Danemarca
ZE
|
Quésta pàgina a l'é scrîta in léngoa zenéize
![]() A Grafîa adeuviâ a l'é quélla de l'Académia Ligùstica do Brénno |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9c/Flag_of_Denmark.svg/220px-Flag_of_Denmark.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c7/LocationDenmark.svg/220px-LocationDenmark.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Denmark_physical_map.svg/220px-Denmark_physical_map.svg.png)
A Danemàrca (in zenéize Danimàrca ascì[1], Danmark in danéize, prononçiòu [ˈtænmɑk]) a l'é 'n pàize de l'Eoröpa do nòrd.
Giögrafîa
[modìfica | modìfica wikitèsto]A Danemàrca a l'é a naçión costitoénte centrâle e ciù popolôza do Régno de Danemàrca[2], stâto costituçionâle unitâio ch'o l'inclùdde i doî teritöi, inte l'Atlàntico do nòrd, de Îzoe Farœ e da Groenlàndia ascì[3][4][5]. O Régno de Danemàrca, inta sò pàrte eoropêa, o l'é o ciù meridionâle di stâti scandìnavi, scitoòu tra a Svéçia a nòrd-èst, a Norvéggia a nòrd, e a Germanîa, a sôla naçión ch'a l'àgge 'n confìn terèstre co-a Danemàrca, a sùd[6]. A l'à 'n'àrea totâle de 42.943 km2 e a l'é formâ da-a penîzoa do Jutland e da 'n arçipélago de a-o mêno 443 îzoe[7][8], tra e quæ e ciù grénde són quélle de Sjælland, Fyn e Vendsyssel-Thy. O teritöio danéize o l'é pi-â ciù pàrte in ciàn, caraterizòu da tære coltivæ, còste bàsse, colìnn-e picìnn-e e 'n clìmma tenpiòu.
A-o novénbre do 2021, a sò popolaçión a l'êa de 5,87 milioìn de persónn-e, de quæ 800.000 stàn inta capitâle Copenaghen, çitæ ciù grànde da naçión ascì[9]. E âtre çitæ ciù inportànti són, inte l'órdine, Aarhus, Odense e Aalborg.
Stöia
[modìfica | modìfica wikitèsto]O régno de Danemàrca o l'é emèrso into sécolo VIII cómme 'n'inportànte poténsa marìtima inte l'ànbito de lòtte pe-o domìnio do Mâ Bàltico. Inte l'ànno 1397 o s'é unîo a Norvéggia e Svéçia pe creâ a coscì dîta Unión de Kalmar, duâ scìnn-a-a secesción di svedéixi into 1523. O restànte régno de Danemàrca-Norvéggia o l'à dónca conbatûo vàrie goære cóntra l'inpêro svedéize into sécolo XVIII, perdéndo âtri teritöi ascì. Dòppo e goære napoliòniche, con l'òcupaçión da Norvéggia da pàrte di svedéixi, a-a Danemàrca o l'êa dónca restòu sôlo o contròllo de Îzoe Farœ, da Groenlàndia e de l'Islànda. 'N'ondâ de sentiménti nazionalìstichi a l'à caxonòu a dóggia batòsta inta prìmma e inta segónda goæra do Schleswig, rispetivaménte do 1848 e do 1864, con tùtte e dôe ch'àn portòu a de pèrdie teritoriâli a favô da Prùscia. Inte 'sto perîodo chi, a-i 5 de zùgno do 1849 a l'é stæta adotâ a Costituçión da Danemàrca, a quæ a l'à segnòu a fìn da monarchîa asolûta ch'a controlâva a naçión da-o 1660, inplementàndo l'atoâle scistêma parlamentâre.
Co-o progresîvo svilùppo econòmico dovûo a l'industrializaçión de l'agricoltûa inta segónda meitæ do sécolo XIX, a Danemàrca a l'à incomensòu a introdûe e prìmme rifórme sociâli e do mercòu do lòu a-o prinçìpio do sécolo XX, creàndo a bâze do modèrno modéllo nòrdico de stâto sociâle e de l'avansâ economîa mìsta danéize. A Danemàrca a l'é restâ neotrâle into córso da Prìmma Goæra Mondiâle ma, a ògni mòddo, into 1920 a l'é ariescîa a ricuperâ o contròllo da meitæ setentrionâle do Schleswig ascì. Co-o segóndo conflìtto mondiâle a neotralitæ danéize a l'é stæta pe cóntra violâ, co-a naçión ch'a l'é stæta òcupâ da-a Germanîa nazìsta inte l'arvî do 1940. Con l'òcupaçión tedésca o l'à incomensòu a svilupâse da-o 1943 'n moviménto de rexisténsa e, dòppo a diciaraçión d'indipendénsa de l'Islànda do 1944, a Danemàrca a l'é stæta liberâ into màzzo 1945. Inte l'ànno 1973 a naçión, insémme a-a Groenlàndia ma esclûze e Îzoe Farœ, a l'é diventâ un di pàixi ménbri de quélla òrganizaçión che ancheu a l'é l'Unión Eoropêa, scibén ch'a l'à conservòu quàrche prerogatîva cómme a sò monæa, a corónn-a danéize.
Economîa e polìtica
[modìfica | modìfica wikitèsto]A Danemàrca a l'é 'n pàize svilupòu co-în âto livéllo de qualitæ de vìtta e de âtri indicatoî in sce di paràmetri cómme l'educaçión, l'ascisténsa sanitâia, e libertæ civîli e o svilùppo umâno in generâle[10][11][12][13].
A Danemàrca a l'à 'na fórte infloénsa in sciô rèsto do régno danéize, scibén ch'a l'à dovûo delegâ de sò prerogatîve in scê questioìn intèrne. L'outo-govèrno o l'é stæto concèsso a-e Îzoe Farœ into 1948 e a-a Groelàndia into 1979, teritöio ch'o l'à òtegnûo 'n'outonomîa ancón ciù làrga into 2009. A Danemàrca a l'é un di fondatoî de Naçioìn Unîe, da NATO, do Conséggio nòrdico, de l'OECD e de l'OSCE, óltre che ménbro de l'Unión Eoropêa e de l'Àrea Schengen. A naçión a l'à di stréiti ligàmmi polìtichi, colturâli e lengoìstichi co-i âtri pàixi scandìnavi, co-a léngoa danéize che in pàrte a s'asomêgia a-o norvegéize e a-o svedéize. Dòppo l'abdicaçion da reginn-a Margherita II, òua sto Pàize o l'é goidòu da-o sò figgio, o rè Frederik X.
Nòtte
[modìfica | modìfica wikitèsto]- ↑ (LIJ, IT) TIG - Danimarca, in sce zeneize.net. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ O teritöio do Régno de Danemàrca inte l'Eoröpa continentâle o peu êse indicòu cómme "Danemàrca metropolitànn-a", Danemàrca propiaménte dîta (in danéize egentlig Danmark) ò, ciù senpliceménte, sôlo Danemàrca. Inte 'sta vôxe chi a l'é dêuviâ l'ùrtima versción.
- ↑ (EN) Thomas Benedikter, The working autonomies in Europe, in sce gfbv.it. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 9 màrso 2008).
- ↑ (EN) Maria Ackrén, Greenland, Autonomy Arrangements in the World. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 30 agósto 2019).
- ↑ (EN) Comisción Eoropêa, Greenland., International Cooperation and Development, 3 zùgno 2013. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 30 agósto 2019).
- ↑ Gh'é l'îzoa de Bornholm ascì, scitoâ a levànte do rèsto da naçión into Mâ Bàltico.
- ↑ (DA) Area, Statistics Denmark. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (DA) Denmark in numbers 2010 (PDF), Statistics Denmark. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (DA) Population at the first day of the quarter by municipality, sex, age, marital status, ancestry, country of origin and citizenship, Statistics Denmark. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) Meredith Melnick, Denmark Is Considered The Happiest Country. You'll Never Guess Why, in sce huffingtonpost.com. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) Democracy Index 2014 (PDF), The Economist/Economist Intelligence Unit, 2015. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 1º frevâ 2016).
- ↑ (EN) 2013 Legatum Prosperity Index™: Global prosperity rising while US and UK economies decline, Legatum Institute, 29 òtôbre 2013. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- ↑ (EN) Denmark Country Profile: Human Development Indicators, United Nations Development Programme. URL consultòu l'11 arvî 2022 (archiviòu da l'url òriginâle o 28 màrso 2013).
Bibliografîa
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (DA) Gitte Jørgensen, Sådan styres Danmark, Flachs, 1995, ISBN 87-78-26031-0.
- (DA) Niels Sørensen e Frederik Gammelgaard, Danmark - en demokratisk stat: samfunds-temaer, 2ª ed., Alinea, 1998, ISBN 87-23-00280-8.
- (DA) Helge Paludan, Danmarks historie: i grundtræk, 2ª ed., Aarhus Universitetsforlag, 2002, ISBN 87-72-88941-1.
- (DA) Karsten Kjer Michaelsen, Politikens bog om Danmarks oldtid, Gyldendals Bogklubber, 2002, ISBN 87-00-69328-6.
- (EN) Morten Strange, Denmark: A Survival Guide to Customs and Etiquette, Marshall Cavendish, 2010, ISBN 98-14-43588-0.
- (EN) Knud J. V. Jespersen, A History of Denmark, 2ª ed., Macmillan International Higher Education, 2011, ISBN 0-230-34542-5.
- (EN) Alastair H. Thomas, Historical Dictionary of Denmark, 3ª ed., Rowman & Littlefield, 2016, ISBN 1-442-26465-9.
- (EN) Mark Elliott, Carolyn Bain e Cristian Bonetto, Lonely Planet Denmark, Lonely Planet, 2018, ISBN 1-787-01888-1.
Âtri progètti
[modìfica | modìfica wikitèsto]Wikimedia Commons a contêgne di files in sce Danemàrca
Colegaménti estèrni
[modìfica | modìfica wikitèsto]- (EN) Scîto ofiçiâ, in sce denmark.dk. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (DA, EN) Scîto ofiçiâ do govèrno, in sce regeringen.dk. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (DA, EN) Scîto ofiçiâ do parlaménto, in sce ft.dk. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (DA, EN) Scîto ofiçiâ da famìggia reâ, in sce kongehuset.dk. URL consultòu l'11 arvî 2022.
- (DA, EN, DE, FR, NL, SV, NO, IT, ZH) Scîto turìstico ofiçiâ, in sce visitdenmark.com. URL consultòu l'11 arvî 2022.
Contròllo de outoritæ | VIAF (EN) 135958350 · LCCN (EN) n79021597 · GND (DE) 4010877-6 · BNF (FR) cb11863400r (data) · NLA (EN) 35034895 · NDL (EN, JA) 00561386 · WorldCat Identities (EN) n79-021597 |
---|