1901–1909[1]. W młodości duży wpływ na niego wywarła jego szwajcarska guwernantka, Jeanne Rosat-Sandoz[2]. W latach 1896–1900 uczęszczał do szkoły w Groton, a następnie rozpoczął studia na Uniwersytecie Harvarda[2]. Po trzech latach studiów uzyskał stopień bakałarza, lecz pozostał na uczelni jeszcze przez rok[2].
W 1904 przeniósł się na Uniwersytet Columbia, gdzie rozpoczął studia prawnicze[3]. Po trzech latach otrzymał dyplom i licencję[3]. Przez następne trzy lata praktykował prawo w nowojorskiej firmie Carter, Ledyard & Milburn[3].
Kariera polityczna
Początki
W pierwszej dekadzie XX wieku działał w Partii Demokratycznej, co zaowocowało propozycją kandydowania do senatu stanowego w 1910 roku[3]. W listopadzie tego roku wygrał wybory, a dwa lata później powtórzył ten sukces[3]. W senacie stanowym zasiadał od stycznia 1911 do marca 1913 roku[3]. W tym czasie odbywały się wybory prezydenckie w 1912 roku, w których Roosevelt agitował na rzecz Woodrowa Wilsona[3]. Wilson zwyciężył w wyborach, a następnie mianował Roosvelta zastępcą sekretarza Marynarki Wojennej (funkcję tę pełnił w latach 1913–1920)[3]. Jako pasjonat tematyki morskiej Roosevelt przygotowywał flotę do udziału w I wojnie światowej[4]. Planował osobiście uczestniczyć w walkach, lecz spotkało się to ze sprzeciwem ze strony Wilsona[4]. Po wojnie uczestniczył jako obserwator w konferencji pokojowej w Paryżu[4].
Został kandydatem na wiceprezydenta przy Jamesie Coxie, podczas wyborów prezydenckich[4] w 1920 roku. Po zwycięstwie republikanina Warrena Hardinga Roosevelt opuścił Waszyngton i powrócił do praktyki prawniczej[4]. W 1921 roku zachorował na chorobę Heinego-Medina i na trzy lata wycofał się z życia publicznego[5]. W 1924 r. powrócił do polityki, występując na konwencji Partii Demokratycznej, gdzie starał się zapewnić nominację Alfredowi Smithowi[5]. Pomimo dobrego przemówienia, Smith nie otrzymał wówczas nominacji[6]. Udało się to cztery lata później, kiedy to Partia Demokratyczna nominowała Smitha do prezydentury, natomiast Roosevelta wyznaczyła jako kandydata na gubernatora Nowego Jorku[6]. Dzięki intensywnej kampanii ten ostatni zwyciężył w wyborach, choć Smith przegrał wybory prezydenckie z Herbertem Hooverem[6].
Gubernator
Pełniąc urząd gubernatora, Roosevelt starał się dbać o farmerów – zmodyfikował podatki, które płacili, i przekonywał towarzystwa energetyczne, by gospodarstwom dostarczały prąd po niższych cenach[6]. Ponadto wprowadził regulację chroniącą kobiety i dzieci, pracujące w zakładach przemysłowych[6]. Gdy wielki kryzys finansowy dosięgnął Stany Zjednoczone, gubernator argumentował, że należy przede wszystkim skupić się na ratowaniu sytuacji gospodarczej kraju, nawet kosztem międzynarodowych stosunków handlowych[7]. Takie stanowisko spowodowało, że otrzymał nominację do reelekcji na stanowisku gubernatora i zdecydowaną przewagą wygrał wybory[7]. W czasie drugiej kadencji zreorganizował system podatkowy, wprowadził zasiłki dla bezrobotnych i emerytury, a także zreformował sądownictwo[7]. Powołał także Tymczasową Administrację Pomocy Nadzwyczajnej (ang. Temporary Emergency Relief Administration) z budżetem 30 milionów dolarów, przeznaczonym na pomoc dla najbiedniejszych[8].
W dniach 27 czerwca – 2 lipca 1932 r. odbywała się konwencja Partii Demokratycznej[8]. Głównymi kandydatami prócz Roosevelta byli Alfred Smith i spiker Izby Reprezentantów John Nance Garner[8]. W początkowych głosowaniach żaden kandydat nie uzyskał wymaganego poparcia 766 delegatów[8]. Roosevelt porozumiał się jednak z kongresmanem Samem Rayburnem i zaproponował Garnerowi wiceprezydenturę, jeśli ten zapewni poparcie swoich delegatów[8]. Po uzyskaniu nominacji Roosevelt rozpoczął intensywną kampanię wyborczą, w której opowiadał się za interwencjonizmem państwowym na rzecz społeczeństwa[8]. Republikanie atakowali go, zarzucając mu sympatie komunistyczne, a także podważając jego możliwości zdrowotne do sprawowania urzędu[9]. 8 listopada 1932 r. odbyło się głosowe powszechne, w którym Roosevelta poparły ponad 22 miliony ludzi, przy ponad 15 milionach głosów dla Hoovera[10]. W Kolegium Elektorów Roosevelt zdobył 472 głosy, a Hoover 59[10].
Jeszcze przed zaprzysiężeniem, 14 lutego 1933 r., miał miejsce zamach na życie prezydenta elekta[10]. Roosevelt, po przemówieniu w Bayfront Park w Miami, został zaatakowany przez murarza Giuseppego Zangarę[10]. Zangara oddał w jego kierunku serię strzałów z karabinu maszynowego[10]. Prezydent elekt nie odniósł żadnych obrażeń, jednak kilka osób straciło życie, w tym burmistrz Chicago – Anton Cermak[10]. Roosevelt został zaprzysiężony 4 marca 1933 roku przez prezesa Sądu Najwyższego Charlesa Evansa Hughesa[11].
Prezydentura
Pierwsza kadencja
Niezwłocznie po objęciu urzędu rozpoczął realizowanie polityki Nowego Ładu[11]. 9 marca, na specjalnym posiedzeniu Kongresu, przedstawił plan ratowania banków: zakładał on zamknięcie wszystkich banków w całym kraju na cztery dni i wprowadzenie embarga na eksport kruszcu i waluty, co miało uchronić rezerwy walutowe[11]. Uchwalono wówczas ustawę o nadzwyczajnej pomocy dla banków (ang. Emergency Banking Relief Act), która uprawniała prezydenta do pełnej kontroli nad regulacjami emisji walut oraz otwierania i zamykania banków (poprzez Departament Skarbu)[11]. Ponadto rząd udzielił bankom kredytu[11]. Do końca marca gabinet Roosevelta przeforsował ustawy: oszczędnościową (obniżenie pensji pracownikom administracji publicznej i weteranom o 15%), Beer-Wine Revenue Act (znoszącą prohibicję na piwo i wino i zwiększającą podatki od napojów alkoholowych) i Civilian Conservation Corps Act (powołującą cywilną służbę ochrony środowiska, w ramach której młodzi Amerykanie pracowali przy sadzeniu i ochronie lasów, czy budowaniu tam wodnych)[11]. 19 kwietnia Kongres zniósł parytet złota, natomiast 12 maja uchwalił ustawę Federal Emergency Relief Act, która umożliwiała rządowi wydanie 5 miliardów dolarów zapomogi dla władz stanowych[12]. W maju wprowadzono także ustawę Emergency Farm Mortgage Act (zakazywała zabierania gospodarstw rolnikom, którzy nie byli w stanie uregulować długów, i udzielała im pomocy finansowej) i Truth-in-Securities Act (nakazywała maklerom informować rząd o akcjach sprzedawanych poza Stany Zjednoczone)[12]. 16 czerwca, ostatniego spośród tzw. „stu dni Roosevelta”, Kongres powołał do życia trzy nowe agencje: Federal Deposit Insurance Corporation (automatycznie ubezpieczała wszystkie depozyty bankowe powyżej 5 tysięcy dolarów), Farm Credit Administration (udzielała kredytów rolnikom i pomagała im w spłacie zadłużenia hipotecznego) oraz National Recovery Administration (wprowadzała zasady konkurencji rynkowej, umożliwiała powoływanie związków zawodowych i regulowała stosunki pracodawca-pracownik)[12].
Za swoje działania Roosevelt był ostro krytykowany przez konserwatystów – nazywali go dyktatorem i oskarżali o absolutyzm[13]. Gdy sytuacja ekonomiczna w kraju nieco się polepszyła, kapitaliści także dołączyli do grona przeciwników Nowego Ładu[13]. Mimo to prezydent kontynuował jego założenia i w sierpniu 1933 r. powołał Krajowy Zarząd Pracy, a trzy miesiące później – Civil Works Administration, której zadaniem było opracowanie planu walki z bezrobociem[13]. 5 grudnia prezydent całkowicie zniósł prohibicję, uznając ją za główną przyczynę korupcji i przestępczości, natomiast 30 stycznia 1934 r. przeforsował ustawę zapobiegającą nielegalnym operacjom giełdowym[14]. 19 czerwca Kongres powołał Federalną Komisję Łączności, a 5 lipca uchwalił ustawę Wagnera-Connery’ego (potwierdzającą możliwość zakładania związków zawodowych)[14]. W następnym roku prezydent wprowadził ustawę Wealth Tax Act, wprowadzającą dodatkowe opodatkowania dla osób z rocznymi dochodami powyżej 50 tysięcy oraz dla osób z majątkiem wartym powyżej 40 tysięcy dolarów[14]. Polityka Roosevelta ustabilizowała cenę złota na poziomie 35 dolarów za uncję i zredukowała wartość dolara do 59% sprzed 1933 w stosunku do złota[14]. Ponadto w 1935 roku wprowadzono ustawę bankową, która zwiększała kontrolę federalną nad Systemem Rezerw Federalnych[14].
Oprócz działań na polu ekonomicznym prezydent wprowadził też zmiany socjalne[14]. Najważniejszą ustawą tego rodzaju była Social Security Act, uchwalona 14 sierpnia 1935 roku[14]. Dzięki niej wprowadzono emerytury finansowane z podatków, tymczasowe zasiłki socjalne dla bezrobotnych i osób żyjących w skrajnym ubóstwie oraz ograniczoną pomoc dla osób starszych i niepełnosprawnych[14]. Wprawdzie program pomocy społecznej był ograniczony i niedostosowany do potrzeb pod względem skali, jednak gabinet Roosevelta wysyłał sygnał, mówiący o odpowiedzialności za obywateli[14]. Takie działania przysporzyły prezydentowi dodatkowej popularności wśród społeczeństwa i niechęci ze strony kapitalistów[15]. Znacznie umocniło to pozycję Partii Demokratycznej na scenie politycznej[15].
Pomimo nacjonalistycznego podejścia do gospodarki Roosevelt podejmował też działania mające przezwyciężyć wielki kryzys na arenie międzynarodowej[16]. Wysłał reprezentację na Światową Konferencję Gospodarczą w Londynie w 1933 roku[16]. Jednak przez zniesienie parytetu złota w USA, które spotkało się z ostrą krytyką innych państw, konferencja zakończyła się fiaskiem[17]. Prezydent jednak postanowił zmniejszyć taryfy celne do 50% (układy tego typu miały charakter obustronny), dzięki czemu udało się zwiększyć obrót w światowym handlu[17].
W dziedzinie polityki zagranicznej prezydent skupił się na relacjach dobrosąsiedzkich z krajami latynoamerykańskimi[18]. Na VII konferencji państw amerykańskich w Montevideo w 1933 r. Stany Zjednoczone podpisały porozumienie o nieingerowaniu w sprawy wewnętrzne lub zewnętrzne żadnego obcego państwa[18]. W sierpniu tego roku amerykańska piechota morska została wycofana z Haiti, a sześć lat później wycofano kontrolera taryf celnych z Dominikany[18]. Mimo to rząd amerykański nadal ingerował w sprawy wewnętrzne Nikaragui i Kuby[19]. Ustalenia z Montevideo zostały powtórzone na konferencji w Buenos Aires w 1936 roku[19]. Roosevelt dokonał także zbliżenia dyplomatycznego z Kanadą, kiedy to 1 stycznia 1936 r. zawarł z nią porozumienia handlowe[19]. Jesienią 1933 r. prezydent nawiązał korespondencję z Michaiłem Kalininem, usiłując znormalizować stosunki dyplomatyczne z ZSRR[20]. Po konsultacjach w Waszyngtonie (stronę radziecką reprezentował Ludowy Komisarz Spraw Zagranicznych Maksim Litwinow) zdecydowano o nieingerowaniu w sprawy wewnętrzne obu państw i niepopieraniu organizacji militarnych walczących z systemami ustrojowymi USA lub ZSRR[20].
Na konwencji demokratów, odbywającej się w dniach 23-27 czerwca 1936 r. w Filadelfii, delegaci nominowali Roosevelta do wyborów prezydenckich poprzez aklamację[21]. W głosowaniu powszechnym urzędujący prezydent otrzymał przeszło 27 milionów głosów, wobec niespełna 17 milionów dla Alfreda Landona, kandydata Partii Republikańskiej[21]. W głosowaniu Kolegium Elektorów uzyskał 523 spośród 531 głosów, zwyciężając w 46 z 48 stanów[21]. Demokraci zdobyli także większość w Izbie Reprezentantów i Senacie[21]. W wyniku uchwalenia XX poprawki do Konstytucji zaprzysiężenie odbyło się 20 stycznia, a nie jak dotychczas – 4 marca[21].
Druga kadencja
Wobec polepszenia gospodarczego kapitaliści amerykańscy postanowili blokować reformy Roosevelta poprzez skargi do Sądu Najwyższego[21]. 27 maja 1935 r. Sąd Najwyższy jednomyślnie stwierdził, że ustawa National Recovery Act jest niezgodna z Konstytucją[21]. Ogłaszając ingerencję władz federalnych w sprawy biznesowe, Sąd uchylił także ustawy o rolnictwie, o emeryturach kolejarskich i ustawę węglową[22]. Wobec takich działań prezydent postanowił zmienić skład Sądu Najwyższego, forsując projekt ustawy, zakładający rozszerzenie jego składu do 15 sędziów[22]. Według nowego prawa prezydent mógł powołać dodatkowego sędziego na miejsce każdego, który ukończył 70 lat i nie przeszedł na emeryturę[22]. Po niemal półrocznych pracach w komisjach senackich projekt został odrzucony[22]. Pomimo inicjatyw ustawodawczych Stany Zjednoczone nie przezwyciężyły całkowicie kryzysu i w 1937 roku znowu pojawiła się recesja gospodarcza, rozpoczęły się strajki, a liczba bezrobotnych wzrosła do 7,5 miliona[22]. Jedną z ostatnich ustaw ekonomicznych Roosevelta była Fair Latour Standards Act, która wprowadzała płacę minimalną, ograniczenia czasu pracy i zakaz zatrudniania dzieci przy produkcji towarów eksportowanych poza stan[22]. Nowe prawo uchwalono 25 czerwca 1938 roku[22].
W czasie swojej drugiej kadencji Roosevelt skupił się głównie na sytuacji międzynarodowej, widząc napięcia dyplomatyczne i przygotowania do wojny w Europie i na Dalekim Wschodzie[16]. Mimo że prezydent był świadomy tej sytuacji, ograniczał się do apeli, sądząc, że powstrzyma lub chociaż spowolni proces zbrojenia Państw Osi[23]. Sytuacji tej sprzyjały nastroje izolacjonistyczne w Stanach Zjednoczonych[23]. Kilka dni po inwazji Włoch na Albanię, 15 kwietnia 1939 r., prezydent wysłał listy do Benito Mussoliniego i Adolfa Hitlera z prośbami o poszanowanie współżycia międzynarodowego i udzielenia gwarancji na nienaruszanie granic europejskich na 10 lat[24]. Duce nie odpowiedział wcale, natomiast führer stwierdził, że żadne państwo europejskie nie czuje się zagrożone ze strony III Rzeszy, więc nie ma konieczności składać takich deklaracji[24]. Dwa lata wcześniej, gdy Japonia napadła na Chiny, Roosevelt potępił atak w przemówieniu w Chicago 5 października 1937 roku[25]. Obawiano się, że rząd nałoży na Japonię sankcje, co jednak nie nastąpiło[25]. Stany Zjednoczone uznały jedynie, że japońska agresja narusza waszyngtońskie postanowienia pięciu mocarstw z 1922 r. i Pakt Brianda-Kellogga[24]. Roosevelt potępił także aneksję Czechosłowacji i kryształową noc w 1938 roku[26]. Mimo to Stany Zjednoczone utrzymywały stosunki dyplomatyczne z III Rzeszą na poziomie chargé d’affaires do 1941 roku[23].
Widząc narastające zagrożenie ze strony Hitlera, Roosevelt zrewidował swoje stanowisko w sprawie ustawy o neutralności, zakazującej m.in. sprzedaży broni obu stronom[27]. Prezydent stwierdził, że tak sformułowane prawo może stanowić zachętę dla agresora, i dlatego latem 1939 r. rozpoczął konsultacje społeczne, mające na celu zmianę ustawy[27]. Izba Reprezentantów przegłosowała ustawę, jednak nastroje izolacjonistyczne w Senacie sprawiły, że izba wyższa odrzuciła projekt[27]. Wobec tego Roosevelt wystosował wniosek o zwiększenie budżetu zbrojeniowego na wzmocnienia zwłaszcza w dziedzinie lotnictwa[27]. Planował produkować 24 tysiące samolotów rocznie i rozbudować flotę Oceanu Atlantyckiego i Oceanu Spokojnego[28]. 9 sierpnia 1939 r. powołał Zarząd Zasobów Wojennych, mający przygotować wzmocnienia militarne[28]. Wystosował także do Hitlera i Mussoliniego ponowne apele o nierozpoczynanie wojny, które pozostały bez odpowiedzi[28]. Pięć dni po agresji III Rzeszy na Polskę Roosevelt ogłosił neutralność, a 8 września wprowadził w Stanach Zjednoczonych ograniczony stan wyjątkowy[29]. Prezydent Ignacy Mościcki zwrócił się do rządu amerykańskiego, by nie uznawać Polski za stronę walczącą, gdyż III Rzesza formalnie nie wypowiedziała jej wojny[29]. Miało to na celu umożliwić sprzedaż broni Polsce, jednak Stany Zjednoczone odrzuciły takie stanowisko[29]. Roosevelt podjął wówczas kolejną próbę zmiany ustawy o neutralności, znoszącą embargo na handel bronią[29]. Na trwającej od 21 września specjalnej sesji Kongresu, odbywały się burzliwe obrady, które zaowocowały przyjęciem nowelizacji 3 listopada[30]. Dzień później została ona podpisana przez prezydenta[30].
Wiosną 1940 r. III Rzesza dokonała agresji na Danię i Norwegię, co spotkało się z krytyką rządu federalnego[31]. Pomimo że nastroje antyhitlerowskie w społeczeństwie amerykańskim wzrastały, za słowami Roosevelta nie szły czyny[31]. W dniu wypowiedzenia wojny Francji przez faszystowskie Włochy (10 czerwca 1940) wygłosił on przemówienie w Charlottesville[32]. Pomimo jego ostrożnego charakteru, Hitler zareagował na nie, zapewniając, że nie zamierza atakować Stanów Zjednoczonych[32]. Wiosną i latem Kongres, na wniosek administracji prezydenta, uchwalił budżet na obronę w wysokości 1,5 miliarda dolarów[32]. Ponadto zwiększył liczebność wojsk lądowych do 1,2 miliona i podwyższył roczną produkcję samolotów do 50 tysięcy rocznie[33].
W 1940 roku prezydent złamał uzus, ustanowiony przez George’a Washingtona, i postanowił kandydować po raz trzeci[34]. Na konwencji w Chicago w czerwcu 1940 r. uzyskał nominację demokratów w pierwszym głosowaniu[34]. Nominację wiceprezydencką otrzymał Henry Wallace[34]. Republikanie wystawili kandydaturę Wendella Willkie’go[34]. W głosowaniu powszechnym uzyskał ponad 27 milionów głosów, wobec ponad 22 milionów dla Willkie’go[34]. W Kolegium Elektorów Roosevelt zdobył 449 głosów, a Willkie – 82[34].
Trzecia kadencja
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/42/FDR_1944_Color_Portrait.jpg/170px-FDR_1944_Color_Portrait.jpg)
Jeszcze przed zaprzysiężeniem na trzecią kadencję Roosevelt starał się wzmocnić nastroje przeciwne Państwom Osi, by zdominować izolacjonistów[33]. W dorocznym przemówieniu do Kongresu, 6 stycznia 1941 r., stwierdził, że do walki z agresorami potrzeba broni o wartości miliardów dolarów[33]. Cztery dni później złożył w Kongresie projekt ustawy Lend-Lease Act, upoważniającej prezydenta do udostępnienia usług lub informacji wojskowych każdemu krajowi, jeśli uzna to za istotne dla bezpieczeństwa Stanów Zjednoczonych[33]. Pomimo zażartego ataku izolacjonistów Kongres uchwalił ustawę, a ta 11 marca została podpisana przez prezydenta[33]. Znalazła zastosowanie jeszcze w tym samym miesiącu, kiedy to w Annapolis trwały negocjacje strony amerykańskiej z ambasadorem brytyjskim, Edwardem Woodem[35]. Uzgodniono tam rodzaj pomocy dla Wielkiej Brytanii w myśl nowego prawa, a także obie strony zgodziły się, że III Rzesza pozostaje najpoważniejszym wrogiem, nawet jeśli Japonia oficjalnie przystąpi do wojny[35].
Gdy 22 czerwca 1941 Hitler zaatakował Związek Radziecki, sekretarz Marynarki Wojennej Frank Knox, sekretarz wojny Henry Stimson i sekretarz zasobów wewnętrznych Harold L. Ickes zachęcali prezydenta do zaangażowania się w konflikt[35]. Roosevelt postanowił udzielić ZSRR pomocy w myśl ustawy Lend-Lease, a w sierpniu, po spotkaniu z Winstonem Churchillem, postanowił podpisać Kartę Atlantycką[36]. Według historyków amerykańskich jesienią 1941 r. prezydent był już zdecydowany dołączyć do wojny[36]. Mimo to dokonał kolejnej nowelizacji ustawy o neutralności, a 9 października wniósł o uzbrojenie statków handlowych pływających po Oceanie Atlantyckim[37]. Ustawy te zostały przyjęte w Kongresie różnicami kilkunastu głosów, co obrazowało nastroje izolacjonistyczne zarówno w sferach politycznych, jak i w społeczeństwie[37].
7 grudnia 1941 nastąpił japoński atak na Pearl Harbor[36]. Następnego dnia Roosevelt wygłosił orędzie przed Kongresem, który niemalże jednomyślnie (jedyny głos przeciw należał do Jeannette Rankin) przyjął rezolucję o stanie wojny z Japonią[36]. Deklaracja wojny została podpisana przez prezydenta o 16:10[36]. 13 stycznia 1942 r. Roosevelt powołał federalną agencję: Zarząd Produkcji Wojennej, której podlegały wszystkie departamenty związane z militariami[38]. Zobowiązał także przemysł do wyprodukowania 60 tysięcy samolotów, 45 tysięcy czołgów i 20 tysięcy dział przeciwlotniczych[38]. Pomimo tego że w rzeczywistości wyprodukowano mniej sprzętu wojskowego, to i tak znacznie zwiększono jego dostawy za granicę (głównie do Wielkiej Brytanii i ZSRR) w ramach ustawy Lend-Lease[38]. 1 stycznia 1942 r. Roosevelt podpisał Deklarację Narodów Zjednoczonych[39].
W drugiej połowie stycznia 1943 r. Roosevelt spotkał się z Churchillem i Charles’em de Gaulle’em na konferencji w Casablance, gdzie zaproponował bezwarunkową kapitulację Państw Osi[38]. Ponadto ustalono, że wojska brytyjsko-amerykańskie przygotują się do lądowania w Europie[40]. Uzgodnienia zostały zwięźle przedstawione Józefowi Stalinowi, który jednak zażądał uściśleń[40]. Chcąc spotkać się z radzieckim przywódcą osobiście, Roosevelt przez kilka tygodni negocjował czas i miejsce spotkania[40]. Ostatecznie konferencja odbyła się w Teheranie w dniach 28 listopada – 1 grudnia 1943[40]. Wielka Trójka dyskutowała tam m.in. o bezwarunkowej kapitulacji III Rzeszy[40]. Prezydent USA zaproponował, by Niemcy zostały podzielone na 5 niezależnych państw, a 2 dodatkowe regiony zostały objęte międzynarodową kontrolą Narodów Zjednoczonych[40].
W maju 1944 r. wystosował propozycję do Stalina i Churchilla, że po lądowaniu w Normandii wygłosi oświadczenie do narodu niemieckiego[41]. Wobec negatywnych odpowiedzi zarówno z Londynu, jak i Moskwy, musiał wycofać się z tych planów[41]. W okresie letnio-jesiennym Wielka Trójka utrzymywała stały kontakt korespondencyjny, wyrażając w nim potrzebę ponownego spotkania[41]. Ponieważ Stalin deklarował, że nie może wyjechać ze Związku Radzieckiego z powodu licznych operacji wojennych na kilku frontach, ustalono, że miejscem spotkania będzie Półwysep Krymski[41].
Latem i jesienią 1944 r. Światowy Kongres Żydów oraz Rada ds. Uchodźców Wojennych zaapelowały do Departamentu Wojny o dokonanie natychmiastowego bombardowania obozu śmierci Auschwitz-Birkenau[42]. Te propozycje zostały jednak odrzucone[42].
W 1944 r. Roosevelt postanowił ubiegać się o czwartą kadencję prezydencką[34]. Na lipcowej konwencji w Chicago otrzymał nominację, a wraz z nim kandydował Harry Truman[34]. Kandydatem republikanów został Thomas Dewey[34]. W głosowaniu powszechnym Roosevelt uzyskał nieco ponad 25,5 miliona głosów, wobec 22 milionów dla Deweya[16]. W Kolegium Elektorów demokrata zdobył 432 głosy, a republikanin – 99[16].
Prezydent, po apelach polskiej dyplomacji o pomoc oraz po osobistej korespondencji z Churchillem i Stalinem, wydał rozkaz, aby 18 września 1944 roku amerykańska 8. Armia Powietrzna dokonała zrzutu uzbrojenia, żywności i lekarstw dla powstańców warszawskich[43][44].
Czwarta kadencja
Zaprzysiężenie na czwartą kadencję miało miejsce 20 stycznia 1945 roku[45]. Od 4 do 11 lutego brał udział w konferencji w Jałcie[41]. Dyskutowano tam o sytuacji III Rzeszy i kształcie powojennego świata[41]. Podjęto decyzję o demilitaryzacji i denazyfikacji Niemiec, rozwiązaniu Wehrmachtu i alianckiej okupacji kraju[46]. Roosevelt stwierdził, że Stany Zjednoczone jako reparacje wojenne przyjmą zamrożone aktywa niemieckie w wysokości około 200 milionów dolarów[46]. W drodze powrotnej z Jałty zatrzymał się w Suezie, gdzie spotkał się z królem Arabii Saudyjskiej Abdem al-Aziz ibn Su’udem, królem Egiptu Farukiem I i cesarzem Etiopii Hajlem Syllasjem I, by omówić m.in. migrację Żydów do Palestyny[47]. Ostatnia kadencja trwała tylko 82 dni.
Zdrowie
W sierpniu 1921 roku, przebywając na wakacjach na wyspie Campobello, Roosevelt wpadł do wody w zatoce Fundy[4]. Następnego dnia brał udział w gaszeniu pożaru, a następnie wykąpał się w pobliskim jeziorze[4]. Po powrocie do domu czuł się źle, jednak nie zmienił ubrań[4]. Kolejnego dnia obudził się z silną gorączką, bólami i paraliżem dolnej połowy ciała[4]. Wstępnie lekarze nie potrafili postawić diagnozy, jednak z czasem ustalili, że Roosevelt cierpi na chorobę Heinego-Medina[5]. Cierpiał na silne dolegliwości bólowe, a jego nogi trzeba było umieścić w żelaznych protezach[5]. Dopiero we wrześniu lekarze zgodzili się przetransportować przyszłego prezydenta do szpitala w Nowym Jorku[5]. W grudniu opuścił szpital i przeniósł się do domu[5]. Dzięki rehabilitacji i intensywnym ćwiczeniom udało mu się odzyskać część sprawności, jednakże do końca życia poruszał się na wózku inwalidzkim[5].
Zarówno prezydent, jak i jego otoczenie, stwarzali pozory, by nie przedstawiać go jako niepełnosprawnego[21]. Fotografowie unikali robienia mu zdjęć na wózku inwalidzkim, a wystąpienia publiczne były wcześniej odpowiednio aranżowane[21].
W 2003 r. opublikowano pracę w „Journal of Medical Biography” dowodzącą, że Roosevelt chorował na zespół Guillaina-Barrégo, którego opis w tamtych czasach był wciąż niekompletny. Argumentami za taką diagnozą były między innymi nagły i późny okres rozpoczęcia choroby oraz główne symptomy. Jednak ze względu na to, że nigdy nie poddano analizie płynu mózgowo-rdzeniowego pacjenta, nie można tego stwierdzić z całkowitą pewnością[48].
Życie prywatne
Będąc na drugim roku studiów, Roosevelt zakochał się w swojej dalekiej krewnej, Annie Eleanor Roosevelt[49]. Pomimo stanowczego sprzeciwu swojej matki oświadczył się i został przyjęty[49]. Ich ślub odbył się 17 marca 1905 roku[49]. Ponieważ ojciec panny młodej już nie żył, do ołtarza poprowadził ją stryj – urzędujący prezydent Theodore Roosevelt[49]. Rooseveltowie mieli jedną córkę: Annę (1906–1975) i pięciu synów: Jamesa (1907–1991), Franklina (1909–1909), Elliota (1910–1990), Franklina Delano jra (1914–1988) i Johna (1916–1981)[49].
Roosevelt miał wiele kontaktów pozamałżeńskich, w tym ze swoją sekretarką Lucy Mercer[50]. Romans rozpoczął się wkrótce po jej zatrudnieniu w początkach 1914 roku[50]. Gdy wyszedł na jaw w 1918 r.[51], małżonkowie rozważali rozwód, jednak odstąpili od tego zamiaru z uwagi na dobro dzieci[52]. Zdaniem biografów Rooseveltów nastąpił wówczas rozkład pożycia małżeńskiego[53].
Filatelista
Odziedziczył kolekcję znaczków pocztowych swej matki; od czasu utraty swobody poruszania się (1921 r.) entuzjasta filatelistyki, również w okresie prezydentury (1933-1945); jego zbiory Hongkongu, Haiti, Argentyny, Wenezueli i kolonii brytyjskich na Morzu Karaibskim sprzedano na licytacji (1946 r. ) za ponad 200 tys. dolarów, które rodzina przeznaczyła na fundację biblioteki im. Roosevelta w Hyde Parku (Nowy York). Podobiznę Roosevelta jako filatelisty pokazano m.in. na znaczkach pocztowych Monako, Filipin, Nikaragui[54].
Nicholas Roosevelt (1658–1742) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
John Roosevelt (1689–1750) | Jacobus Roosevelt (1692–1776) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Jacobus Roosevelt (1724–1777) | Isaac Roosevelt (1726–1794) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
James Roosevelt (1759–1840) | James Roosevelt (1760–1847) | ||||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
James I. Roosevelt (1795–1875) | Cornelius Roosevelt (1794–1871) | Isaac Roosevelt (1790–1863) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Robert Roosevelt (1829–1906) | Theodore Roosevelt Sr. (1831–1878) | James Roosevelt (1828–1900) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Granville Fortescue (1875–1952) | Theodore Roosevelt (1858–1919) | Elliott Roosevelt (1860–1894) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Quentin Roosevelt (1897–1918) | Theodore Roosevelt Jr. (1887–1944) | Eleanor Roosevelt (1884–1962) | Franklin Delano Roosevelt (1882–1945) | James Roosevelt (1854–1927) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Quentin Roosevelt II | James Roosevelt (1907–1991) | Franklin Delano Roosevelt (młodszy) (1914–1988) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Anna Curtenius Roosevelt (1946–) | James Roosevelt III (1945–) | Franklin D. Roosevelt III (1938–) | |||||||||||||||||||||||||||||||||||||||
Śmierć
W kwietniu 1945 r. Roosevelt przeszedł badania, po których lekarze zalecili mu odpoczynek[47]. Przygotowując się do konferencji założycielskiej ONZ, która miała się odbyć 25 kwietnia, prezydent pojechał do Warm Springs przygotować przemówienia i odpocząć[47]. 12 kwietnia 1945 r., przebywając w domu letniskowym, pozował do portretu pędzla Elizabeth Shoumatoff[55]. O godzinie 13.15 zasłabł, skarżąc się na dojmujący ból głowy, i wkrótce stracił przytomność[55]. Lekarzom nie udało się go uratować – Roosevelt zmarł o 15.35 w wyniku ostrego udaru mózgu[55]. Trumna z ciałem prezydenta została przewieziona do Waszyngtonu i wystawiona na widok publiczny[55]. 14 kwietnia został ogłoszony w Stanach Zjednoczonych dniem żałoby narodowej[56], a trzydniową żałobę narodową ogłosiły Kuba[57] i Meksyk[58]. Pogrzeb odbył się 15 kwietnia w posiadłości w Hyde Parku[55].
Przypisy
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 663.
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 664.
- ↑ a b c d e f g h Pastusiak 1999a ↓, s. 666.
- ↑ a b c d e f g h i Pastusiak 1999a ↓, s. 667.
- ↑ a b c d e f g Pastusiak 1999a ↓, s. 668.
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 669.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 670.
- ↑ a b c d e f Pastusiak 1999a ↓, s. 671.
- ↑ Pastusiak 1999a ↓, s. 672.
- ↑ a b c d e f Pastusiak 1999a ↓, s. 673.
- ↑ a b c d e f Pastusiak 1999a ↓, s. 674.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 675.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 676.
- ↑ a b c d e f g h i Pastusiak 1999a ↓, s. 677.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 678.
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 682.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 683.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 684.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 685.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 686.
- ↑ a b c d e f g h i Pastusiak 1999a ↓, s. 679.
- ↑ a b c d e f g Pastusiak 1999a ↓, s. 680.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 689.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 688.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 687.
- ↑ Pastusiak 1999a ↓, s. 688-689.
- ↑ a b c d Pastusiak 1999a ↓, s. 690.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 691.
- ↑ a b c d Pastusiak 1999a ↓, s. 692.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 693.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 696.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 697.
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 698.
- ↑ a b c d e f g h i Pastusiak 1999a ↓, s. 681.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 699.
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 700.
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 694.
- ↑ a b c d Pastusiak 1999a ↓, s. 701.
- ↑ Wiesław Dobrzycki: Historia stosunków międzynarodowych 1815–1945. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar, 2007, s. 606. ISBN 978-83-7383-062-2.
- ↑ a b c d e f Pastusiak 1999a ↓, s. 702.
- ↑ a b c d e f Pastusiak 1999a ↓, s. 703.
- ↑ a b The United States and the Holocaust: why Auschwitz was not bombed?. Holocaust Encyclopedia. [dostęp 2019-03-05]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ USAAF Chronology. Rutgers School of Arts and Sciences. [dostęp 2019-09-30]. [zarchiwizowane z tego adresu (2019-12-22)]. (ang.).
- ↑ Powstanie Warszawskie. Muzeum Powstania Warszawskiego. [dostęp 2019-09-30]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (pol.).
- ↑ Fourth Inaugural Address of Franklin D. Roosevelt. Yale Law School. [dostęp 2018-08-11]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ a b Pastusiak 1999a ↓, s. 704.
- ↑ a b c Pastusiak 1999a ↓, s. 705.
- ↑ Armond Goldman, Elizabeth Schmalstieg, Daniel Freeman, Daniel Goldman i inni. What was the cause of Franklin Delano Roosevelt’s paralytic illness?. „Journal of Medical Biography”. 11, s. 232-240, 2003. Royal Society of Medicine. ISSN 0967-7720. (ang.).
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 665.
- ↑ a b Smith 2007 ↓, s. 153.
- ↑ Smith 2007 ↓, s. 160.
- ↑ Pastusiak 2012b ↓, s. 410.
- ↑ Pastusiak 2012b ↓, s. 421.
- ↑ Encyklopedia Filatelistyki. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1993, s. 483. ISBN 83-01-11373-1. (pol.).
- ↑ a b c d e Pastusiak 1999a ↓, s. 706.
- ↑ Proclamation 2648—Announcing the Death of Franklin Delano Roosevelt. The American Presidency Project. [dostęp 2022-09-01]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ Cuba Declares Mourning Period. The New York Times. [dostęp 2022-09-01]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
- ↑ MEXICAN MOURNING CONTINUES 3 DAYS; Grief Reflects the Gain in Relations Under Roosevelt Good Neighbor Policy. The New York Times. [dostęp 2022-09-01]. [zarchiwizowane z tego adresu]. (ang.).
Bibliografia
- Longin Pastusiak: Prezydenci Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Warszawa: Iskry, 1999. ISBN 83-207-1558-X. (pol.).
- Longin Pastusiak: Panie Białego Domu. Toruń: Adam Marszałek, 2012. ISBN 978-83-7780-322-6. (pol.).
- Jean Edward Smith: FDR. Nowy Jork: Random House, 2007. ISBN 978-1-4000-6121-1.
Linki zewnętrzne
- Franklin D. Roosevelt. Biały Dom. [dostęp 2017-07-26]. (ang.).
- Nowy Ład. Nowy Obywatel. [dostęp 2017-07-26]. (pol.).
- Franklin Delano Roosevelt. wiekdwudziesty.pl. [dostęp 2017-07-26]. (pol.).
- ISNI: 0000000121258471
- VIAF: 29542759
- ULAN: 500354971
- LCCN: n79022932
- GND: 118602551
- NDL: 00454601
- LIBRIS: c9prtkpw5m91wgm
- BnF: 119835923
- SUDOC: 027345106
- SBN: UFIV158752
- NLA: 35461123
- NKC: jn20000701525
- BNE: XX1097389
- NTA: 068805640
- BIBSYS: 90091129
- CiNii: DA01959917
- Open Library: OL26478A
- PLWABN: 9810673481705606, 9810704868605606
- NUKAT: n98032021
- J9U: 987007267119305171
- PTBNP: 130523
- CANTIC: a10451006
- LNB: 000051507
- NSK: 000077594
- CONOR: 36978019
- BNC: 000038472
- ΕΒΕ: 108817
- BLBNB: 000336231
- KRNLK: KAC199623405
- LIH: LNB:V*96280;=BL
- Franklin Delano Roosevelt
- Prezydenci Stanów Zjednoczonych
- Gubernatorzy Nowego Jorku
- Kandydaci Partii Demokratycznej na prezydenta Stanów Zjednoczonych
- Kandydaci Partii Demokratycznej na wiceprezydenta Stanów Zjednoczonych
- Antyfaszyści
- New Deal
- Członkowie New York State Senate
- Filateliści
- Odznaczeni Medalem Wojskowym (Francja)
- Odznaczeni Orderem Wojskowym Wilhelma
- Ludzie roku tygodnika Time
- Honorowi obywatele Rzymu
- Odznaczeni Legią Honorową (Filipiny)
- Osoby przedstawione na monetach
- Osoby pochodzenia holenderskiego
- Urodzeni w 1882
- Zmarli w 1945