خرمآباد
خرمآباد
خورمووه | |
---|---|
شهر | |
نام(های) مستعار: | |
![]() | |
موقعیت شهر خرمآباد روی نقشه ایران | |
مختصات: ۴۸°۳۵′ شمالی ۳۳°۴۸′ شرقی / ۴۸٫۵۸۳°شمالی ۳۳٫۸۰۰°شرقی | |
کشور | ![]() |
استان | لرستان |
شهرستان | خرمآباد |
بخش | مرکزی |
حکومت | |
• نوع | شورای شهر |
• شهردار | داریوش بارانی بیرانوند[۴] |
مساحت | |
• شهر | ۶۲ کیلومتر مربع (۲۳٫۹ مایل مربع) |
• خشکی | ۶۲ کیلومتر مربع (۲۳٫۹ مایل مربع) |
ارتفاع | ۱۱۴۷۸ متر (۳۷۶۳ فوت) |
جمعیت | |
• تراکم | ۶۶۷۰/کیلومتر مربع (۱۸۶۰۰/مایل مربع) |
• شهری | ۳۷۳۴۱۶ نفر[۵][یادداشت ۱] |
• رتبه جمعیت در ایران | بیست و سوم |
منطقهٔ زمانی | یوتیسی +۳:۳۰ (ساعت رسمی ایران) |
کد منطقه | ۰۶۶[۶] |
مسیرها | ![]() ![]() ![]() |
شناسهٔ ملی خودرو | ![]() |
وبگاه | www |
خُرَّمآباد ( تلفظ راهنما·اطلاعات) (به لری: خورمووه) شهری است در غرب ایران و مرکز استان لرستان است. جمعیت خرمآباد طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران، ۳۷۳٬۴۱۶ نفر بوده است.[۸] شهر در ارتفاع ۱۱۴۷٬۸ متری از سطح دریا و در میان درههای زاگرس قرار دارد. فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۰ کیلومتر است و به دلیل قرار گرفتن در مسیر تهران - جنوب دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. آزادراه شماره پنج ایران از این شهر عبور میکند.
در محل کنونی خرمآباد از دوره ایلامیان شهری با نام خایدالو وجود داشته و شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم بر خرابههای آن و در حدود محل کنونی شهر ساخته شده است. آثار تاریخی به جای مانده نشان میدهد خرمآباد یکی از شهرهای مهم غرب ایران در دوره ساسانیان بوده و فلکالافلاک یا دژ شاپورخواست از آثار به جای مانده دوره ساسانیان نماد شهر است. خرمآباد همچنین یکی از پایتختهای هزاراسپیان و آل حسنویه بوده است.
جاذبههای گردشگری تاریخی و طبیعی متعددی در سطح شهر خرمآباد وجود دارد که از آن جمله میتوان به فلکالافلاک، مناره آجری، پل شاپوری، گرداب سنگی، سنگ نبشته، آرامگاه باباطاهر و دریاچه کیو اشاره کرد بهطوریکه این شهر برای نخستین بار در ایران از سوی دفتر منطقهای سازمان ملل به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است. شهر خرمآباد دارای آب و هوایی مدیترانهای با میزان بارندگی بسیار به ویژه در فصلهای بهار و زمستان است و از این روی ششمین مرکز استان پربارش در ایران محسوب میشود. شهرداری خرمآباد در سال ۱۳۰۶ تأسیس و این شهر پس از جدایی استان لرستان از خوزستان در سال ۱۳۴۶ خورشیدی به عنوان مرکز استان تعیین شد. مردم لر در این شهر ساکن هستند[۹] و بهطور کلی اهالی خرمآباد بخشی از مردم فیلی بهشمار میآیند. زبان اصلی مردم این شهر لری خرمآبادی است.[۱۰][۱۱]
وضعیت اشتغال در خرمآباد از شرایط چندان مطلوبی برخوردار نیست و نرخ بیکاری در بین سنین ۱۹ تا ۲۴ سال ۳۵/۵ درصد است. پتروشیمی خرمآباد و شرکت صدر فولاد از جمله مهمترین صنایع فعال در خرمآباد هستند.
این شهر دارای ده بیمارستان، پنج کتابخانهٔ عمومی، دو سینما، دوازده هتل، ده پارک درونشهری و شش مرکز آموزش عالی است.
ریشه نام
هرچند خرمآباد از دو واژه «خرم» و «آباد» تشکیل شده است و ترکیب آن به معنای جایی بسیار سرسبز و دارای بناهای آباد است. اما این معنا با نام لری آن، یعنی «خورموؤه» (Khormo’ah)، همخوانی ندارد. «خور» به معنای اختصاری خورشید و «موؤه» در گویش لری به معنای «شدن» است و همچنین میتواند معنای نشستن یا فرورفتن هم داشته باشد. به خاطر شکل قیفیمانند شهر خرمآباد که درهای و محصور در میان کوههای اطراف است. معنای اصطلاح خورموؤه، «محل فرورفتن خورشید» است؛ یعنی جایی که خورشید در آن فرومیرود. اگر مسافر این شهر باشید، در هر طرف از خود شهر یا در فاصله ۵ تا ۱۰ کیلومتری از آن، در هنگام غروب آفتاب، میتوانید این فرورفتن خورشید در آغوش دره را خودتان ببینید.[۱۲]
تاریخچه
پیش از اسلام
خایدالو
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3e/Falakolaflak_%282%29.jpg/300px-Falakolaflak_%282%29.jpg)
خایدالو یکی از شهرهای مهم تمدن ایلام و نام باستانی شهر خرمآباد بوده[۱۳][۱۴][۱۵] و گفته میشود شهر شاپورخواست به دستور شاپور دوم ساسانی بر خرابههای آن ساخته شده است. از شهرهای مهم تمدن ایلام میتوان به خایدالو، ماداکتو، اهواز و شوش اشاره کرد.[۱۴][۱۵] بسیاری از صاحبنظران معتقدند، هسته اولیهٔ شهر کنونی خرمآباد، خایدالو بوده و در متون مرتبط با آشوریان توضیحاتی در خصوص این شهر وجود دارد که با مکان فعلی خرمآباد مطابقت بسیاری دارد.[۱۶] محتمل است که خرمآباد در این دوره پایگاه سیاسی پادشاهی سیماشکی از سلسلههای تشکیلدهنده حکومت ایلام بوده است.[۱۷]
در سال ۶۴۶ پیش از میلاد، آشور بانیپال پادشاه آشور، تمدن ایلام و شهر خایدالو را تصرف و دولت ایلام را نابود کرد. تمدن دیرینه ایلام و شهر خایدالو، پس از هزاران سال مقاومت در برابر اقوام نیرومندی چون سومریها، اَکَدیها، بابلیها و آشوریها از دشمن خود آشور شکست خورد.[۱۸]
شاپورخواست
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Sangnebeshteh_03_1.jpg/300px-Sangnebeshteh_03_1.jpg)
شاپورخواست[۱۹] یکی از شهرهای دوره ساسانی است.[۲۰] این شهر در مکانی که امروزه خرمآباد نام دارد[۲۱][۲۲] و به دستور شاپور دوم بنا شده است.[۲۳] شاپورخواست پس از حمله مغول به ایران بهطور کامل تخریب شد.[۲۱]
در زمان حفر پناهگاه در طول جنگ ایران و عراق در اطراف مناره آجری در میدان شقایق آثاری از این شهر به دست آمد. احتمالاً مهمترین قسمتهای این شهر در مکان محله قاضیآباد فعلی بوده که آسیاب و کانالهای فاضلاب و آبرسانی نیز در این حفاریها به دست آمده است. حدود شاپورخواست از شمال تا سنگ نوشته و از شرق کوه مدبه و غرب تا پل شاپوری میباشد. براساس متون مورخین اسلامی شاپورخواست یکی از شهرهای مهم این منطقه محسوب میشده و در طول این دوران از عمران و آبادانی برخوردار بوده است. دژ شاپورخواست نیز در زمان شاپور ساسانی ساخته شده است.[۲۴][۲۵]
فردوسی در خصوص پایهگذاری شاپورخواست به دستور شاپور دوم که گویا آن زمان بخشی از خوزستان بوده[۲۳] این چنین میگوید:[۲۶]
![فردوسی](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Ferdowsi_khorramabad.png/400px-Ferdowsi_khorramabad.png)
پس از اسلام
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/8/83/Persia1808_khorramabad.jpg/275px-Persia1808_khorramabad.jpg)
نام شاپورخواست در کتابهای قدیمی تا سال ۶۲۲ هجری (اوایل قرن هفتم) قابل رویت است اما پس از قرن هشتم تنها میتوان نام خرمآباد را مشاهده کرد. احتمالاً در اواخر قرن هفتم هجری شهر شاپورخواست به کلی ویران و خالی از سکنه شده و مردم آن به قسمت غربی قلعهٔ فلک الافلاک که از لحاظ داشتن آب فراوان و موقعیت مناسب تر و همچنین امنیت، برتری داشت نقل مکان کردند، در حقیقت فلک الافلاک در این زمان هسته اصلی شهر خرمآباد فعلی را تشکیل داد و موجب شکلگیری آن در این منطقه شده است. البته به نظر میرسد که آب شهر شاپورخواست از طریق نهری که از قسمت شرقی شهر میآمده تأمین میشده است که شاید خشک شدن این نهر عامل ترک این منطقه شده است. عوامل متعددی دیگری چون موقعیت سیاسی، ارتباطی و جغرافیایی در شکلگیری شهر خرمآباد دخیل بوده است.[۲۷]
از آثار قدیمی این بخش از شهر میتوان به قبرستان قدیمی آن اشاره کرد که مقبره زید بن علی در آن واقع شده است که بنابر متون تاریخی زید ابن علی درگزینی در سال ۵۲۷ وزیر طغرل دوم سلجوقی بوده و در شاپورخواست به دار آویخته شده است. همچنین آرامگاه باباطاهر که برخی آن را مقبره باباطاهر عریان ذکر میکنند. این قبر براساس شواهد باستانشناسی متعلق به دوره سلجوقی میباشد که در دورههای بعد مورد مرمت و بازسازی قرار گرفته است. در این دوره قلعه هسته توسعه شهر بوده که براساس ساختار طراحی محدوده شهر از طرف قلعه با محلههای کوچک و خیابانهای منحنی شکل در حال توسعه در مسیر شمال غربی بوده است.
حمدالله مستوفی در سال ۷۴۰ هجری قمری دربارهٔ خرمآباد مینویسد:
خرمآباد شهری نیک بوده، اکنون خراب است.
در دوران حکومت آل حسنویه خرمآباد به عنوان پایتخت این سلسله در نظر گرفته شد و در دوران ملوک الطوایفی نیز این شهر یکی از پایتختهای هزاراسپیان بود.[۲۸]
پایتخت اتابکان لر
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/fa/thumb/b/b6/Atabakan_lor_kochak.png/200px-Atabakan_lor_kochak.png)
اتابکان لر کوچک سلسله کوچکی از اتابکان لرستان هستند که در فاصلهٔ سالهای ۵۸۰ تا ۱۰۰۶ قمری در قسمتهای شمالی و غربی لرستان ناحیه لر کوچک حکومت میکردهاند. امرای این سلسله از اعتاب شجاعالدینخورشید، مؤسس سلطنت لر کوچک بودهاند و آخرین حاکم لر کوچک به دست شاه عباس یکم صفوی کشته و سلسله اتابکان لر منقرض گردید.[۳۰][۳۱]
دوره صفویان
خرمآباد در زمان حکومت دودمان صفوی و پس از انقراض سلسله اتابکان لر اهمیت خود را حفظ کرد، صفویان در دوره حکومت خود به آبادانی خرمآباد اهمیت دادند. از جمله اقدامات مهم میتوان به احداث پلی مهم در خرمآباد اشاره کرد که به نام پل صفوی مشهور است، پل صفوی به شماره ۲۳۵۴ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده است.[۳۲][۳۳] در دوره حکومت صفویان مسجد جامع خرمآباد نیز ساخته شد، این مسجد در سال ۹۷۰ هجری قمری و به دستور شاه تهماسب یکم ساخته شد و در سال ۱۱۱۰ قمری به دستور شاه سلطان حسین و در دوره کریم خان زند مرمت شد. این مسجد جامع پس از سال ۱۳۲۲ به حوزه علمیه تبدیل شد.[۳۴] در دوران صفوی خرمآباد مرکز حکومتی والی لرستان فیلی شد. پس از این دوره و در اثر حمله سپاه عثمانی به غرب ایران شهر خرمآباد تقریباً ویران شد.
دوره قاجار
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Luristan%28Louristan%29_in_1831.jpg/275px-Luristan%28Louristan%29_in_1831.jpg)
شهر خرمآباد در دوره قاجار به محلههای اطراف قلعه فلکالافلاک محدود بوده است. محلههایی مانند پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر از جمله معروفترین محلات شهر در زمان قاجار محسوب میشدند. بازار اصلی شهر در محله پشت بازار واقع بوده و شهر از لحاظ رشد و رونق در کسب و کار وضعیت نسبتاً خوبی داشته است. این دوره را میتوان آغاز مهاجرت از شهرهای کوچک استان لرستان و روستاهای اطراف شهر به خرمآباد دانست. مهاجرتها علاوه بر بالابردن جمعیت شهر باعث به وجود آمدن محلههای جدید و توسعه محلههای قدیمی شد.[۳۵][۳۶] بارون دوید یکی از مأموران روسیه تزاری که در سال ۱۸۴۵ میلادی از خرمآباد دیدار کرده، شهر را دارای ۴ مسجد، ۸ گرمابه و ۱ محله یهودینشین توصیف کرده است.[۲۸][۳۷]
هنری راولینسون شرقشناس بریتانیایی در سال ۱۸۳۶ میلادی در سفری به منطقه لرستان شهر خرمآباد را محلی بینظیر توصیف میکند. راولینسون موقعیت جغرافیایی خرمآباد را اینگونه شرح میدهد که یک رشته کوه از شرق به غرب دور تا دور جلگه را فرا گرفته، در یک نقطه این رشته کوه دارای بریدگی است که رودخانهای از میان آن میگذرد. وی همچنین در خصوص خرمآباد دوره قاجار میگوید، این شهر در ضلع شمال غربی قلعه قرار گرفته و جمعیت آن به صورت تقریبی هزار خانواده است.[۳۸] از دیگر نکاتی که راولینسون به آن اشاره میکند وجود یک مناره آجری به سبک دوره سلجوقی با سنگ نوشتهای موجود در پای آن است. نوشتار روی این سنگ نشان میدهد که مربوط به شجاعالدین خورشید اتابک لر کوچک است. راولینسون همچنین تأیید میکند که شاپورخواست نام باستانی شهر خرمآباد بوده و در خصوص موقعیت شهر بر روی نقشههای باستانی چنین میگوید:[۳۸]
مسیر ما از دزفول تا خرمآباد به طرف شمال بود با ۳ یا ۴ درجه انحراف به شرق، در حالی که من قبلاً آن را از روی نقشه ۲۲ درجه از شمال به طرف غرب محاسبه کرده بودم. نتیجهگیری من این است که محل خرمآباد بر تمام نقشههایی که تاکنون به چاپ رسیده اشتباه درج گردیده است و متأسفم که در توقف کوتاه خود نتوانستم موقعیت دقیق آن را از روی ستارهها معلوم کنم.
دوره پهلوی
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Pahlavi_Building_in_Khorramabad_2014.jpg/275px-Pahlavi_Building_in_Khorramabad_2014.jpg)
شهرداری خرمآباد در زمستان ۱۳۰۵ و همزمان با ورود نیروهای نظامی به شهر و شکست عشایر تشکیل شد و نخستین انجمن شهر نیز در سال ۱۳۰۶ متشکل از ۷ نفر تشکیل شد.[۳۶][۴۰] ساختمان میرمِلاث در سال ۱۳۱۴ و به منظور استقرار شهرداری خرمآباد ساخته شد. این ساختمان در شمال شهر و در دامنهای با شیب نسبتاً زیاد ساخته شد، دلیل نامگذاری آن به کارگیری نقاشیهای بدست آمده از غاری در نزدیکی خرمآباد با همین نام بود. ساختمان میرملاث پس از جابجایی شهرداری خرمآباد به ساختمان دیگری، به وزارت فرهنگ پهلوی تحویل شد و پس از مرمت، نگارخانهای در آن برپا شد. این ساختمان در سال ۱۳۸۰ در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسید.[۴۱]
در دوران پهلوی ساختمانهایی جهت اصطبل و سربازخانه و ستاد لشکر ۵ ارتش در محدوده حصار ۱۲ برجی و قلعه فلکالافلاک احداث گردید که دو ساختمان از مجموعه ساختمانهای مذکور در محوطه سپاه باقی مانده است و ساختمان دیگر که معروف به ساختمان اصطبل بود در سال ۱۳۷۸ توسط سپاه پاسداران تخریب گردید.[۴۲]
- شورش لرستان
در دوران نخستوزیری رضاخان سردارسپه خرمآباد نقش پررنگی در شورش علیه نیروهای حکومتی داشت. دلیل این شورش دستگیری عدهای از عشایر به جرم راهزنی بود. پس از دستگیری عدهای اعلام عفو عمومی شد و هنگامی که آنان سلاح خود را تحویل دادند، برخی سران عشایر دستگیر و اعدام شدند. این رویداد باعث شورش در لرستان شد. شدیدترین درگیری میان شورشیان و نیروهای حکومت مرکزی در تنگهای به نام زاهدشیر در دوازده کیلومتری شمال خرمآباد صورت گرفت. پس از یک سلسله درگیری گسترده در تاریخ ۲۲ آذر ۱۳۰۲ خرمآباد به دست نیروهای حکومت پهلوی تصرف شد. شکست شورشیان با تبلیغات گسترده در سطح کشور توأم شد.[۴۳] سرکوب شورشیان توسط سپهبد احمد امیراحمدی مورد تقدیر سردارسپه قرار گرفت. اقدام حکومت مرکزی در نقض عفو عمومی و اعدام سران عشایر باعث شورش مجدد در منطقه لرستان شد. این شورش با محاصره خرمآباد در بهار ۱۳۰۳ آغاز شد. با آغاز فصل بهار و بازگشت ایلهای لر از شمال خوزستان به مرکز لرستان، درگیری مسلحانه با نیروهای حکومت مرکزی از سر گرفته شد. در این سال سپهبد محمد شاهبختی فرماندهی تیپ پیاده لشکر غرب را بر عهده داشت. علیرغم اینکه احمدی خواهان سرکوب بیشتر شورشیان بود، شاهبختی در پی دفاع از مواضع نیروهای حکومتی بود.[۴۴]
سرانجام در ۹ اردیبهشت همان سال در حالی که امیراحمدی فرماندهی را بر عهده داشت و پس از یک رشته درگیری میان شورشیان و نیروهای حکومت مرکزی در ۱۵ خرداد ۱۳۰۳ بار دیگر خرمآباد توسط نیروهای دولتی بازپس گرفتهشد. امیراحمدی پس از پیروزی در پی سرکوب بیشتر شورشیان بود اما سردارسپه در تاریخ ۱۹ مرداد همان سال با ارسال تلگرافی دستور اعلام عفو عمومی را صادر کرد.[۴۵]
- فعالیتهای سیاسی
از احزاب فعال در خرمآباد همزمان با حکومت پهلوی میتوان به فعالیت حزب توده ایران، کمیته محلی شهرستان خرمآباد اشاره کرد. پس از حدود یکسال فعالیت این حزب در خرمآباد با دستور فرمانده لشکر لرستان فعالیت این کمیته غیرقانونی اعلام شد. در جریان وقایع بهمن ۱۳۲۷ و تیراندازی به محمدرضا پهلوی برخی اعضای کمیته توده خرمآباد نیز دستگیر شدند. پس از این رویداد تمامی فعالیتهای حزب توده و کمیته خرمآباد به صورت مخفی ادامه پیدا کرد.[۴۶] حزب توده در خرمآباد بین سالهای ۱۳۳۱ و ۱۳۳۲ حدود ۱٬۰۰۰ عضو داشت.[۴۷] از نشریههای آزاد چاپ شده در این دوره میتوان به نشریه لرستان آینده اشاره کرد که این نشریه نیز زیر نظر اعضای حزب توده خرمآباد اداره میشد.[۴۸] در ۱۵ بهمن ۱۳۳۰ برخی اعضای حزب توده خرمآباد با تجمع در سبزه میدان به سمت پادگان ارتش در اطراف قلعه فلکالافلاک به راه افتادند. این تجمع باعث تیراندازی دژبانان ارتش به سوی مردم و زخمی شدن چندین تن شد. پس از آن چندتن از اعضای ارشد کمیته خرمآباد را در دادگاهی نظامی در کرمانشاه محاکمه کردند.[۴۹]
دوره جمهوری اسلامی
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6c/Khorramabad_aerial_bombardment_01.jpg/275px-Khorramabad_aerial_bombardment_01.jpg)
- جنگ ایران و عراق
طی دوره هشت ساله جنگ ایران و عراق، استان لرستان به دلیل همسایگی با سه استان مرزی در غرب و جنوب غربی ایران از نظر سوقالجیشی دارای اهمیت بود. خرمآباد نیز به دلیل قرارگیری در مسیر شمال به جنوب و موقعیت راهبردی بارها مورد حملات هوایی و موشکی از سوی ارتش عراق گرفت. نخستین حمله هوایی به شهر خرمآباد در تاریخ ۲۳ تیرماه ۱۳۶۱ صورت گرفت،[۵۰] در پی این حمله هوایی که مناطق مسکونی شهر را هدف قرار داد ۳۶ نفر کشته و ۳۰۰ نفر زخمی شدند.[۵۰] در مجموع شهر خرمآباد ۱۴۰ بار مورد حمله هوایی و موشکی قرار گرفته و ۲۳۵۴ نفر در اثر این حملات کشته و زخمی شدند.[۵۱] خرمآباد پس از شهرهای آبادان، اهواز، دزفول و ایلام پنجمین شهر ایران با بیشترین دفعات بمباران است.[۵۱] برخی برآوردها حاکی از آن است که لرستان از نظر حجم مالی، دومین استان خسارت دیده در طول جنگ ایران و عراق بوده است.[۵۲]
- تظاهرات
تظاهرات خرمآباد اشاره به رویدادهای پیرامون هفتمین اجلاس دفتر تحکیم وحدت در خرمآباد دارد. در مرداد ماه سال ۱۳۷۹ مسئولین دفتر تحکیم وحدت از استانداری لرستان درخواست مجوز جهت برگزاری هفتمین جلسه این سازمان دانشجویی را کردند.[۵۳] پس از موافقت مسئولین وقت استانداری لرستان این جلسه در تاریخ چهارشنبه دوم شهریور ۱۳۷۹ و با پیام محمد خاتمی رئیسجمهور پیشین ایران در خرمآباد آغاز شد.[۵۴] پس از آغاز اجلاس عدهای لباس شخصی با تظاهرات و ایجاد تنش سعی در برهم زدن اجلاس را داشتند. این تنشها تا روز سوم برگزاری اجلاس ادامه داشت و در این بین از سخنرانی برخی سخنرانان مدعو ممانعت به عمل آمد. با ادامه تنش از سوی افراد لباس شخصی حزب مشارکت خرمآباد در تاریخ پنجم شهریور ۱۳۷۹ با صدور بیانیهای از هواداران خود درخواست کرد تا در حمایت از دفتر تحکیم وحدت تجمع کنند. این تجمع در نهایت باعث درگیری میان لباس شخصیها و نیروهای امنیتی و هواداران دفتر تحکیم وحدت شد.[۵۴]
جغرافیا
اقلیم
خرمآباد مرکز شهرستان خرمآباد و استان لرستان است. این شهرستان از شمال به شهرستان سلسله، از شمال شرق به شهرستان بروجرد، از شرق به شهرستانهای دورود و الیگودرز، از جنوب به شهرستان اندیمشک و از غرب و جنوب غرب به شهرستانهای دوره و پلدختر محدود میشود. خرمآباد در مختصات ۳۳٫۴۸ شمالی و ۴۸٫۳۵ درجه شرقی و در ارتفاع ۱۱۴۷٬۸ متری[۵۵][۵۶] از سطح دریا قرار دارد. این شهر دارای آب و هوایی مدیترانهای معتدل و نیمه مرطوب است، و دارای میزان بارندگی بسیار، خصوصاً در بهار میباشد. وجود منابع آبهای زیرزمینی و چشمههای درون شهر از نکات قابل توجه در جغرافیای شهر خرمآباد است.[۵۷]
میانگین دما و بارش برای آب و هوای خرمآباد
منبع: سرویس اطلاعاتی آب و هوای جهان[۵۸]
|
تقسیمات کشوری
طبق قانون تقسیمات کشوری مصوب سال ۱۶ آبان ۱۳۱۶ ایران به شش استان تقسیم میشد که خرمآباد در استان غرب قرار داشت. چندی بعد در تاریخ ۳ بهمن همان سال تعداد استانها از شش به ده استان تغییر یافت. طبق این تغییرات که تا سال ۱۳۲۷ پایدار بود، خرمآباد بخشی از استان ششم بود. در سال ۱۳۴۴ و طبق تقسیمات تازه، خرمآباد بخشی از استان خوزستان بهشمار میرفت که لرستان و خرمآباد به عنوان فرمانداری کل اداره میشد[۵۹] پس از آن استان لرستان کنونی از استان خوزستان جدا شده و خرمآباد به عنوان مرکز این استان تعیین شد.
- موقعیت جغرافیایی
![]() |
اراک | بروجرد | کرمانشاه | ![]() |
الیگودرز | ![]() |
ایلام | ||
![]() ![]() | ||||
![]() | ||||
اصفهان | اندیمشک | پل دختر |
موقعیت طبیعی
- جنگلها
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D9%86%D9%88%DA%98%DB%8C%D8%A7%D9%86.jpg/270px-%D9%85%D9%86%D8%B7%D9%82%D9%87_%D9%86%D9%88%DA%98%DB%8C%D8%A7%D9%86.jpg)
شهرستان خرمآباد دارای بیش از ۵۰۰ هزار هکتار مرتع است که بیش از ۴۰۰ هزار هکتار از این مراتع از مراتع جنگلی است.[۶۱] حدود ۱ میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار از مساحت استان لرستان پوشیده از جنگل است که این جنگلهای حوزه رویشی زاگرس از با ارزشترین ذخایر جنگلی جهان است. مهمترین گونه گیاهی در جنگلهای لرستان بلوط است که این درختان نقش فوقالعاده اکولوژیستی دارند و منابع مهمی برای حفظ آب و خاک محسوب میشوند. جنگلهای لرستان از سال ۱۳۸۸ دچار بیماری و خسارت شدهاند که بخشی از این بیماری متوجه عوامل انسانی و بخشی نیز به دلیل عوامل بیولوژیکی است و تاکنون تحقیقاتی در این زمینه انجام نشده است.[۶۲] تغییر اقلیم و وجود پدیده گرد و غبار، افزایش درجه حرارت، تغییر بارشها از برف به باران و عدم تعادل در پراکنش بارندگیها موجب تشدید خشکسالی و نابودی بلوط لرستان شده است. ۷۰ درصد علل بیماری این درختان، خشکسالی تشخیص داده شده است.[۶۳]
- رودخانه
رودخانه درونشهری خرمآباد به نام خرمرود از به هم پیوستن دو رود دیگر در مرکز شهر به وجود آمده است. یک رود از سمت شرق به شهر وارد شده و رود دیگر از سمت شمال به شهر وارد میشود و در نزدیکی پل صفوی در مرکز خرمآباد به هم میپیوندند و خرمرود را تشکیل میدهند. نام قدیمی این رودخانه گلال بوده و در زبان لری به معنی رودخانه است. از سال ۱۳۸۷، شهرداری خرمآباد در حال ساماندهی و لایروبی این رودخانه است اما همچنان وضعیت آن مطلوب نیست.[۶۴]
- کوهها
خرمآباد یک شهر کوهستانی است و در میان یک دره شکل گرفته است. اطراف خرمآباد را کوههایی با شرایط تقریباً یکسان مسدود کرده است و تنها نقطه جنوبی شهر در دشتی به نام کُرِّگاه شرقی قرار گرفته است. این شهر از شمال به مخملکوه، از غرب به سفیدکوه و از شرق به کوه مدبه محدود میشود. هماکنون طرحی در حال اجرا بر روی کوه مدبه در شرق خرمآباد است که شامل ایجاد مسیر دسترسی آسفالت، فضای سبز، هتل و باغوحش میباشد.[۶۵]
مردمشناسی
جمعیت تاریخی | ||
---|---|---|
سال | جمعیت | ±% |
۱۳۳۵ | ۳۸٬۶۷۶ | — |
۱۳۴۵ | ۵۹٬۵۷۸ | ۵۴٪+ |
۱۳۵۵ | ۱۰۴٬۹۱۲ | ۷۶٫۱٪+ |
۱۳۶۵ | ۲۰۸٬۲۱۲ | ۹۸٫۵٪+ |
۱۳۷۰ | ۲۴۹٬۲۵۸ | ۱۹٫۷٪+ |
۱۳۷۵ | ۲۷۲٬۸۱۵ | ۹٫۵٪+ |
۱۳۸۵ | ۳۲۸٬۵۴۴ | ۲۰٫۴٪+ |
۱۳۹۰ | ۳۴۸٬۲۱۶ | ۶٪+ |
۱۳۹۵ | ۳۷۳٬۴۱۶ | ۷٫۲٪+ |
جمعیت شهر خرمآباد طبق سرشماری سال ۱۳۹۵ مرکز آمار ایران برابر با ۳۷۳٬۴۱۶[۶۶][۵][۶۷] جمعیت شهرستان خرمآباد برابر با ۵۰۶٬۴۷۱ نفر[۶۸][۶۹] نفر و مساحت شهر ۶٬۲۳۳ متر مربع است. اهالی خرمآباد بخشی از مردم لر بهشمار میآیند. خرمآباد بزرگترین شهر با جمعیت قوم لر ایران است.[۷۰]
- رشد جمعیت
نرخ رشد جمعیت شهر در سالهای ۱۳۳۵ تا ۱۳۴۵ خورشیدی ۴٫۴ درصد و به جمعیت شهر ۲۰۹۰۲ نفر افزوده شد طی سالهای ۱۳۴۵ تا ۱۳۵۵، تعداد ۴۵۳۳۴ نفر به جمعیت شهر اضافه شد و در سال ۱۳۵۵ جمعیت شهر به ۱۰۴۹۱۲ نفر رسید. در این دوره جمعیت خرمآباد دارای رشد متوسطی برابر ۸٫۵ درصد بوده است. در سال ۱۳۶۵ جمعیت شهر بالغ بر ۲۱۳۹۶۰ نفر بود.[۷۱] رشد جمعیت در شهر خرمآباد به عوامل متعددی وابسته بوده که مهمترین آنها مهاجرت و رشد طبیعی است. آمارها نشان میدهد که جمعیتی در حدود ۲۲۸۱۰ میان سالهای ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۵ خورشیدی به این شهر مهاجرت و در آن ساکن شدهاند که ۴۶٫۵ درصد آنان از سایر استانها، ۲۸٫۶ درصد از شهرستانهای دیگر استان لرستان و ۲۳٫۷ درصد از آبادیهای شهرستان وارد شهر شدهاند. این روند مهاجرت در سالهای اخیر شتاب بیشتری گرفته است و این مهاجرت دلایل مختلفی دارد که از آن جمله میتوان به وجود مراکز اقتصادی، سیاسی، نظامی در خرمآباد و وضعیت نامطلوب امکانات در سایر مناطق شهری و روستایی شهرستان اشاره کرد.[۷۱] یکی دیگر از عوامل رشد جمعیت قرارگیری روستاهای اطراف در محدودهٔ شهر است. خرمآباد در مسیر توسعه فیزیکی، روستاهای متعددی را در خود جذب کرده به گونهای که اکنون بخشی از شهر محسوب میشوند. روستاهای پشته سپهوند و پشته حسینآباد از دهستان کرگاه شرقی در سال ۱۳۵۵ به خرمآباد پیوستند. این روند با پیوستن اسبستان، دره گرم و فلکالدین به محدودهٔ قانونی شهر ادامه یافت. روستای مذکور در هنگام الحاق حدود ۱۴۹۴۶ نفر به جمعیت شهر افزودهاند که هماکنون با توجه به توسعه این محلهها جمعیت بیشتری را در خود جای دادهاند.[۷۱]
جمعیت شهر خرمآباد در سرشماریها از سال ۱۳۳۵ به بعد به صورت زیر بوده است.[۷۲][۷۳]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/%D8%AA%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%AE%D8%B1%D9%85_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF.png/220px-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA_%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA_%D8%B4%D9%87%D8%B1_%D8%AE%D8%B1%D9%85_%D8%A2%D8%A8%D8%A7%D8%AF.png)
سال سرشماری | جمعیت | رتبه در کشور |
---|---|---|
۱۳۳۵ | ۳۸٬۶۷۶ | ۲۳ |
۱۳۴۵ | ۵۹٬۵۷۸ | ۲۰ |
۱۳۵۵ | ۱۰۴٬۹۱۲ | ۱۹ |
۱۳۶۵ | ۲۰۸٬۲۱۲ | ۲۰ |
۱۳۷۰ | ۲۴۹٬۲۵۸ | ۲۱ |
۱۳۷۵ | ۲۷۲٬۸۱۵ | ۲۱ |
۱۳۸۵ | ۳۲۸٬۵۴۴ | ۲۲ |
۱۳۹۰ | ۳۴۸٬۲۱۶ | ۲۳ |
۱۳۹۵ | ۳۷۳٬۴۱۶ | ۲۳ |
مردان | سن | زنان |
---|---|---|
۹٬۳۳۱ | ۹٬۶۴۹ | |
۵٬۶۹۱ | ۵٬۷۰۸ | |
۸٬۵۱۴ | ۷٬۸۲۷ | |
۸٬۹۱۰ | ۸٬۶۹۹ | |
۱۱٬۹۸۸ | ۱۲٬۲۰۱ | |
۱۳٬۷۵۸ | ۱۴٬۲۸۰ | |
۱۶٬۳۱۰ | ۱۷٬۴۰۴ | |
۲۰٬۵۲۸ | ۲۱٬۴۹۱ | |
۱۹٬۹۶۴ | ۲۰٬۹۸۵ | |
۱۵٬۴۵۰ | ۱۵٬۶۰۰ | |
۱۲٬۱۹۰ | ۱۲٬۰۱۳ | |
۱۲٬۸۳۰ | ۱۲٬۲۱۴ | |
۱۴٬۵۶۲ | ۱۳٬۷۸۵ | |
۱۶٬۴۵۵ | ۱۵٬۰۷۹ |
اقوام
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Lurish_Language_Map.png/220px-Lurish_Language_Map.png)
ساکنان خرمآباد را میتوان بهطور کلی بخشی از مردم فِیلی بهشمار آورد. فیلیها خود بخشی از مردم لر و کرد بهشمار میآیند[۷۶][۷۷][۷۸] علیاکبر دهخدا و دانشنامه ایرانیکا نیز مردم خرمآباد را بخشی از طوایف فیلی معرفی میکنند.[۷۹][۸۰][۸۱] عمده جمعیت خرمآباد از مردمان لر هستند. همچنین عدهای از طوایف لک هم در این شهر ساکن هستند.[۸۲] برخی ایلهای ساکن خرمآباد مانند باجلوندها[۸۳][۸۴] و بیرانوندها[۸۴] از کردستان به لرستان آمدهاند.[۸۴][۸۵][۸۶]
گویش خرمآبادی
لری خرمآبادی گویش اصلی ساکنان خرمآباد و یکی از گویشهای اصلی زبان لری است[۸۷][۸۸] خرمآباد یکی از مراکز مهم گویشوران لری شمالی است.[۸۹] این گویش نزدیکترین گویش زبان لری به زبان کردی است[۹۰] و با لکی و کردی جنوبی به عنوان همسایگان قدیمی در عین تفاوت دارای قرابتهای زبانی بسیاری است.[۸۷] ۷۸ درصد واژگان میان لری خرمآبادی و لکی مشترک هستند.[۸۷]
اقلیتهای مذهبی
- یهودیان
ورود یهودیان به خرمآباد به سال ۸۰۰ هجری قمری بازمیگردد. قبل از سال ۱۲۸۸ جمعیت خرمآباد ۱۵ هزار نفر و خانههای مهم این شهر هفتاد و دو عدد بوده که از این تعداد ۳۰ دستگاه از عمارتهای مهم به یهودیان این شهر اختصاص داشته است. در دهه ۱۳۰۰ جمعیت یهودیان کاهش یافت در این دوره تقریباً تعداد یهودیان هزار نفر گفته شده است. تا قبل از خلع سلاح لرستان به دست علی رزم آرا، شهر خرمآباد دارای دو محله بزرگ به نامهای، پشت بازار و درب دلاکان بود، یهودیان خرمآباد در محله درب دلاکان و در کوچهای که به کوچه یهودیان شهرت داشته ساکن بودهاند. مشاغل عمده یهودیان در خرمآباد، بزازی، باغداری، زرگری و طبابت بوده است. گورستان یهودیان خرمآباد در منطقهای به نام گورجیدو (گورستان جهودان) در کنار حوض موسی قرار داشته است، این گورستان امروز به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شده است. گویش یهودیان خرمآباد، گویش لری خرمآبادی بوده است. یهودیان در خرمآباد دارای چندین کنیسه، مدرسه و یک حمام عمومی مستقل بودهاند.[۹۱]
محله یهودیهای خرمآباد بین خیابان فردوسی و حافظ در غرب شهر بوده است. ژاک دو مورگان حدود صدسال پیش جمعیت یهودیان را ۳۰ درصد کل جمعیت شهر میداند.[۹۲] مدرسه آلیانس که در ایران فعالیت میکرد و متعلق به فرانسویها بود نیز شعبهای در محله یهودیان خرمآباد داشت.[۹۳]
- دراویش گنابادی
از دیگر اقلیتهای مذهبی در خرمآباد میتوان به دراویش سلسلهٔ شاه نعمتاللهی اشاره کرد.[۹۴] برخی پیروان این اقلیت مذهبی در خرمآباد به علت درویش بودن از کار خود برکنار شدهاند.[۹۵] در مرداد ماه سال ۱۳۹۰ نیز اعلامیههایی ضد دراویش گنابادی در سطح شهر خرمآباد توسط نیروهای بسیج منتشر شد.[۹۶]
اقتصاد
اقتصاد خرمآباد بیشتر بر پایهٔ کشاورزی، دامداری، باغداری، صنایع دستی و تا حدودی صنایع کارخانهای استوار است.[۹۷] پیش از انقلاب ۱۳۵۷، شهر خرمآباد روند رو به رشدی را طی میکرد و در خصوص اشتغال، ایجاد فرصت شغلی و کارگاههای فعال در شرایط خوبی قرار داشت به نحوی که کارخانههای نیرپارس که در سال ۱۳۶۵ به ماشینسازی لرستان تغییر نام داد،[۹۸] کارخانه پارسیلون، کارخانه صنایع چرم و پوست وابسته به کفش ملی،[۹۹] شرکت کشت و صنعت خرمآباد و شرکت ژنراتورسازی ایران از جمله کارخانههای فعال در خرمآباد بودند.
واحدهای صنعتی
پس از انقلاب ۱۳۵۷ و خصوصاً پس از اتمام جنگ ایران و عراق وعده ساخت چند کارخانه بزرگ در شهر خرمآباد از سوی دولتهای مختلف حکومت جمهوری اسلامی داده شده است که از آن جمله میتوان به ساخت کارخانه سیمان، ساخت نیروگاه و ساخت مجتمع ۵۰۰ هزار تنی نورد اشاره کرد.[۱۰۰][۱۰۱] از صنایع فعال شهر میتوان به شرکت صدر فولاد[۱۰۲] اشاره کرد.
- پتروشیمی
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/%D9%BE%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C_%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.jpg/250px-%D9%BE%D8%AA%D8%B1%D9%88%D8%B4%DB%8C%D9%85%DB%8C_%D9%84%D8%B1%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86.jpg)
پتروشیمی خرمآباد در سال ۱۳۸۶ توسط شرکت ملی صنایع پتروشیمی ایران و با همکاری کنسرسیوم ایتالیایی تکنی مونت و نارگان بنیانگذاری شد.[۱۰۳] این پتروشیمی بخشی از خط لوله اتیلن غرب است. بزرگی این پتروشیمی ۱۳۰ هکتار است و مالکیت این مجتمع بهطور کامل متعلق به شرکت پتروشیمی باختر است.[۱۰۳] حسن روحانی رئیسجمهور وقت ایران در خرداد ۱۳۹۳ و پس از بازدید از پتروشیمی خرمآباد وعده ساخت یک شهرک صنایع پایین دستی را در کنار این مجتمع داد.[۱۰۴] واحد کاتالیست مجتمع پتروشیمی خرمآباد در مرداد ماه سال ۱۳۹۹ از طریق ویدئو کنفرانس توسط حسن روحانی رئیسجمهور وقت ایران افتتاح شد. این نخستین واحد ساخت کاتالیست در ایران است و سالانه ۱۰۰ تن از این فرآورده را تولید خواهد کرد.[۱۰۵]
- نیروگاه سیکل ترکیبی
نیروگاه سیکل ترکیبی خرمآباد که عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شد و[۱۰۶] یکی از نیروگاههای ایران از نوع سیکل ترکیبی است. مالکیت این نیروگاه بهطور مشترک متعلق به بنیاد مستضعفان[۱۰۷] و قرارگاه سازندگی خاتمالانبیا[۱۰۶] است. سوخت اصلی نیروگاه خرمآباد گاز طبیعی است، ظرفیت اسمی آن ۹۸۰ مگاوات و ولتاژ خروجی آن ۴۰۰ کیلووات است. نیروگاه خرمآباد قابل توسعه به سیکل ترکیبی است.[۱۰۸] این نیروگاه در خرداد ماه سال ۱۳۹۹ به بهرهبرداری رسید.[۱۰۷]
مشکلات صنعت
نرخ بیکاری در استان لرستان و همچنین شهر خرمآباد به عنوان بزرگترین و پرجمعیتترین شهر استان در سال ۱۳۹۱ معادل ۲۰/۴ درصد بوده است.[۱۰۹] این آمار با ۳/۳ درصد کاهش در سال ۱۳۹۲ به ۱۷/۱ درصد رسید[۱۱۰] و در بین سنین ۱۹ تا ۲۴ سال ۳۵/۵ درصد است.[۱۱۱] لرستان در پنج سال گذشته همواره در رتبههای نخست کشوری از نظر نرخ بیکاری قرار داشته است.[۱۱۲] پس از انقلاب ۱۳۵۷ صنعت در خرمآباد به طرز چشمگیری دچار رکود شد، بسیاری از کارخانههای مهم شهر مانند کارخانه صنایع چرم و پوست،[۹۹] کارخانه پارسیلون،[۱۱۳] شرکت پرس ایران،[۱۱۴] یخچالسازی بوژان[۱۱۵] و دیگر کارخانههای شهر یا به دلیل خصوصیسازی یا به دلیل خروج از استان لرستان به تعطیلی کشیده شدند.
ساختار شهری
شهرداری
شهرداری خرمآباد، سازمانی است دولتی که در ۱۳۰۲ خورشیدی تأسیس شد[۱۱۶] و اداره شهر خرمآباد را به عهده دارد.[۱۱۷] این شهرداری هماکنون شامل ۳ منطقه است و در حال حاضر داریوش بارانی بیرانوند سمت شهرداری را برعهده دارد. نخستین شهردار این شهر روحالله والیزاده و نخستین رئیس انجمن نیز صادق جوادی بود.[۱۱۸] شهرداری خرمآباد در محل فعلی خیابان حافظ بر سر یک سه راهی قرار داشته است. پشت بنای شهرداری به کوه متصل است که شعاع گسترش آن را محدود کرده است. پیش از انقلاب ۱۳۵۷ مجسمهای از رضا شاه بر بالای این ساختمان قرار داشت که پس از انقلاب آن را برداشتند. هماکنون ساختمان شهرداری در مکان دیگری قرار دارد و از این ساختمان به عنوان نگارستان استفاده میکنند.[۱۱۹] در سال ۱۳۰۷ که رضاشاه به خرمآباد سفر کرد، شهرداری این شهر در محله شمشیرآباد که آن روزگار محسنآباد نام داشت قرار گرفته بود.[۱۲۰]
محلهها
خرمآباد امروزی ۳۷ محله، ۹ کوی و ۵ شهرک دارد. از جمله قدیمیترین محلههای شهر میتوان به محله پشت بازار، درب دلاکان و درب باباطاهر اشاره کرد که در غرب شهر و در نزدیکی فلکالافلاک قرار گرفتهاند.[۳۵][۳۶] روند گسترش شهر پس از انقلاب ۱۳۵۷ دارای تغییراتی بوده که از آن جمله میتوان به تبدیل گورستان جهودان در شرق شهر به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین اشاره کرد.[۹۱] این گورستان متعلق به اقلیت یهودیان شهر خرمآباد بوده و آثار باستانی این اقلیت از جمله حوض موسی نیز در این منطقه قرار دارد.[۹۱] محله گلدشت از نظر وسعت بزرگترین محله شهر خرمآباد است و در جنوب این شهر واقع است. شمالیترین محله شهر دره گرم و جنوبیترین محله ماسور نام دارد.
شمشیرآباد محله ورودی از سمت شرق و مرکز شرکتهای مسافربری و باربری است. بسیاری از ادارهها و سازمانهای دولتی شهر در بلوار ۶۰ متری و بلوار مدیریت در شمال شهر قرار دارند. مرکزیترین محلههای شهر که مراکز خرید نیز در آن واقع است عبارتند از سبزهمیدان، شهدا، چهار راه بانک، چهار راه فرهنگ و مطهری.
-
نمایی از مرکز شهر از فراز قلعه فلکالافلاک
-
پوشش درختان مرکز شهر
-
میدان گپ (بزرگ)، محله پشت بازار، همزمان با جنگ جهانی دوم
-
مرکز و شمال شهر خرم آباد از قلعه فلکالافلاک
سلامت و بهداشت
خرمآباد دارای ده بیمارستان است که از این تعداد سه بیمارستان دولتی هستند.[۱۲۱]
- بیمارستان شهید رحیمی، یک بیمارستان فوق تخصصی با ۲۴۰ تختخواب است.[۱۲۲]
- بیمارستان شهدای عشایر، دارای ۳۵۰ تحت خواب است.[۱۲۳]
- بیمارستان تأمین اجتماعی، دارای ۲۵۶ تختخواب است.[۱۲۴]
همچنین خرمآباد هشت بیمارستان خصوصی دارد که عبارتند از:[۱۲۵]
- توحید، دارای ۹۶ تحت خواب است.
- شفا، دارای ۳۰۰ تحت خواب است.[۱۲۶]
- حاج کریم عسلی، دارای ۸۰ تحت خواب است که از این تعداد ۵۸ تحت خواب فعال است.[۱۲۷]
- بیمارستان تخصصی زنان باختر، به صورت تخصصی به بیماریهای زنان اختصاص دارد.[۱۲۵]
- ایران، یک بیمارستان خصوصی در شرق شهر است.[۱۲۵]
- بیمارستان کودکان شهید مدنی، به صورت تخصصی به خدمات دهی به گروه سنی کودکان اختصاص دارد.[۱۲۸]
- بیمارستان تخصصی و فوق تخصصی قلب، دارای ۸۷ تحت خواب است.[۱۲۹]
- بیمارستان اعصاب و روان، در سال ۱۳۷۸ به بهرهبرداری رسید.[۱۳۰]
ایمنی
- سازمان آتشنشانی
سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر خرمآباد در سال ۱۳۵۳ تنها با یک دستگاه کامیون مخصوص و دو نفر خدمه کار خود را آغاز کرد. این سازمان تا سال ۱۳۵۶ توانست یک ایستگاه مجهز در بلوار شریعتی تأسیس کند. هماکنون این سازمان با ۲۰۵ نفر خدمه و کارمند و ۲۶ دستگاه خودروی سبک و سنگین و ۸ ایستگاه از مهمترین سازمانهای آتشنشانی در استان لرستان است.[۱۳۱]
مشکلات شهری
- ترافیک و ناهمواری خیابانها
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/66/Shariati_Blvd_khorramabad.jpg/220px-Shariati_Blvd_khorramabad.jpg)
از مهمترین مشکلات شهری در شهر خرمآباد ترافیک در معابر این شهر است. مهمترین دلیل این ترافیک عرض کم خیابانهای شهر به خصوص در خیابانهای حافظ و انقلاب است. این دو خیابان که مراحل تعریض آنها با وقفه چند ساله روبرو شده تأثیر فراوانی در ترافیک مرکز و شمال شهر داشته است. از دیگر علل ترافیک در شهر نبود پارکینگهای مناسب و کافی است که همین امر باعث به وجود آمدن مشکلات مربوط به پارک خودرو به خصوص در مرکز شهر شده است.[۱۳۲] ناسازگاری خیابانهای شهر با حجم تردد وسایل نقلیه مهمترین عامل ترافیک شهری است که این مشکل در شهر خرمآباد نیز وجود دارد و پیشبینیهای مناسب جهت آمادهسازی خیابانها به نسبت رشد جمعیت و تردد وسایل نقلیه صورت نگرفته است. مراکز اداری و قطبهای صنعتی در نقاط شمال و جنوب خرمآباد قرار دارند که مردم ناچارند برای رسیدن به محل کار خود از مرکز شهر تردد کنند که این خود به ایجاد ترافیک سنگین در مرکز شهر دامن زده است.[۱۳۳] برای ساماندهی ترافیک، طرحهای مختلفی پیشنهاد شده است که از جمله آموزش فرهنگ ترافیک به مردم، سامانه کنترل هوشمند ترافیک،[۱۳۴] تعریض برخی خیابانهای شهر به دست کم ۳۶ متر و ساخت مونوریل اشاره کرد.[۱۳۳]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d2/Darbe_Baba_Taher_alley.jpg/220px-Darbe_Baba_Taher_alley.jpg)
- آلودگی هوا
بر اساس گزارش سازمان بهداشت جهانی، خرمآباد در سال ۲۰۱۴ میلادی در فهرست بیست شهر آلوده جهان از نظر وضعیت هوا قرار گرفته و طبق اعلام این سازمان آلودگی هوا در این شهر نسبت به قبل ۱۰ برابر بیشتر شده است. مهمترین دلیل این آلودگی وجود ذرات معلق و آلایندههای مختلف بوده است.[۱۳۵] آلودگی هوای شهر خرمآباد از سوی سازمان حفاظت محیط زیست استان لرستان رد شده است.[۱۳۶]
- بافت شهری
مساحت بافت شهری در خرمآباد ۳٬۴۷۵ هکتار است.[۱۳۷] هسته نخستین شهر در کنار مراکز حکومتی و بهطور خاص قلعه فلکالافلاک شکل گرفته و دارای جغرافیایی کوهستانی و ناهموار است. شکلگیری شهر نیز تحت تأثیر عوامل جغرافیایی صورت گرفته است، به این ترتیب که هر کجا درهای که خرمآباد در آن شکل گرفته عرض بیشتری داشته شیب بافت مسکونی کم است و هر کجا عرض دره کم شده است شهر نیز تحت تأثیر آن باریک و کشیده شده است. عوامل محدودکنندهای مانند رودخانه و ارتفاعات پرشیب در ساختار شهر مؤثر بودهاند.[۱۳۸]
- بافت فرسوده
هفت درصد مساحت خرمآباد را بافت فرسوده تشکیل میدهد.[۱۳۷] ۲۸ محله خرمآباد که مساحتی در حدود ۲۷۰ هکتار دارند بافت فرسوده محسوب میشوند.[۱۳۷] از جمله مشکلاتی که بافت فرسوده ایجاد میکند مشکلات اقتصادی و اجتماعی، چهره فیزیکی نامناسب، مشکلات زیستمحیطی و امنیتی هستند. یکی از مشکلات عمده بر سر راه بازسازی بافت فرسوده در شهر خرمآباد قرارگیری این بافت در حاشیه شهر، محصور بودن به وسیله کوههای اطراف شهر، نبود مسیر دسترسی مناسب به دلیل کم عرض بودن معابر و نامناسب بودن خدمات شهری است.[۱۳۷]
- آرامستانها
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b7/Salehin_Cemetery.jpg/220px-Salehin_Cemetery.jpg)
هماکنون شهر خرمآباد دارای چهار آرامستان در چهار گوشه شهر است که عبارتند از سراب یاس،[۱۳۹] درهگرم،[۱۳۹] صالحین[۱۴۰] و آرامستان خضرنبی که محل دفن کشتهشدگان انقلاب ۱۳۵۷ و جنگ ایران و عراق[۱۴۱] و یکی از قدیمیترین آرامستانهای خرمآباد است.[۱۴۲] وجود آرامستانهای متعدد و ایجاد آرامستانهای خانوادگی بدون مجوز در اطراف شهر یکی از مشکلات در ساختار شهری خرمآباد است. مهمترین مشکل در مورد مدیریت آرامستانهای شهر جلوگیری از تبدیل بدون مجوز زمینهای کشاورزی به آرامستان است. دو گورستان درهگرم و سراب یاس در شمال و جنوب شهر خرمآباد بیشترین تغییر کاربری را دارند.[۱۳۹]
قدیمیترین آرامستان در شهر خرمآباد، گورستانی در کنار مقبره امامزاده زید بن علی در مرکز شهر خرمآباد بود.[۱۴۳] این آرامستان در سال ۱۳۵۲ و توسط شهردار وقت خرمآباد علیمحمد ساکی از میان شهر حذف شد. از دیگر آرامستانهای قدیمی شهر میتوان به گورستان دوبرادران اشاره کرد، این آرامستان متعلق به دوره قاجار و در محلهای به همین نام در مرکز شهر خرمآباد قرار داشت. آرامستان دیگری نیز در کنار آرامگاه باباطاهر بین محله درب باباطاهر و محله درب دلاکان قرار داشت. گورستانی در جنوب شهر خرمآباد و در کنار مناره آجری قرار داشت که بهطور معمول مردگان ایلهای بیرانوند و باجولوند در آن دفن میشدند و به گورستان پامنار مشهور بود. گورستان دیگری در محله کوروش در شرق شهر و یک گورستان دیگر متعلق به اقلیت یهودی ساکن خرمآباد بود که پس از انقلاب ۱۳۵۷ به محلهای مسکونی به نام کوی فلسطین تبدیل شد.[۱۴۳]
مراکز تفریحی
شهر خرمآباد در درهای خوش آب و هوا و پرآب قرار گرفته است. وجود چشمههای فراوان و آثار تاریخی متعدد باعث به وجود آمدن مجموعهای از دیدنیهای طبیعی و تاریخی در شهر خرمآباد شده است. وجود دریاچه کیو، سرابها و چشمهها در کنار آثار تاریخی مانند قلعه فلکالافلاک، پل شاپوری، مناره آجری، سنگ نبشته و گرداب سنگی که خود مجموعهای از آثار تاریخی و طبیعی است مجموعهای بینظیر را در شهر خرمآباد تشکیل داده است. در اطراف شهر خرمآباد نیز گردشگاههای بسیاری وجود دارد که از جمله آنها پارک جنگلی شوراب در جنوب شهر و پارک جنگلی مخملکوه در شمال شهر را میتوان نام برد. خرمآباد را میتوان یکی از شهرهای توریستی ایران دانست.[۱۴۴]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/91/KhorramAbad_panorama_pic.jpg/700px-KhorramAbad_panorama_pic.jpg)
فضای سبز
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/77/Kiau_Lake_7829.jpg/220px-Kiau_Lake_7829.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a0/Ziba_Kenar_Khorramabad_2014.jpg/220px-Ziba_Kenar_Khorramabad_2014.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ad/Makhmalkuh.jpg/220px-Makhmalkuh.jpg)
خرمآباد دارای ۱۰ پارک درونشهری ویک تفرجگاه کوهستانی است که عبارتند از:
- پارک کوهستانی بام لرستان
- پارک شریعتی، خیابان گرین
- پارک کیو، در کنار دریاچه کیو
- پارک زیباکنار، میدان ساکی
- پارک معلم، خیابان ساحلی غربی
- پارک دانشجو، میدان دانشجو
- پارک بهشت، خیابان ساحلی بهشت
- پارک صخرهای پل انقلاب[۱۴۵]
- پارک مطهری سرچشمه[۱۴۶]
- پارک شهر، ساحلی غربی
- پارک زیتون، قاضیآباد
- پارک پرچم، کرگانه
- پارک شقایق، میدان امام حسین
- پارک صخرهای، خیابان نواب صفوی[۱۴۷]
- پارک جنگلی شورآب
پارک جنگلی شورآب یک پارک طبیعی در جنوب شهر خرمآباد است. این پارک طبیعی در کیلومتر ۲۵ جاده خرمآباد به پلدختر واقع شده[۱۴۸] و دارای جاده دسترسی آسفالت، آلاچیق، و دیگر امکانات رفاهی است. پارک جنگلی شورآب به دلیل وجود درختان انبوه بلوط و آب هوای معتدل هر سال در فصل بهار گردشگران بسیاری را خود جذب میکند.[۱۴۹]
- پارک جنگلی مخملکوه
پارک جنگلی مخملکوه یک پارک طبیعی در شمال شهر خرمآباد است. مساحت این پارک ۵۰۰ هکتار است، پارک جنگلی مخملکوه در مسیر خرمآباد به الشتر و در کیلومتر ۱۵ این جاده واقع شده و دارای جاده دسترسی آسفالت، آلاچیق، و دیگر امکانات رفاهی است.[۱۵۰][۱۵۱]
- پلاک کوبی درختان
درختان در معابر عمومی شهر خرمآباد دارای پلاک و کد شناسایی هستند و اطلاعات هر درخت در شهر خرمآباد از جمله محل درخت، قطر درخت، فرم درخت، نحوه آبیاری و درگیر بودن یا نبودن آن با شبکه برق توسط شهرداری خرمآباد جمعآوری و ثبت شده است. هدف از این کار جلوگیری از قطع درختان شهر و حفاظت از فضای سبز شهری است.[۱۵۲]
فرهنگ
سینما
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Cinema_esteghlal_khorramabad.jpg/220px-Cinema_esteghlal_khorramabad.jpg)
فعالیت سینمای آزاد در خرمآباد به زمستان سال ۱۳۵۱ بازمیگردد. دفتر سینمای آزاد در میدان سعدی (شهدا) واقع بود و در زمینه برپایی جلسههای نمایش و برگزاری نمایشوارهها در خرمآباد فعالیت میکرد. نخستین جشنواره در سال ۱۳۵۲ و در تالارخانه پیشاهنگی توسط سینمای آزاد برپا شد.[۱۵۳] خرمآباد هماکنون دارای دو سینما است. قدیمیترین سینمای این شهر استقلال نام دارد که پیش از انقلاب ۱۳۵۷ با نام آزیتا فعالیت میکرد. این سینما فعالیت خود را در سال ۱۳۶۹ از سر گرفت.[۱۵۴]
در سال ۱۳۸۹ شش میلیارد ریال صرف بازسازی این سینما شد و امکانات مختلفی از جمله پخش صدای ساراند، لژ خانوادگی و امکانات سرمایشی و گرمایشی به آن افزوده شد.[۱۵۵] دومین سینما خرمآباد ارشاد نام دارد و در کنار سازمان ارشاد اسلامی شهر خرمآباد در میدان کیو واقع شده است. سینما آریا پیش از انقلاب ۱۳۵۷ در میدان ششم بهمن (امام خمینی) شهر خرمآباد ساخته شد اما پیش از انقلاب در سال ۱۳۵۱ و در اثر آتشسوزی از بین رفت.[۱۵۶]
کتابخانه
نخستین کتابخانه شهر خرمآباد متعلق به دبیرستان پهلوی است. این کتابخانه در سال ۱۳۱۴ تأسیس شده و تنها از یک اتاق برای نگهداری کتابها تشکیل شده بود. پس از مدتی این کتابها به کتابخانه دبیرستان تازه تأسیس نوبنیاد منتقل شد که از امکانات بهتری برخوردار بود. دیگر کتابخانه قدیمی شهر، کتابخانه حوزه علمیه خرمآباد است که با توجه به اینکه کتابهای این کتابخانه حوزوی و تخصصی بودند کمتر مورد استقبال عموم مردم قرار گرفته است.[۱۵۷]نخستین کتابخانه عمومی شهر خرمآباد، کتابخانه پارک شهر است که توسط اداره فرهنگ و هنر خرمآباد تأسیس گردید. نام این کتابخانه کوروش کبیر بود.[۱۵۸] دو کتابخانه شخصی دیگر در شهر خرمآباد عبارتند از کتابخانه مهدی قاضی و کتابخانه محمدرضا والیزاده.[۱۵۹]خرمآباد هماکنون دارای پنج کتابخانه عمومی است. پروژه ساخت کتابخانه مرکزی این شهر از سال ۱۳۸۵ و با در نظر گرفتن بودجه ۳ میلیارد تومانی آغاز شده است. مراحل ساخت این کتابخانه تا پایان سال ۱۳۹۰ حدود ۶۰ درصد پیشرفت داشته است.[۱۶۰] نمایندگی شهر کتاب در خرمآباد، اوایل سال ۱۳۹۳ افتتاح شد. این مرکز که به برگزاری کارگاههای کتابخوانی و جلسات نقد کتاب میپردازد، در خیابان علوی قرار دارد.[۱۶۱] از دیگر کتابخانههای شهر خرمآباد میتوان به کتابخانههای زیر اشاره کرد:
- کتابخانه عمومی امام جعفر صادق
- کتابخانه عمومی مطهری[۱۶۲]
- کتابخانه عمومی حضرت مهدی[۱۶۳]
- کتابخانه عمومی غدیر[۱۶۴]
- کتابخانه عمومی هفده شهریور[۱۶۵]
رصدخانه
رصدخانه کاسین که به گفته وبگاه رسمی آن مدرنترین رصدخانه خاورمیانه است،[۱۶۶] در ارتفاع ۱۷۰۰ متری از سطح دریا در شرق شهر خرمآباد و بر فراز قلعه کوه مدبه معروف به بام لرستان قرار گرفته است.[۱۶۷] از امکانات این مجموعه میتوان به امکان اقامت ۱۰۰ ستارهشناس به صورت همزمان در این رصدخانه اشاره کرد. یک پایگاه خبری ادعاهای این شرکت را به چالش کشیده و نوشته است: «رصدخانه کاسین خرمآباد نه فقط مدرنترین رصدخانه خاورمیانه نیست، بلکه مدرنترین رصدخانه ایران هم نیست و اصلاً مدرن هم نیست و حتی بلندترین هم نیست.»[۱۶۸]
سوگواری
«آیین گِل» مراسمی است که مردم خرمآباد در سوگواریهای مختلف از جمله در مرگ افراد خانواده یا عزاداریهای مذهبی انجام میدهند. در لری به این آیین خَهرَّهگیری نیز گفته میشود. خَهرّه به معنای گِل است.[۱۶۹][۱۷۰]
- سوگواری محرم
اجرای این آئین به دلیل کشته شدن حسین بن علی در روز عاشورا است و دارای چند مرحله است که از روز هفتم محرم که به روز «تراش عباس» موسوم است، شروع میشود. در روز هفتم محرم عزاداران حسین بن علی به حمام رفته و پس از اصلاح سرو صورت و نظافت کامل، لباسهای تمیز میپوشند. از این روز به بعد، عدهای برای افروختن آتش در صبح عاشورا به جمع کردن و گردآوری هیزم جهت روشن کردن آتش میپردازند. عزادارانی که در گِل میافتند به کمک آتش خود را خشک میکنند. روز عاشورا، عزاداران فراخوانده شده با حضور در تکیههای محله و گلمالی کردن خود گرد آتش میایستند تا از سرما محفوظ مانده و شروع به سینه زنی و عزاداری میکنند.[۱۷۰][۱۷۱]
گردشگری
خرمآباد از سوی دفتر منطقهای اسکان بشر سازمان ملل متحد به عنوان یک شهر نمونه گردشگری انتخاب شده است. این انتخاب به منظور اجرای طرح توسعه پایدار شهری بر مبنای گردشگری است. محور اجرای این طرح قلعه فلکالافلاک است و ساماندهی فضای اطراف این قلعه و همچنین طرح مرمت و حفاظت از سایر آثار باستانی سطح شهر خرمآباد نیز جزء این طرح محسوب میشود. خرمآباد به عنوان نخستین شهر ایران به منظور اجرای این طرح از سوی دفتر منطقهای اسکان بشر سازمان ملل متحد انتخاب گردیده و هزینه اجرای این طرح نیز ۷۰۰ هزار دلار اعلام شده است.[۱۷۲][۱۷۳][۱۷۴] خرمآباد همچنین در تعطیلات نوروز ۱۳۹۵ یکی از هفت شهر برتر ایران در جذب گردشگر بود.[۱۷۵]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a9/Khorramabad_Panorama.jpg/700px-Khorramabad_Panorama.jpg)
آثار تاریخی
- فلکالافلاک
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/22/Falak_ol_aflak_night.jpg/240px-Falak_ol_aflak_night.jpg)
قلعه باستانی فلکالافلاک یا دژ شاپورخواست که تاریخ ساخت آن به زمان ساسانیان بر میگردد از زمان قاجار به بعد به این نام خوانده میشود. فلکالافلاک بر فراز تپهای در بلندترین نقطه شهر خرمآباد واقع شده است. نام قدیم آن دژ شاپورخواست بوده و بنای آن به دورهٔ ساسانیان میرسد این قلعه اکنون دارای ۸ برج است ولی در گذشته دارای ۱۲ برج بوده و به همین سبب به دوازده برجی نیز معروف است. در قسمت شمالی زیر قلعه، چشمهای بنام گلستان جاری است ولی آب موردنیاز خود قلعه از چاهی به عمق ۴۰ متر که در میان قلعه وجود دارد، تأمین میشود. قلعه فلکالافلاک بر شهر خرمآباد کاملاً مشرف است و مساحت آن در حدود ۵٬۳۰۰ متر مربع است. فضای داخل آن به چهار تالار نسبتاً بزرگ حول دو حیاط و تعدادی تالار و اتاق، تقسیم شده است. این بنا در عهد فتحعلیشاه قاجار مرمت گردیده و برج مرتفعی به آن افزوده شده و از آن پس فلکالافلاک خوانده شده است.[۱۷۶][۱۷۷]در اواخر دوره پهلوی از قلعه به عنوان موزه استفاده شد[۱۷۸] اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ و پس از شروع جنگ ایران و عراق در سال ۱۳۶۳ به منظور امنیت، اشیای موزه جمعآوری گردید و پس از جنگ با مرمت بخشی از بنا نمایشگاه عکس و سنگ و سفال افتتاح گردید، در سال ۱۳۷۶ موزه باستانشناسی افتتاح گردید ولی به علت ضعف در شرایط و امکانات مورد نیاز تا سال ۱۳۷۸ راهاندازی نشد. در همین سال بخش شمالی حیاط اول به چایخانه سنتی تبدیل گردید و در سال ۱۳۷۹ آزمایشگاه مرمت آن تجهیز و به بخش جنوبی حیاط اول به برج نوساز منتقل گردید، هماکنون موزه مردمشناسی آن در بخش جنوبی حیاط دوم راهاندازی شده است.[۱۷۷][۱۷۸]
پس از انقلاب ۵۷، سپاه پاسداران با ایجاد یک پادگان نظامی در جنوب قلعه فلکالافلاک ضمن اشغال اطراف این بنای ملی در روند آزادسازی حریم قلعه و ثبت جهانی آن اخلال ایجاد کرده است.[۱۷۷]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/10/Falak_ol_aflak_panorama.jpg/700px-Falak_ol_aflak_panorama.jpg)
- پل شکسته
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/%28%D9%BE%D9%84_%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D9%87_%28%D9%BE%D9%84_%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1%DB%8C.jpg/220px-%28%D9%BE%D9%84_%D8%B4%DA%A9%D8%B3%D8%AA%D9%87_%28%D9%BE%D9%84_%D8%B4%D8%A7%D9%BE%D9%88%D8%B1%DB%8C.jpg)
پل شکسته یا پل شاپوری (به لری: طاقه پیل اِشکهسه)، یکی از شاهکارهای معماری دوره ساسانیان محسوب میشود و در ضلع جنوبی قلعه فلکالافلاک در جنوب شهر خرمآباد واقع شده است. پل شاپوری عامل ارتباط غرب استان لرستان امروزی با شرق و از آنجا به خوزستان و تیسفون (پایتخت ساسانیان) بوده است. این پل هماکنون ویرانهای بیش نیست. این پل در زمان خود از شاهکارهای معماری به حساب میآمده و دارای ۲۸ طاق یا دهانه بوده اما امروز تنها ۶ طاق آن به جای مانده است. پل شاپوری در راستای غربی -شرقی با ارتفاع ۱۶ متر ساخته شده است و در دهانه پرطاق موج شکنهایی لوزی شکل برای کاهش تخریب سیل تعبیه شده است.[۱۷۹]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3b/%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85_%DA%AF%D9%BE.jpg/220px-%D8%AD%D9%85%D8%A7%D9%85_%DA%AF%D9%BE.jpg)
- حمام گپ
حمام گپ یکی از بناهای تاریخی شهر خرمآباد و مربوط به دوره صفویه است که در مجاورت خیابان حافظ این شهر واقع شده است. این اثر تاریخی در هفدهم خرداد ۱۳۷۸ با شمارهٔ ثبت ۲۳۵۷ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده است. در حال حاضر این بنا به بخش خصوصی واگذار شده است و به عنوان یک مجموعه پذیرایی و فرهنگی در شهر خرمآباد فعالیت خود را ادامه میدهد.[۱۸۰]
- خانه آخوندابو
منزل آخوند ابو مربوط به اواسط دوره قاجار و متعلق به قاضی محل میرزا محسن قاضی بوده است. این اثر تاریخی در خرمآباد، در ضلع غربی قلعه فلک افلاک، خیابان دوازده برجی واقع شده است.[۱۸۱]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/be/Sangnebeshteh_04_1.jpg/220px-Sangnebeshteh_04_1.jpg)
- سنگ نبشته
سنگ نبشته (به لری: بهرد نوهشته)، کتیبهای است که نوشتاری به خط کوفی بر روی آن حک شده است در قسمت جنوبی شهر خرمآباد قرار دارد. این سنگ به صورت یک مکعب مستطیل تراشیده شده است و در روی آن راجع به سند مالکیت چرای دامهای موجود در آن زمان، حک شده است. این سنگنبشته به گونهای ساخته شده است که چهار گوشه آن به سوی آثار باستانی پل شکسته، منارهٔ آجری، فلکالافلاک و حوض موسی نشانه رفته است. این سنگ ریشه در کوه دارد و در چند سال اخیر به علت توسعه بلوار شریعتی خرمآباد برش داده و جابجا شده است.
- مناره آجری
منارهٔ آجری یکی از آثار باستانی شهر خرمآباد میباشد. این بنا با قدمتی در حدود ۹۰۰ سال در جنوب خرمآباد و در کنارهٔ شهر قدیمی شاپورخواست بر روی پایهٔ سنگی برپا شده و حدود ۳۰ متر ارتفاع دارد. قطر سطح تحتانی آن ۵/۵ متر است و با پیمودن ۲۹ پلهٔ دَوَرانی میتوان به بام مناره رسید. ظاهراً از آن برای هدایت کاروانهایی که به سمت شهر باستانی شاپورخواست میآمدهاند استفاده میشده است.[۱۴۴]
- گرداب سنگی
گرداب سنگی (به لری: گِردآو بهردینه)، یکی از آثار تاریخی بر جای مانده از دوره ساسانیان در شهر خرمآباد است. گرداب سنگی در مرکز شهر خرمآباد و در میان بافت قدیمی شهر در کنار میدان تختی واقع شده است. بنای گرداب سنگی دایرهای شکل و به دور چشمهای با استفاده از سنگ و ساروج ساخته شده است تا آب خارج شده از چشمه را ساماندهی کرده و سپس از طریق کانال آب چشمه را به نقاط مختلف شهر باستانی شاپورخواست منتقل کند.[۱۴۴]
- پل صفوی
پل صفوی یا پل آجری[۱۸۲][۱۸۳] که در میان مردم خرمآباد به پل گَپ (به معنی پل بزرگ) هم شناخته شده است، یک پل تاریخی متعلق به دوره صفوی - دوره قاجار است[۱۸۳] که بخش غربی مرکز شهر را به بخش شرقی متصل میکند. این پل که با ملات آهک و گچ و پایههای از جنس آجر ساخته شده است طولی بیش از ۳۵۰ متر و پهنایی به اندازه ۵٫۸ متر دارد. ساختمان این پل شباهت فراوانی با ساختمان پل خواجو دارد و همانند آن دارای شاهنشین بوده که بر اثر سیل از بین رفته است. این اثر در زمان شاه سلطان حسین صفوی ساخته شده است.[۱۸۲]
پرونده:نمایی از پل صفوی (گپ) خرمآباد در سال ۱۳۰۲ هجری خورشیدی.jpg | ![]() | |
نمایی از پل صفوی در سال ۱۳۰۲ خورشیدی در کنار نمای کنونی پل که ناشی از تغییر آن در سال ۱۳۳۰ خورشیدی است.
|
نقشه جایهای دیدنی
"برای مشاهدهٔ هر یک از مکانها، بر روی اعداد روی نقشهٔ شهر خرمآباد، کلیک کنید."
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Khorramabad_farsi_map.png/340px-Khorramabad_farsi_map.png)
ردیف | نام |
---|---|
۱ | فلکالافلاک |
۲ | گرداب سنگی |
۳ | غار اشگفت قمری |
۴ | پناهگاه پاسنگر |
۵ | کاروانسرای میرزا سیدرضا |
۶ | پل آجری |
۷ | نگارخانه میرملاس |
۸ | آرامگاه باباطاهر |
۹ | پل شاپوری |
۱۰ | مناره آجری |
۱۱ | آسیاب گبری |
۱۲ | سنگ نبشته |
۱۳ | غار کنجی |
۱۴ | امامزاده زید بن علی |
۱۵ | دریاچه کیو |
موزهها
- موزه فلکالافلاک
موزه فلکالافلاک یا موزه قلعه[۱۸۴] یکی از موزههای مردمشناسی استان لرستان است.[۱۸۵] این موزه در قلعه فلکالافلاک قرار دارد و در دوره پهلوی با قرار دادن برخی مدارک فرهنگی فعالیت خود را آغاز کرد اما پس از انقلاب ۱۳۵۷ فعالیت آن متوقف شد. موزه پس از جنگ ایران و عراق و در سال ۱۳۶۷ فعالیت خود را از سر گرفت. بخش مردمشناسی موزه قلعه در سال ۱۳۸۱ با همکاری علیرضا فرزین افتتاح شد و دارای ۱۲ سالن است که آداب و رسوم مردم لر را به نمایش میگذارد.[۱۸۴]
هتلها و مراکز اقامتی
خرمآباد در حال حاضر دارای ۱۴ هتل میباشد و همچنین سه هتل «پنج ستاره بام شهر»، «پنج ستاره شاپور خواست» و «چهار ستاره بینالمللی سزّار» نیز در حال ساخت میباشند.[۱۸۶][۱۸۷][۱۸۸]
ردیف | نام | درجه | آدرس |
---|---|---|---|
۱ | هتل بام شهر (در دست ساخت) | ★★★★★ | پارک کوهستانی بام لرستان |
۲ | هتل شاپور خواست (در دست ساخت) | ★★★★★ | کیلومتر ۱۰ جاده الشتر |
۳ | هتل رصدخانه کاسین | ★★★★★ | پارک کوهستانی بام لرستان |
۴ | هتل بینالمللی سزّار (در دست ساخت) | ★★★★ | پارک صخرهای |
۵ | هتل رنگین کمان | ★★★★ | خیابان شهدای شرقی |
۶ | هتل آزادی | ★★★★ | میدان آزادی |
۷ | هتل شقایق | ★★ | میدان شقایق |
۸ | هتل جهانگردی | ★★ | میدان کیو |
۹ | هتل کارون | ★★ | بلوار شریعتی |
۱۰ | هتل شهرداری | ★★ | پارک شریعتی |
۱۱ | هتل فردیس | ★★ | کیلومتر ۵ جاده الشتر |
۱۲ | هتل سالیز | ★★ | میدان امام خمینی |
۱۳ | هتل عطر | ★★ | جنب مصلی |
۱۴ | هتل ارشیا | ★ | جنب دریاچه کیو |
رهآوردها
از مهمترین رهآوردهای خرمآباد میتوان به نوعی نان محلی به نام نان ساجی،[۱۸۹] لبنیات، کاک، ترخینه و عسل[۱۹۰] اشاره کرد. همچنین میتوان گلیم، جاجیم[۱۹۱] و صنایع چوبی را به عنوان دیگر رهآوردهای این شهر بهشمار آورد.
ترابری
مسیرهای ارتباطی
فاصله خرمآباد تا تهران ۴۹۹ کیلومتر و تا اهواز ۳۷۵ کیلومتر است. خرمآباد بر سر شاهراه تهران-خوزستان قرار گرفته و دارای اهمیت ارتباطی و راهبردی است. جادههای شماره ۳۵ و ۳۷ که مناطق شمال و غرب ایران را به جنوب و استان خوزستان متصل میکنند از خرمآباد میگذرند. مسیرهای دسترسی به خرمآباد عبارتند از:
- خرمآباد - کرمانشاه: به سمت شمال غرب به طول ۱۹۰ کیلومتر از مسیر نورآباد.[۱۹۲]
- خرمآباد - اهواز: به سمت جنوب به طول ۳۳۰ کیلومتر از مسیر اندیمشک.[۱۹۲]
- خرمآباد - اصفهان: به سمت شرق و به طول ۳۷۰ کیلومتر از مسیر الیگودرز.[۱۹۲]
- خرمآباد - تهران: به سمت شمال شرق به طول ۴۹۹ کیلومتر از مسیر بروجرد.[۱۹۲]
فاصلهٔ شهر خرمآباد با برخی از مناطق پر رفتوآمد:[۱۹۲]
شهر مقصد | مسافت |
---|---|
کرمانشاه | ۱۹۲ کیلومتر |
اراک | ۲۱۵ کیلومتر |
همدان | ۲۴۰ کیلومتر |
اهواز | ۳۳۰ کیلومتر |
اصفهان | ۳۷۰ کیلومتر |
سنندج | ۴۲۷ کیلومتر |
تهران | ۴۹۹ کیلومتر |
رشت | ۶۶۴ کیلومتر |
شیراز | ۸۵۵ کیلومتر |
تبریز | ۸۷۹ کیلومتر |
مشهد | ۱٬۳۳۹ کیلومتر |
کرمان | ۱٬۰۶۸ کیلومتر |
زاهدان | ۱٬۵۶۰ کیلومتر |
- آزادراه خرمزال
آزادراه ۵ | |
---|---|
اطلاعات مسیر | |
طول | ۹۴۰ کیلومتر (۵۸۰ مایل) ۸۴ مایل (۱۳۵ کیلومتر)اراک-خرمآباد در حال ساخت |
موقعیت | |
شهرهای بزرگ | پردیس، تهران، ساوه، اراک، شازند، بروجرد، خرمآباد، اندیمشک، شوش، اهواز، بندر امام خمینی |
سامانه بزرگراهی | |
بزرگراههای ایران آزادراهها |
آزادراه خرمزال که با نام آزادراه خرمآباد - پل زال نیز شناخته میشود و عملیات ساخت آن از سال ۱۳۸۴ آغاز شده بود در حد فاصل دو شهر خرمآباد و اندیمشک به طول ۱۰۴ کیلومتر قرار گرفته است. از جمله اهداف ساخت این آزادراه کاهش تصادفات، کاهش زمان سفر و همچنین صرفه جویی سالانه ۴۰۰ میلیارد ریال در مصرف سوخت، کاهش ۶۰ کیلومتری طول آزاد راه نسبت به مسیر قدیمی خرمآباد - پلدختر - اندیمشک، کاهش بار ترافیکی و افزایش سرعت مطمئن در این محور عنوان شده است.[۱۹۳]
- خسارت به طبیعت
احداث این آزادراه دوهزار هکتار از عرصههای طبیعی استان لرستان را از بین برده است.[۱۹۴] آزادراه خرم زال از نقاط بکر و جنگلهای بلوط جنوب لرستان عبور کرده است.
راهآهن
خرمآباد هماکنون به راهآهن سراسری متصل نیست.[۱۹۵][۱۹۶] پروژه اتصال این شهر به شبکه ریلی در سال ۱۳۹۰ و با اختصاص بودجهای ۱۳٬۰۰۰ میلیارد ریالی با هدف احداث یک خط آهن از شهر دورود به شهر خرمآباد، و اندیمشک آغاز شد.[۱۹۷] فاصله خرمآباد تا دورود از طریق مسیر ریلی ۱۲۱ کیلومتر[۱۹۸] و سرعت حرکت قطار در این مسیر ۱۰۰ کیلومتر در ساعت خواهد بود.[۱۹۷] مراحل احداث این خط آهن به شش قطعه تقسیم شده که تا پایان نیمه نخست سال ۱۴۰۱، پس از یک وقفه ۴ ساله، ۴۰ درصد پیشرفت فیزیکی داشته است.[۱۹۹] با احداث این خط آهن شهر خرمآباد به شبکه راهآهن جنوب متصل میشود.[۱۹۵] خط آهن دورود - خرمآباد که بیش از ۳۵ درصد از طول مسیر آن شامل پل و تونل است (و طول این تونلها به ۳۲ کیلومتر میرسد)،[۲۰۰] سختترین و فنیترین خط آهن کشور است.[۲۰۱]
فرودگاه
فرودگاه خرمآباد در جنوب این شهر واقع شده است.[۲۰۲] اولین هواپیما در سال ۱۳۰۴ در این فرودگاه به زمین نشست.[۲۰۳] پس از انقلاب ۱۳۵۷ هیچگاه پروازهای منظمی در این فرودگاه صورت نگرفته و در برخی مواقع این فرودگاه به صورت کامل تعطیل شده است.[۲۰۴][۲۰۵][۲۰۶] خطوط هوایی فعال در فرودگاه خرمآباد عبارتند از:
- خط هوایی خرمآباد، فرودگاه مهرآباد[۲۰۷]
- خط هوایی خرمآباد، فرودگاه بینالمللی شهید هاشمینژاد مشهد[۲۰۸]
- خط هوایی خرمآباد، فرودگاه عسلویه[۲۰۹]
-
هواپیمای فوکر ۱۰۰، ایران ایر در فرودگاه خرمآباد
-
ترمینال فرودگاه خرمآباد
-
ورود اولین هواپیما به فرودگاه خرمآباد، ۱۳۰۴ خورشیدی
پایانه مسافربری
ترمینال اتوبوس رانی شرق یا همان ترمینال برون استانی به عنوان بزرگترین و اصلیترین راه ارتباطی زمینی بین شهری در خرمآباد است. تعاونیها و شرکتهای مسافربری در این پایانه مشغول به فعالیت هستند و اتوبوسهایی که از شهرهای دیگر میآیند در آنجا مستقر میشوند. این پایانه دارای خط تاکسی رانی، انبار تعاونیها، بوفه، سرویس بهداشتی و نمازخانه هست و اتوبوسها از ابتدای سال ۹۷ در آن تردد دارند. .[۲۱۰][۲۱۱]
تاکسیرانی
شهر خرمآباد در سال ۱۳۹۳ دارای ۲٬۳۲۰ تاکسی و ۱٬۷۵۰ تاکسی موقت بوده است که از این تعداد ۵۰۰ تاکسی به دلیل فرسودگی نیاز به جایگزینی دارند.[۲۱۲] ناوگان تاکسیرانی خرمآباد با میانگین عمر ۷ سال یک ناوگان جوان است. تا پایان سال ۱۳۹۲، ۱۶ خط تاکسی در شهر خرمآباد فعال بوده است که طبق اعلام سازمان تاکسیرانی خرمآباد این تعداد به ۴۰ خط افزایش خواهد یافت.[۲۱۳] از مشکلات تاکسیرانی در خرمآباد میتوان به پایین بودن نرخ کرایه تاکسی، فعالیت مسافربرهای شخصی و نبود محدودیت ترافیکی اشاره کرد.[۲۱۳]
آموزش
خرمآباد از نظر آموزش و پرورش به دو ناحیه تقسیم میشود. ناحیه یکم بخشهای شمالی و مرکزی شهر را شامل میشود[۲۱۴] و ناحیه دوم شامل بخش جنوبی شهر میشود.[۲۱۵]
حوزه علمیه
حوزه علمیه خرمآباد در سال ۱۳۲۸ و با حضور سید حسین طباطبایی بروجردی و روحالله کمالوند تأسیس شد. این حوزه علمیه به دلیل آنکه روحالله کمالوند از روحانیون سرشناس خرمآباد در راهاندازی آن نقش پررنگی داشت به نام حوزه علمیه کمالیه نامگذاری شد.[۲۱۶]
مراکز آموزش عالی
خرمآباد دارای ۶ مرکز آموزش عالی است، دانشگاه علوم پزشکی لرستان[۲۱۷] وابسته به وزارت بهداشت و نیز دانشگاه لرستان وابسته به وزرات علوم، دو دانشگاه فعال دولتی در استان لرستان هستند که هر دو در شهر خرمآباد قرار گرفتهاند. دانشگاه آزاد اسلامی واحد خرمآباد[۲۱۸] و دانشکده سما[۲۱۹] نیز به عنوان دو دانشگاه غیردولتی در خرمآباد فعال هستند. از جمله سایر مراکز آموزش عالی شهر خرمآباد میتوان به دانشگاه پیام نور[۲۲۰] و چندین مرکز آموزش علمی کاربردی وابسته به دانشگاه جامع علمی کاربردی واحد لرستان اشاره کرد.
نوع دانشگاه | نام | وبگاه رسمی | توضیحات |
---|---|---|---|
دولتی | دانشگاه علوم پزشکی | وبگاه رسمی | هماکنون تعداد ۲۴۸۸ نفر دانشجو در ۲۴ رشته مقطع تحصیلی در این دانشگاه مشغول به تحصیل هستند. |
دانشگاه لرستان | وبگاه رسمی | قدیمیترین دانشگاه در استان لرستان که در سال ۱۳۵۶ تأسیس شده است. دارای دانشکدههای اقتصاد، علوم پایه، مهندسی، ادبیات و علوم انسانی و کشاورزی میباشد. | |
آزاد | آزاد اسلامی خرمآباد | وبگاه رسمی | دارای ۶ دانشکده شامل دانشکده فنی و مهندسی، تحصیلات تکمیلی، علوم پایه، کشاورزی، علوم سیاسی، علوم انسانی و حقوق است. |
دانشکده سما | وبگاه رسمی بایگانیشده در ۲۸ مارس ۲۰۱۲ توسط Wayback Machine | هماکنون حدود سه هزار دانشجو در ۱۰ رشته مشغول به تحصیل در این دانشکده میباشند. | |
غیره | دانشگاه پیام نور | وبگاه رسمی بایگانیشده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴ توسط Wayback Machine | در سال ۱۳۶۷ خورشیدی تأسیس شده است. |
رسانهها
سیما
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d1/Islamic_Republic_of_Iran_Broadcasting%28lorestan_khorramabad%29.jpg/250px-Islamic_Republic_of_Iran_Broadcasting%28lorestan_khorramabad%29.jpg)
شبکه افلاک که با نام شبکه استانی سیمای مرکز لرستان نیز شناخته میشود. شبکه تلویزیونی استانی متعلق به سازمان صدا و سیمای جمهوری اسلامی ایران است که ویژه مردم استان لرستان برنامه پخش میکند. تلویزیون از سال ۱۳۵۱ با نصب چند ایستگاه فرستنده تلویزیونی در خرمآباد بخشی از شهرستانهای لرستان تحت پوشش قرار گرفت. برنامههای این مرکز پیش از ایجاد شبکه استانی از سال ۱۳۶۷ با افتتاح تلویزیونی محلی استان فعالیت خود را بهطور منسجم در مر کز آغاز نمود.[۲۲۱]
صدا
رادیو لرستان در سال ۱۳۳۷ آغاز به کار کرد. در آن زمان نیروی ارتش و لشکر مستقر در خرمآباد به وسیله بیسیم، هفتهای یک روز به مدت شصت دقیقه برنامههای مختلفی پخش میکرد. در سال ۱۳۵۱ یک فرستنده یک کیلوواتی با پخش روزانه ۹ ساعت برنامه در خرمآباد آغاز به کار کرد که از این مدت ۸ ساعت به تقویت شبکه سراسری رادیو و یک ساعت نیز اختصاص به پخش خبر و ترانه داشت. در سال ۱۳۵۲ در یکمین سالگرد تأسیس رادیو مرکز لرستان ساعات کار این مرکز به ۱۰ ساعت رسید که از این ده ساعت دو ساعت تولید محلی و بقیه آن تقویت شبکه بوده است.[۲۲۱]
نشریهها
پیشینه چاپ نشریات در خرمآباد به سال ۱۳۲۱ بازمیگردد.[۲۲۲] نخستین نشریه مستقل چاپ شده در خرمآباد پاداش نام داشت که در فروردین سال ۱۳۲۲ به چاپ رسید.[۲۲۳] پس از پاداش در خرداد همان سال نشریه اتحاد در این شهر منتشر شد.[۲۲۴] پیش از دو نشریه مستقل یادشده نشریه میهن پرستان در سال ۱۳۲۱ در خرمآباد به چاپ میرسید، این نشریه به حزب میهن پرستان وابسته بود.[۲۲۵]
هماکنون روزنامه جامجم لرستان و هفتهنامه همشهری لرستان دو نشریه وابسته به روزنامههای جامجم و همشهری هستند که در خرمآباد به چاپ میرسند. از نشریات محلی چاپ شده در خرمآباد میتوان به هفتهنامههای بامداد، صدای ملت، فخر لرستان، افلاک لرستان، سیمره و دوهفتهنامه رسالت دانشجو اشاره کرد.[۲۲۶]
ورزش
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Takhti_Stadium_%28Khorramabad%29.jpg/250px-Takhti_Stadium_%28Khorramabad%29.jpg)
شهر خرمآباد دارای یک تیم فوتبال حرفهای به نام باشگاه فوتبال خیبر خرمآباد است که در لیگ آزادگان است.[۲۲۷] همچنین تیمهای فوتبال خیبر[۲۲۸] و داتیس نیز در لیگهای پایینتر فوتبال ایران حضور دارند.
اماکن ورزشی این شهر عبارتند از:
- ورزشگاه تختی، که یک ورزشگاه چندمنظوره است.[۲۲۹]
- مجموعه ورزشی آرش میراسماعیلی، یک مجموعه ورزشی کوچک در شرق خرمآباد است.[۲۳۰]
مسابقات جهانی کشتی پهلوانی
نخستین دوره مسابقات جهانی کشتی پهلوانی با حضور ۳۷ کشتیگیر از ۲۴ کشور در سبک کشتی پهلوانی در روزهای ۳۱ اکتبر و ۱ نوامبر ۲۰۱۳ در سالن چاغروند شهر خرمآباد برگزار شد. این دوره از رقابتها به نام غلامرضا تختی نامگذاری شده بود.[۲۳۱][۲۳۲]
لیگ برتر کشتی
لیگ برتر کشتی فرنگی و آزاد ایران در تاریخ ۱۰ و ۱۱ اردیبهشت سال ۱۳۹۵ در سالن چاغروند خرمآباد برگزار شد.[۲۳۳]
شهرهای خواهرخوانده
کشور | شهر | استان | تاریخ |
---|---|---|---|
![]() |
افیون قرهحصار | استان افیون قرهحصار | دسامبر ۲۰۱۴[۲۳۴] |
![]() |
یاماگاتا | استان یاماگاتا | اکتبر ۲۰۱۳[۲۳۵] |
جستارهای وابسته
یادداشتها
- ↑ آمار بر اساس سرشماری ۱۳۹۵ است و بر همین اساس، جمعیت شهر خرمآباد ۳۷۳٬۴۱۶ تن و استان لرستان ۱٬۷۶۰٬۶۴۹ تن بوده است.
پانویس
- ↑ قاسمی، تاریخ خرمآباد، ۲۱۱.
- ↑ «خرمآباد شهر تاریخ و طبیعت ایران». خبرگزاری ایرنا. ۲۲ اردیبهشت ۱۳۹۹. بایگانیشده از اصلی در ۵ ژوئن ۲۰۲۰. دریافتشده در ۱۳ مارس ۲۰۲۱.
- ↑ «لرستان». خبرگزاری تسنیم. ۵ فروردین ۱۳۹۷. بایگانیشده از اصلی در ۷ آوریل ۲۰۲۲. دریافتشده در ۱۳ مارس ۲۰۲۱.
- ↑ «داریوش بارانی بیرانوند" به عنوان شهردار خرمآباد منصوب شد». ایرنا. ۱۷ مرداد ۱۴۰۲.
- ↑ ۵٫۰ ۵٫۱ نتایج سرشماری ۱۳۹۵ وبگاه مرکز آمار ایران
- ↑ «پیششماره شهرستانهای استان لرستان» (PDF). وبگاه مخابرات استان لرستان. بایگانیشده از اصلی (PDF) در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «لیست شماره پلاکهای خودرو در استانهای مختلف کشور». وبگاه خودروهای داخل. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳۰ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ نتایج سرشماری سال ۱۳۹۵ بایگانیشده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹ توسط Wayback Machine وبگاه مرکز آمار ایران
- ↑ «خرمآباد | دائرةالمعارف بزرگ اسلامی | مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی». www.cgie.org.ir. دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۳-۰۶.
- ↑ «معرفی خرمآباد وزارت فرهنگ ارشاد اسلامی». بایگانیشده از اصلی در ۲۰ آوریل ۲۰۲۱. دریافتشده در ۶ مارس ۲۰۲۳.
- ↑ www.SahelAbi.com. «دربارهٔ خرمآباد». دریافتشده در ۲۰۲۳-۰۳-۰۶.
- ↑ «خرّمآباد، استراحتگاه خورشید در دره سبز» (به انگلیسی). Ettelaat International Newspaper. ۲۰۱۶-۰۷-۲۰. بایگانیشده از اصلی در ۸ مه ۲۰۱۸. دریافتشده در ۲۰۱۸-۰۵-۰۸.
- ↑ «خایدالو». وبگاه لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۱۴٫۰ ۱۴٫۱ نشریه فردوسی. «تاریخ تمدن ایلام!! حلقهٔ گم شده تمدن خاورمیانه (۱)». پایگاه مجلات تخصصی نور. دریافتشده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۵٫۰ ۱۵٫۱ «عیلام». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۰. دریافتشده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «خرمآباد، یادگاری از شکوه عیلام». خبرگزاری میراث فرهنگی. ۲۱ اردیبهشت ۱۳۸۳. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بازتاب نقش جغرافیائی، زیستمحیطی و اقتصادی در تحولات در تحولات جنوب باختری ایران، صفحه ۳۶». مجله اثر. دریافتشده در ۱۸ نوامبر ۲۰۱۴.
- ↑ Vallat, The history of Elam.
- ↑ «شاپورخواست». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «پرده از راز شهر ساسانی شاپورخواست برداشته میشود». خبرگزاری میراث فرهنگی. ۲۳ فروردین ۱۳۸۶. بایگانیشده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۲۱٫۰ ۲۱٫۱ «کشف آثار شهر شاپورخواست در مرکز شهر خرمآباد». خبرگزاری میراث فرهنگی. بایگانیشده از اصلی در ۳ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «آشنایی با مناره آجری خرمآباد - لرستان». وبگاه همشهری آنلاین. ۱۲ فروردین ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۲۳٫۰ ۲۳٫۱ «خرمآباد». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «فلک الافلاک، شاهکار معماری». جامجم آنلاین. ۶ فروردین ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «قلعه فلکالافلاک، سپهری بر فراز آسمان خرمآباد». خبرگزاری مهر. بایگانیشده از اصلی در ۲۹ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۲۹ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «پادشاهی شاپور ذوالاکتاف». نوسخن. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ خودگو، قلعه فلکالافلاک، ۲۰.
- ↑ ۲۸٫۰ ۲۸٫۱ «پیشینه تاریخی شهر». وبگاه شهرداری خرمآباد. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ روحالله بهرامی (پاییز ۱۳۹۰). «دولت آل خورشید و خلافت عباسی بررسی مناسبات سیاسی اتابکان لر کوچک با دربار خلافت عباسی». مجله پژوهشهای تاریخی. دریافتشده در ۱۲ نوامبر ۲۰۱۴.
- ↑ مصاحب، دائرةالمعارف فارسی ۲، ۲۴۹۲.
- ↑ «لرستان در دوره اتابکان لر کوچک». وبگاه حوزه هنری استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۱۱ اکتبر ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ساماندهی و احیای پل گپ (صفوی) خرمآباد، روزنامه جام جم، ۶ شهریور ۱۳۸۹، ص. ۱۵
- ↑ «ساماندهی و احیای پل گپ (صفوی) خرمآباد». جام جم آنلاین. ۱۱ اکتبر ۲۰۱۰. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «معرفی جاذبه تاریخی-فرهنگی (بخش مساجد)». وبگاه میراث فرهنگی. ۶ شهریور ۱۳۸۷. بایگانیشده از اصلی در ۱۱ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۳۵٫۰ ۳۵٫۱ محمدرضا جایدری (۲۲ آبان ۱۳۸۸). «خرمآباد در عصر قاجار، بخش ۱». وبگاه سیمره. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۳۶٫۰ ۳۶٫۱ ۳۶٫۲ محمدرضا جایدری (۲۲ آبان ۱۳۸۸). «خرمآباد در عصر قاجار، بخش ۲». وبگاه سیمره. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۹۶.
- ↑ ۳۸٫۰ ۳۸٫۱ عباس بزرگمهر (۱۵ اسفند ۱۳۹۰). «سفرنامه راولینسون». انسانشناسی و فرهنگ. بایگانیشده از اصلی در ۴ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۴ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ قاسمی، خاطرات زندانیان فلکالافلاک، ۸.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۷۴.
- ↑ «میرملاث، اولین بلدیه خرمآباد». وبگاه آفتاب. ۸ اسفند ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ قاسمی، خاطرات زندانیان فلکالافلاک، ۸.
- ↑ ستوده، شورش لرستان، ۱۱۰.
- ↑ ستوده، شورش لرستان، ۱۱۰.
- ↑ ستوده، شورش لرستان، ۱۱۰.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۲۰.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۲۴.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۲۵.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۲۶.
- ↑ ۵۰٫۰ ۵۰٫۱ «سال شمار ۸ سال جنگ تحمیلی از سال ۱۳۵۹ تا سال ۱۳۶۷». وبگاه بسیج دانشگاه شهید بهشتی. بایگانیشده از اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ اصغر فتاحی. «تاریخچه حملات هوایی و تجاوز رژیم بعث به مناطق مسکونی ایران/۴۷۷۰ پرواز سیاه بر شهرهای سپید». پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. بایگانیشده از اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «لرستان، فراموش خانه بزرگان/نسیم امید در دیار لرستان خواهد وزید؟». سفیر افلاک. بایگانیشده از اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ سیاوش اردلان (۲۵ اسفند ۱۳۷۹). «دادگاه خرمآباد به ناآرامیهای سال گذشته دانشجویان رسیدگی کرد». وبگاه رادیو فردا. بایگانیشده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ ۵۴٫۰ ۵۴٫۱ «بازخوانی فتنه کوی دانشگاه و غائله خرمآباد». رجانیوز. بایگانیشده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ «اطلاعات جغرافیای خرمآباد». واحد آمار و اطلاعات اداره کل هواشناسی استان چهارمحال و بختیاری. بایگانیشده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «وضعیت هوای خرمآباد». سازمان هواشناسی. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.
- ↑ «پیش به سوی طبیعت بهشت وار لرستان/ تورهای رایگان برقرار شد». خبرگزاری مهر. ۳ فروردین ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ "KhorramAbad, Iran" (به انگلیسی). Climate, Global Warming, and Daylight Charts and Data. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 8 August 2014.
- ↑ امیراحمدیان، بهرام. «تقسیمات کشوری». دانشنامه جهان اسلام. بایگانیشده از اصلی در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۲.
- ↑ «نوژیان، آبشاری مرتفع در دل جنگلهای بلوط لرستان». وبگاه روزنامه مردم سالاری. بایگانیشده از اصلی در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۸ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «احتمال بروز آتشسوزی در ۴۰۰ هزار هکتار از مراتع جنگلی خرمآباد». خبرگزاری فارس. ۳ فروردین ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «۱٫۲ میلیون هکتار از جنگلهای زاگرس به لرستان اختصاص دارد». خبرگزاری برنا. بایگانیشده از اصلی در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۴.
- ↑ «نابودی ۵۶۱ هزار هکتار از جنگلهای بلوط لرستان». مؤسسه فرهنگی مطبوعاتی جام جم. بایگانیشده از اصلی در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۸ ژوئیه ۲۰۱۴.
- ↑ «مرثیهای بر رودخانه خاموش خرمآباد. بازی کودکان در ازدحام زباله!». خبرگزاری مهر. ۲۱ تیر ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ محمود کوماس جودکی (۲۶ تیر ۱۳۹۱). «همکاری یونسکو در ۱۴ معصوم خرمآباد یک دروغ بزرگ است». خبرگزاری فارس. بایگانیشده از اصلی در ۱۴ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ قاسمی، تاریخ خرمآباد، ۲۱۱.
- ↑ "Weather Information for khoramabad" (به انگلیسی). world weather information service. Archived from the original on 6 October 2014. Retrieved 20 September 2014.
{{cite web}}
: نگهداری یادکرد:ربات:وضعیت نامعلوم پیوند اصلی (link) - ↑ قاسمی، تاریخ خرمآباد، ۲۱۱.
- ↑ «جمعیت به تفکیک تقسیمات کشوری سال ۱۳۹۵». مرکز آمار ایران. ۱۳۹۵. دریافتشده در ۱۴۰۱-۱۲-۰۵.
- ↑ نازنین مهدوی (۲۷ خرداد ۱۳۹۳). «حرکتهای رو به جلوی فرهنگی در خرمآباد». پایگاه خبری یافته. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۴ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۷۱٫۰ ۷۱٫۱ ۷۱٫۲ مجتبی قدیری معصوم (۵ مرداد ۱۳۸۵). «روند تحولات جمعیت و آینده نگری آن در شهر خرمآباد». پرتال علوم انسانی و اسلامی. بایگانیشده از اصلی در ۱۹ آوریل ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۹ آوریل ۲۰۱۴.
- ↑ رئیسدانا، فریبرز، بررسیهای کاربردی توسعه و اقتصاد ایران، جلد دوم، تهران: چشمه، چاپ اول: ۱۳۸۰؛ صص ۷۴۹–۷۴۸.
- ↑ بولتننیوز: شهرهای ایران هر کدام چقدر جمعیت دارند؟، نوشتهشده در ۲۷ خرداد ۱۳۹۲؛ بازدید در ۲۰ خرداد ۱۳۹۹.
- ↑ «تغییرات جمعیت شهر خرمآباد». پرتال علوم انسانی و اسلامی. بایگانیشده از اصلی در ۲ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «نتایج سرشماری عمومی نفوس و مسکن ۱۳۹۵ به تفکیک سن». درگاه ملی آمار ایران. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۹. دریافتشده در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰.
- ↑ Oberling, FEYLĪ.
- ↑ Towfīq, AŠĀYER.
- ↑ طه نعمت. «مظلومیة الکورد الفیلیین عبر التاریخ ومحنة الانتماء الوطنی والقومی» (به عربی). وبگاه فیلی. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ Towfīq, AŠĀYER.
- ↑ «فیلی». دانشنامه ایرانیکا. ۱۵ دسامبر ۱۹۹۹. دریافتشده در ۱۸ فوریه ۲۰۱۷.
- ↑ «لرفیلی». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ علیرضا بنی جانی. «خرمآباد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ قایم مقامی، جهانگیر (اسفند ۱۳۲۳). جغرافیای بلاد و نواحی، عشایر خوزستان (قبائل سگوند). ج. ۷. ماهنامه یادگار. ص. ۱۸–۲۴. دریافتشده در ۲۶ آوریل ۲۰۱۴.
- ↑ ۸۴٫۰ ۸۴٫۱ ۸۴٫۲ راولینسون، هنری لرزیک (۱۳۶۲). سفرنامه راولینسون: گذر از زهاب به خوزستان. ترجمهٔ سکندر اماناللهی بهاروند. تهران: ترجم. ص. ۱۵۲.
- ↑ «باجلان». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بیرانوند». لغتنامه دهخدا. بایگانیشده از اصلی در ۲۴ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۸۷٫۰ ۸۷٫۱ ۸۷٫۲ "Luri, Northern" (به انگلیسی). Ethnologue, Languages Of the World. Archived from the original on 8 August 2014. Retrieved 5 October 2014.
- ↑ Erik John Anonby. "Update On Luri:How Many Languges?" (به انگلیسی). JSTOR: Journal of Royal Asiatic Society, Third Series, Vol. 13, No. 2, PP. 171-197. Archived from the original on 16 September 2018. Retrieved 8 August 2014.
{{cite web}}
: Italic or bold markup not allowed in:|ناشر=
(help) - ↑ Anonby, LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori.
- ↑ Anonby, LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori.
- ↑ ۹۱٫۰ ۹۱٫۱ ۹۱٫۲ ایرج کاظمی (مرداد ۱۳۸۰). «یهودیان خرمآباد». انجمن کلیمیان تهران. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۹۶.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۹۶.
- ↑ «نگرانی از رشد ادیان و فرق مذهبی درنقاط مختلف کشور». وبگاه جرس. ۲۷ مرداد ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافتشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «اخراج استاد حقوق بشر خرمآباد به دلیل درویشی و وکالت دراویش گنابادی». وبگاه جرس. ۱۷ فروردین ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۲۴ سپتامبر ۲۰۱۵. دریافتشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «نادانهای نامقدس علیه دراویش». وبگاه مجذوبان نور. ۵ آبان ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ علیرضا بنی جانی. «خرمآباد». دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.
- ↑ «ماشینسازی لرستان». وبگاه شرکت توسعه سرمایهگذاری امیرمنصور آریا. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۹۹٫۰ ۹۹٫۱ «کارخانههای مصادره شده از زبان مدیران انقلابی. کفش ملی ۱۱ هزار کارگر داشت». ایران تجارت. ۱ دی ۱۳۸۷. بایگانیشده از اصلی در ۳۱ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «کارخانه سیمان و نیروگاه خرمآباد، بودن یا نبودن». وبگاه روزنامه ابتکار. ۱۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. دریافتشده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.
- ↑ «احداث کارخانه ۵۰۰ هزار تنی نورد در خرمآباد». وبگاه روزنامه جام جم. ۳ آذر ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. دریافتشده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.
- ↑ «راهاندازی خط ذوبآهن استان در سالجاری». ایسنا. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ مه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ فروردین ۱۳۹۲.
- ↑ ۱۰۳٫۰ ۱۰۳٫۱ «شرکت پتروشیمی لرستان (سهامی خاص)». وبگاه شرکت سهامی پتروشیمی باختر. بایگانیشده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «شهرک صنایع پایین دستی پتروشیمی در خرمآباد احداث خواهد شد». پایگاه اطلاعرسانی دولت. ۲۸ خرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ ژوئن ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴.
- ↑ «بهرهبرداری واحد کاتالیست پتروشیمی خرمآباد تدبیری برای اشتغالزایی لرستان». ایرنا. ۱۶ مرداد ۱۳۹۹. بایگانیشده از اصلی در ۲۷ سپتامبر ۲۰۲۱. دریافتشده در ۱۴ اوت ۲۰۲۰.
- ↑ ۱۰۶٫۰ ۱۰۶٫۱ «بلاتکلیفی ۷ ساله نیروگاه خرمآباد/ استاندار لرستان: این پروژه طی ۱۵ روز باید تعیین تکلیف شود». خبرگزاری مهر. ۳ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰. دریافتشده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۰۷٫۰ ۱۰۷٫۱ «نیروگاه سیکل ترکیبی خرمآباد افتتاح شد». خبرگزاری فارس. ۸ خرداد ۱۳۹۹. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰. دریافتشده در ۲۲ دسامبر ۲۰۲۰.
- ↑ «نیروگاه سیکل ترکیبی خرمآباد (B.O.O)». وبگاه شرکت فراب. بایگانیشده از اصلی در ۱۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۸ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «مرکز آمار آخرین میزان بیکاری را اعلام کرد/ لرستان رتبه نخست جمعیت بیکار را کسب کرد». خبرآنلاین. ۲۲ تیر ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «نرخ بیکاری به ۱۰/۴ درصد کاهش یافت/ لرستان رکورددار بیکاری». خبرگزاری فارس. ۲۵ فروردین ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۱۷ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «نرخ بیکاری سنین ۱۹ تا ۲۴ سال در لرستان ۳۵/۵ است». وبگاه روزنامه مردمسالاری. ۲۲ تیر ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «آمار مقایسهای نرخ بیکاری در ۵ سال اخیر». خبرگزاری مهر. ۳۱ مرداد ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. دریافتشده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.
- ↑ «کارخانه پارسیلون خرمآباد موضوع حیثیتی استان لرستان است». خبرگزاری غیردولتی لرستان. ۱۸ مهر ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۱۳ ژوئن ۲۰۱۲. دریافتشده در ۵ فروردین ۱۳۹۱.
- ↑ «وقتی «پِرِس» لرستان برای همیشه پِرِس شد!». یافته نیوز. ۱۱ دی ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۱۹ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «تعطیلی دو کارخانه، بیکار شدن ۳۷۰ کارگر و پنج تجمع اعتراضی در طول یک هفته». خبرگزاری هرانا. ۱۸ آذر ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۳۳۲.
- ↑ «تاریخچه شهرداری». وبگاه شهرداری خرمآباد. بایگانیشده از اصلی در ۳ اوت ۲۰۲۰. دریافتشده در ۲۱ دسامبر ۲۰۲۰.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۳۳۲.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۳۳۳.
- ↑ کاظمی، مشاهیر لر، ۳۳۳.
- ↑ «بیمارستانهای دولتی استانها (استان لرستان)». بانک بیمارستانها و مراکز درمانی مادر. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بیمارستان شهید رحیمی خرمآباد افتتاح شد». خبرگزاری مهر. ۴ خرداد ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ ژوئن ۲۰۱۴.
- ↑ «تاریخچه». وبگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بیمارستان ۲۵۶ تختخوابی تأمین اجتمایی خرمآباد». وبگاه سازمان تأمین اجتماعی. بایگانیشده از اصلی در ۲۹ اکتبر ۲۰۱۳. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۲۵٫۰ ۱۲۵٫۱ ۱۲۵٫۲ «بیمارستانهای خصوصی استانها (استان لرستان)». بانک بیمارستانها و مراکز درمانی مادر. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بیمارستانی ۳۰۰ تخت خوابی با سرمایهگذاری بخش خصوصی». روزنامه دنیای اقتصاد. بایگانیشده از اصلی در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۰. دریافتشده در ۱۸ نوامبر ۲۰۲۰.
- ↑ «بیمارستان خیریه عسلی». وبگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. ۴ آبان ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بیمارستان شهید مدنی». وبگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «ضربان ضعیف بیمارستان قلب خرمآباد/ فضای ناکافی و بیمارانی که تجمیع میشوند». خبرگزاری مهر. ۴ شهریور ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «دربارهٔ بیمارستان اعصاب و روان امام رضا». وبگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی و درمانی استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «تاریخچه سازمان». وبگاه سازمان آتشنشانی و خدمات ایمنی شهر خرمآباد. بایگانیشده از اصلی در ۱۲ ژوئن ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «ترافیک، مشکل بزرگ خیابانهای خرمآباد». وبگاه روزنامه ابتکار. ۱۲ اردیبهشت ۱۳۸۶. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۳۳٫۰ ۱۳۳٫۱ «گره ترافیک خرمآباد هر روز کورتر میشود». وبگاه روزنامه همشهری. ۱۱ اردیبهشت ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «خیابانهای شهر خرمآباد به دوربینهای کنترل ترافیک مجهز میشوند». خبرگزاری مهر. ۸ بهمن ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «خرمآباد در فهرست ۲۰ شهر آلوده جهان قرار گرفت». وبگاه رادیو فردا. بایگانیشده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۲ مه ۲۰۱۴.
- ↑ «آمار سازمان جهانی بهداشت در مورد آلوده بودن خرمآباد واقعی نیست». خبرگزاری فارس. بایگانیشده از اصلی در ۲۰ مه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۱ مه ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۳۷٫۰ ۱۳۷٫۱ ۱۳۷٫۲ ۱۳۷٫۳ «۷ درصد مساحت شهر خرمآباد، بافت فرسوده است». خبرگزاری تسنیم. ۱۱ مرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ مصطفی عباس زادگان (۹ اردیبهشت ۱۳۸۸). «طرح و ساماندهی سیمای بافت قدیمی شهر خرمآباد» (PDF). وبگاه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. بایگانیشده از اصلی (PDF) در ۵ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۳۹٫۰ ۱۳۹٫۱ ۱۳۹٫۲ «آرامستان، آرامش زمینهای کشاورزی را گرفت». وبگاه جوان آنلاین. ۱۲ مرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۸ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «خیابانهای قطعات انتهایی قبرستان صالحین خرمآباد آسفالت شد+ تصاویر». پایگاه خبری یافته. ۹ خرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۱۷ فوریه ۲۰۱۶. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «۶۵ درصد مزار شهدای لرستان ساماندهی شد/ نیاز ۵٬۲ میلیارد تومانی برای ساماندهی گلزار شهدا». خبرگزاری مهر. ۶ مرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «قبرستان خضر خرمآباد در سال ۱۳۵۲». پایگاه خبری یافته. ۳۰ تیر ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۴۳٫۰ ۱۴۳٫۱ «گورستان زیدابنعلی خرمآباد سال ۱۲۷۹». پایگاه خبری یافته. ۱۳ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۴۴٫۰ ۱۴۴٫۱ ۱۴۴٫۲ «شهرستان خرمآباد». وبگاه آفتاب. ۴ مرداد ۱۳۸۵. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «ژئوتوریسم لرستان». بایگانیشده از اصلی در ۱۴ ژوئن ۲۰۱۷. دریافتشده در ۱۴ مه ۲۰۱۷.
- ↑ «سبزینه خرمآباد». بایگانیشده از اصلی در ۱۶ ژوئن ۲۰۱۷. دریافتشده در ۷ ژوئن ۲۰۱۷.
- ↑ «درختان پارک صخرهای خرمآباد قطع شد، درختان رفتند تا باغ بماند!». خبرگزاری مهر. ۲۸ آبان ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «شهرستان خرمآباد (استان لرستان)». وبگاه آفتاب. ۴ مرداد ۱۳۸۵. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۴ مهر ۱۳۸۹.
- ↑ «پارک جنگلی شورآب با درختان انبوه بلوط و آب و هوای معتدل». خبرگزاری فارس. ۱۱ فروردین ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «گلسنگهای مخملکوه زیبا و دیدنی». خبرگزاری فارس. ۱۱ فروردین ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «نماینده خرمآباد: پارک جنگلی مخملکوه به یک منطقه گردشگری تبدیل شود». ایسنا. ۲۷ مرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۱۹ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «آغاز کار پلاک کوبی درختان شهر خرمآباد/ درختان شناسنامه دار میشوند». خبرگزاری مهر. ۱۵ تیر ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در دسامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ ناصر غلامرضایی (بهار و تابستان ۱۳۷۷). «ده سال تلاش: تاریخچه سینمای آزاد در ایران» (PDF). وبگاه پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی. بایگانیشده از اصلی (PDF) در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۱ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «سینما استقلال». وبگاه سینما سوره. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «سینما استقلال خرمآباد بازگشایی شد». خبرگزاری مهر. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ عاقلی، باقر (۱۳۷۲). روز شمار تاریخ ایران. تهران: گفتار: ۲. پارامتر
|عنوان= یا |title=
ناموجود یا خالی (کمک) - ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۳۸.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۳۸.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۳۹.
- ↑ «واکاوی مشکلات کتابخانه مرکزی خرمآباد». وبگاه واحد مرکزی خبر. ۲۴ اسفند ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «کار مشترک انجمن دانشآموختگان و شهر کتاب: برگزاری کارگاه کتابخوانی در خرمآباد» (به قارسی). خبرگزاری یافته. ۱۷ مرداد ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «معرفی کتابخانه عمومی استاد شهید مطهری». پایگاه اطلاعرسانی کتابخانههای ایران. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «معرفی کتابخانه عمومی حضرت مهدی». پایگاه اطلاعرسانی کتابخانههای ایران. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «معرفی کتابخانه عمومی غدیر». پایگاه اطلاعرسانی کتابخانههای ایران. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «معرفی کتابخانه عمومی هفده شهریور». پایگاه اطلاعرسانی کتابخانههای ایران. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «دربارهٔ ما». وبگاه رصدخانه کاسین. بایگانیشده از اصلی در ۲۱ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲ نوامبر ۲۰۱۳.
- ↑ «هتل و رصدخانه کاسین در محل بام خرمآباد افتتاح میشود». خبرگزاری فارس. بایگانیشده از اصلی در ۱۶ مارس ۲۰۱۵. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «حقایقی دربارهٔ رصدخانه کاسین». پایگاه خبری گلونی.
- ↑ «سیدفرید قاسمی پیشنهاد کرد: آیین گِل به جای گِلمالی». پایگاه خبری گلونی.
- ↑ ۱۷۰٫۰ ۱۷۰٫۱ «گل مالی آیین ویژه مردم خرمآباد در روز عاشورا» (به قارسی). خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۱۳ آذر ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۴ نوامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «آیینهای سنتی عزاداری در ایران» (به قارسی). جام جم. ۶ آذر ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۵ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «خرمآباد از سازمان ملل آدرس جهانی میگیرد». خبرگزاری مهر. ۲۶ مرداد ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «خرمآباد از سازمان ملل آدرس جهانی میگیرد». جام جم آنلاین. ۲۵ مرداد ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «تهیه طرح مطالعاتی گردشگری خرمآباد توسط دانشگاه وین». جام جم آنلاین. ۷ مهر ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «معرفی هفت شهر برتر گردشگری در نوروز ۹۵». خبرگزاری میراث فرهنگی. ۳۱ فروردین ۱۳۹۵. بایگانیشده از اصلی در ۱۲ مه ۲۰۱۶. دریافتشده در ۲۷ آوریل ۲۰۱۶.
- ↑ «فلک الافلاک، شاهکار معماری». جامجم آنلاین. ۶ فروردین ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۱۷۷٫۰ ۱۷۷٫۱ ۱۷۷٫۲ «قلعه فلکالافلاک، شکوه و صلابت تاریخ». آفتاب. ۲۵ بهمن ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲. کاراکتر C1 control character در
|نشانی بایگانی=
در موقعیت 146 (کمک) - ↑ ۱۷۸٫۰ ۱۷۸٫۱ محمد ملاحسینی (۳۰ فروردین ۱۳۹۰). «آشنایی با موزه قلعه فلکالافلاک». همشهری آنلاین. بایگانیشده از اصلی در ۵ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۵ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «پل ساسانیان فرو ریخت». روزنامه همشهری. ۴ آبان ۱۳۸۷. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بازدید گردشگران نوروز از حمام گپ خرمآباد به روایت تصویر». باشگاه خبرنگاران جوان. ۴ آبان ۱۳۸۷. بایگانیشده از اصلی در ۴ مه ۲۰۲۰. دریافتشده در ۵ مه ۲۰۲۰.
- ↑ «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایرانشهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانیشده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافتشده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۹.
- ↑ ۱۸۲٫۰ ۱۸۲٫۱ «پل آجری یا صفوی (گَپْ)، خرمآباد». وبسایت سازمان میراث فرهنگی استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ مارس ۲۰۱۳. دریافتشده در ۵ مه ۲۰۲۰.
- ↑ ۱۸۳٫۰ ۱۸۳٫۱ «دانشنامهٔ تاریخ معماری و شهرسازی ایرانشهر». وزارت راه و شهرسازی. بایگانیشده از روی نسخه اصلی در ۶ اکتبر ۲۰۱۹. دریافتشده در ۵ مه ۲۰۲۰.
- ↑ ۱۸۴٫۰ ۱۸۴٫۱ «آشنایی با موزه قلعه فلک الافلاک، لرستان» (به قارسی). همشهری آنلاین. ۳۰ فروردین ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «لیست موزههای استان لرستان». اداره کل میراث فرهنگی و صنایع گردشگری استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۲۸ مه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۸ مه ۲۰۱۴.
- ↑ «اقامت در خرمآباد». وبگاه شرکت نمایشگاههای بینالمللی لرستان. ۱۵ شهریور ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «هتلها و مراکز اقامتی و گردشگری لرستان». پایگاه خبری یافته. ۴ شهریور ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۱۵ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «لیست هتلهای ایران». سایت هتلداری ایران. بایگانیشده از اصلی در ۱۸ ژانویه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «در پخت نان باید تنوع ایجاد شود». خبرگزاری فارس. ۱۷ شهریور ۱۳۸۸. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «خسارت ریزگردها به زنبورداران لرستانی، سوغات لرستان از عیار افتاد!». خبرگزاری مهر. ۴ شهریور ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «سوغات». وبگاه سازمان میراث فرهنگی. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۱۹۲٫۰ ۱۹۲٫۱ ۱۹۲٫۲ ۱۹۲٫۳ ۱۹۲٫۴ «مسافت بین شهرهای ایران». اتحادیه شرکتهای مسافبری کشور. بایگانیشده از اصلی در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۷ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «آزاد راه خرمآباد-پل زال افتتاح شد». جام جم آنلاین. ۱۱ آبان ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «خسارات آزاد راه «خرم زال» به طبیعت لرستان باید جبران شود». خبرگزاری مهر. ۱۴ آبان ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۱۹۵٫۰ ۱۹۵٫۱ «بخش خصوصی باید بدون مشارکت دولت آزادراه بسازد/ اتصال خرمآباد به راهآهن جنوب». خبرگزاری مهر. ۲۳ اسفند ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۱۵ اکتبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ «عملیات اجرایی راهآهن دورود - خرمآباد با روندی مطلوب و منطقی درحال انجام است». خبرگزاری ایرنا. ۲۱ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ اوت ۲۰۱۷. دریافتشده در ۱۰ اکتبر ۲۰۱۴.
- ↑ ۱۹۷٫۰ ۱۹۷٫۱ «سرمایهگذاری ۱۳۰۰ میلیارد تومانی در راهآهن دورود - خرمآباد - اندیمشک». خبرگزاری مهر. ۱۸ مهر ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «عملیات اجرایی راهآهن خرمآباد-دورود از سر گرفته شد». ایرنا. شهریور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۴۰۱-۱۲-۰۵.
- ↑ «شروع دوباره ساخت راهآهن دورود خرمآباد/تخصیص ۷۰۰ میلیارد تومان اعتبار». خبر آنلاین. شهریور ۱۴۰۱. دریافتشده در ۱۴۰۱-۱۲-۰۵.
- ↑ «راهآهن دورود خرمآباد سختترین خط آهن کشور است». خبر آنلاین. آذر ۱۴۰۰. دریافتشده در ۱۴۰۱-۱۲-۰۵.
- ↑ «راهآهن دورود خرمآباد سختترین خط آهن کشور است». خبر آنلاین. آذر ۱۴۰۰. دریافتشده در ۱۴۰۱-۱۲-۰۵.
- ↑ "world aero data: Khorramabad" (به انگلیسی). world aero data. Archived from the original on 30 July 2012. Retrieved 30 July 2012.
- ↑ قاسمی، خرمآبادشناسی، ۱۴.
- ↑ «پروازهای شنبه هواپیمایی شرکت فارس قشم در فرودگاه خرمآباد لغو شد» مقدار
|نشانی بایگانی=
را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. - ↑ «پرواز صبح چهارشنبه فرودگاه خرمآباد لغو شد» مقدار
|نشانی بایگانی=
را بررسی کنید (کمک). خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۹ بهمن ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. - ↑ «فرودگاه خرمآباد هر روز بدتر از دیروز». وبگاه فردانیوز. ۲۸ اردیبهشت ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «افزایش پروازهای شرکت هواپیمایی ماهان در خرمآباد» مقدار
|نشانی بایگانی=
را بررسی کنید (کمک). وبگاه خبرنگاران جوان. ۴ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴. - ↑ «برنامه ۲۴ پرواز فرودگاه خرمآباد (۱۳ تا ۱۹ اردیبهشت ۹۳)+ پروازهای مشهد». خبرگزاری یافته. ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۱۰ ژوئن ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «برقراری پرواز خرمآباد- عسلویه و بالعکس در فرودگاه خرمآباد». وبگاه فرودگاه خرمآباد. ۳ آذر ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۵ دسامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳۰ نوامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «بهرهبرداری از پایانه مسافربری بروناستانی خرمآباد تا ۲ سال آینده» (به قارسی). خبرگزاری تسنیم. ۱۰ بهمن ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۲۷ ژوئیه ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «احداث ترمینال خرمآباد قطعی شد، شهردار: وضعیت کنونی در شأن مردم نیست». خبرگزاری مهر. ۲۲ تیر ۱۳۹۱. بایگانیشده از اصلی در ۲ اوت ۲۰۱۲. دریافتشده در ۲ اوت ۲۰۱۲.
- ↑ «یکی از معضلات حملونقل عمومی خرمآباد مسافربرهای شخصی هستند». خبرگزاری فارس. ۱ خرداد ۱۳۹۳. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ ۲۱۳٫۰ ۲۱۳٫۱ «فعالیت ۲۴۰۰ تاکسی در خرمآباد/ ضرورت برخورد با مسافربرهای شخصی». خبرگزاری مهر. ۷ اردیبهشت ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۲۶ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۲۶ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «خرمآباد، ناحیه ۱». وبگاه سازمان آموزش و پرورش استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «خرمآباد، ناحیه ۲». وبگاه سازمان آموزش و پرورش استان لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «نگاهی به پیشینه تاریخی حوزه علمیه کمالیه خرمآباد». خبرگزاری قرآنی ایران. ۱۷ اردیبهشت ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «دربارهٔ دانشگاه». وبگاه دانشگاه علوم پزشکی لرستان. بایگانیشده از اصلی در ۱۶ مارس ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «آشنایی با دانشگاه آزاد اسلامی خرمآباد». وبگاه دانشگاه آزاد خرمآباد. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «معرفی مرکز». وبگاه دانشکده سما. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «دربارهٔ دانشگاه». وبگاه دانشگاه پیام نور خرمآباد. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ ۲۲۱٫۰ ۲۲۱٫۱ «تاریخچه صدا و سیمای مرکز لرستان». وبگاه صدا و سیمای مرکز لرستان. ۲۳ شهریور ۱۳۹۰. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرمآباد، ۸۹۷.
- ↑ قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرمآباد، ۳۲۷.
- ↑ قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرمآباد، ۳۲۸.
- ↑ قاسمی، پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرمآباد، ۸۹۷.
- ↑ «لیست نشریات استان لرستان». وبگاه رسانههای تبلیغاتی دابی. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «طلسم ناکامیهای کوثر خرمآباد با پیروزی برابر بهزیستی همدان شکسته شد». خبرگزاری جمهوری اسلامی. ۲۰ دی ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۱۳ ژوئیه ۲۰۲۰. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ سیداحمد موسوی (۲۷ خرداد ۱۳۹۳). «کام فوتبال خرمآباد همچنان تلخ است!». پیاگاه خبری یافته. بایگانیشده از اصلی در ۲۲ اکتبر ۲۰۱۵. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «ورزشگاه تختی خرمآباد بازسازی میشود». خبرگزاری ایسنا. ۲۰ شهریور ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۳۰ ژوئیه ۲۰۱۲. دریافتشده در ۳۰ ژوئیهٔ ۲۰۱۲.
- ↑ «آغاز مسابقات قهرمانی تیراندازی با کمان بانوان کشور در خرمآباد». خبرگزاری ایسنا. ۱۷ شهریور ۱۳۸۹. بایگانیشده از اصلی در ۱۷ مارس ۲۰۱۵. دریافتشده در ۲۰ سپتامبر ۲۰۱۴.
- ↑ «مسابقات جهانی کشتی پهلوانی در خرمآباد آغاز شد» (به قارسی). خبرگزاری فارس. ۹ آبان ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «رقابتهای دومین روز مسابقات جهانی کشتی پهلوانی در خرمآباد آغاز شد» (به قارسی). خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران-استان لرستان. ۱۰ آبان ۱۳۹۲. بایگانیشده از اصلی در ۸ اوت ۲۰۱۴. دریافتشده در ۸ اوت ۲۰۱۴.
- ↑ «مسابقات لیگ برتر کشتی فرنگی و آزاد کشور در خرمآباد آغاز شد». خبرگزاری مهر. ۱۰ شهریور ۱۳۹۵. بایگانیشده از اصلی در ۳ سپتامبر ۲۰۱۶. دریافتشده در ۳ سپتامبر ۲۰۱۶. کاراکتر C1 control character در
|نشانی بایگانی=
در موقعیت 81 (کمک) - ↑ «"خرمآباد" با "افیون" خواهرخوانده میشود». خبرگزاری ایسنا. ۲۸ دی ۱۳۹۳. دریافتشده در ۶ مه ۲۰۲۰.
- ↑ «لرستان و "یاماگاتای" ژاپن خواهرخوانده شدند». روزنامه کیهان. ۱۴ اردیبهشت ۱۳۸۸. دریافتشده در ۶ مه ۲۰۲۰.
منابع
- قاسمی، سیدفرید (۱۳۷۸). خرمآبادشناسی. خرمآباد: افلاک. شابک ۹۶۴-۶۴۳۱-۲۸-۳.
- خودگو، سعادت (۱۳۸۳). قلعه فلکالافلاک: دژ شاپورخواست. خرمآباد: افلاک. شابک ۹۶۴-۸۱۲۰-۰۱-۳.
- مصاحب، غلامحسین (۱۳۸۸). دائرةالمعارف فارسی ۲. تهران: امیرکبیر. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۳۰۳-۰۱۳-۱.
- قاسمی، سیدفرید (۱۳۷۵). خاطرات زندانیان فلکالافلاک. خرمآباد: پیغام. شابک ۹۶۴-۷۵۱۴-۲۲-۰.
- قاسمی، سیدفرید (۱۳۷۵). تاریخ خرمآباد. خرمآباد: افلاک. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۲۲۰-۰۴۰-۲.
- ستوده، سیدیدالله (۱۳۹۱). شورش لرستان. خرمآباد: شاپورخواست. شابک ۹۷۸-۹۶۴-۲۷۰۷-۷۵-۱.
- قاسمی، سیدفرید (۱۳۸۷). پیشینه ارتباطات و تاریخ مطبوعات خرمآباد. خرمآباد: سیفا. شابک ۹۷۸-۶۰۰-۵۰۵۵-۲۱-۴.
- کاظمی، ایرج (۱۳۷۶). مشاهیر لر. خرمآباد: افلاک. شابک ۹۶۴-۶۴۳-۱۰۰-۳.
- Vallat, François (1998). "ELAM i. The history of Elam". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Retrieved 16 December 2014.
- Oberling, Pierre (1999). "FEYLĪ". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Retrieved 16 December 2014.
- Towfīq, F (1987). "ʿAŠĀYER". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Retrieved 16 December 2014.
- Anonby, Erik J (2012). "LORI LANGUAGE ii. Sociolinguistic Status of Lori". Encyclopædia Iranica (به انگلیسی). Retrieved 16 December 2014.
پیوند به بیرون
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg/40px-Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg.png)
- پرتال شهرداری خرمآباد
- نقشه خرمآباد بایگانیشده در ۱۷ دسامبر ۲۰۱۳ توسط Wayback Machine