ئەستەمبوڵ
ئەستەمبوڵ
ئیستانبوڵ | |
---|---|
Istanbul | |
![]() شاری ئەستەمبوڵ | |
وڵات | ![]() |
ناوچە | مەرمەرە |
پارێزگا | ئەستەمبوڵ |
بێزەنتە | ٦٦٠ پ.ز |
قوستەنتینە | ٣٣٠ ز |
ئەستەمبوڵ | ١٩٣٠ (بە ڕەسمی) |
دەسەڵات | |
• جۆر | پارێزگا |
ژمارەی دانیشتووان | |
• سەرجەم | ١٥٬١٤٩٬٣٥٨ |
ناوچەی کاتی | UTC+٢ (بە پێی کاتی ڕۆژهەڵاتی ئەوروپا) |
• ھاوین (DST) | +٣ |
کۆدی تەلەفۆن | (+٩٠) ٢١٢ (بەشی ئەوروپا) ، (+٩٠) ٢١٦ (بەشی ئاسیا) |
وێبگە | www.ibb.gov.tr |
ئەستەمبوڵ ھەروەھا دەوترێت ئەستەنبوڵ (بەتورکی: İstanbul، بەعەرەبی: إسطنبول) گەورەترین شاری کۆماری تورکیایە کە بەشێکی لە ئاسیا و بەشێکی لە ئەورووپایە. ئەم شارە پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بووە و قوستەنتەنییەی پێ دەوترا. ٣٤ ھەمین گەورەترین شاری جیھانە لە ڕووی ئابوورییەوە و گەورەترین شاری ئەورووپایە لە ڕووی دانیشتووانەوە. ئەستەمبوڵ دەکەوێتە باکووری ڕۆژئاوای تورکیاوە . ئەستەمبوڵ و دەوروبەری لە ٣٩ شارۆچکە پێک ھاتوون. ئەستەمبوڵ یەکێکە لە ھەرە شارە کۆنەکانی جیھان کە لە ساڵەکانی (٣٣٠ - ٣٩٥ز) بنکەی ئیمپراتۆری ڕۆم بووە و (٣٩٥ - ١٢٠٤ز) پایتەختی ئیمپراتۆریی بیزانس بووە و (١٢٠٤ - ١٢٦١ز) بووەتە پایتەختی ئیپراتۆریەتی لاتینی و لە کۆتاییشدا لە (١٤٥٣ - ١٩٢٢ز) پایتەختی دەوڵەتی عوسمانی بووە. لە (١٥١٧ - ١٩٢٤) کە دەوڵەتی عوسمانی ھەبووە بووەتە بنکەی ئیسلام.
ناوەکانی
[دەستکاری]بە درێژاییی مێژوو کە چەندین جۆر میللەت لە ناویدا ژیاون، چەندین جار ناوی گۆڕدراوە؛ ناوەکانی لە کۆنەوە ئەمانە بوون: «بێزەنتە، ئاوگوستا ئەنتۆنینا، نۆڤا ڕۆما، کۆنستانتینۆپۆلیس، قوستەنتینە، ئیسلامبول و، ئێستاش ئەستەمبوڵ»
مێژوو
[دەستکاری]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/35/Istanbul_PU889.jpg/250px-Istanbul_PU889.jpg)
مێژووی ئەستەمبوڵ لە ڕووی نیشتەجێبوونەوە دەگەڕێتەوە بۆ ٣٠٠ ھەزار ساڵ و لە ڕووی شارەوە ٣ ھەزار ساڵ و مێژووی بەپایتەختبوونیشی بۆ ١٦٠٠ ساڵ دەگەڕێتەوە. بە درێژاییی مێژوو ئەم شارە بووەتە شوێنی سەرەکیی چەندین کولتوور و شارستانیەت و بە درێژاییی چەندین سەدە بووەتە شوێنی پێکەوەژیانی چەندین ڕەچەڵەک و دین و زمان و فرەڕەگەزی و فرە نەتەوەییی بەخۆوە بینیوە. لەم قۆناغە مێژوویییەدا ڕۆڵێکی گەورەی بینیوە و شارێکی بێھاوتا بووە . بە درێژاییی قۆناغەکانی مێژوو، ھەموو کات بووەتە مەرکەز و شوێنێکی بەدەسەڵات و یەکێک لە پایتەختە کەموێنەکانی جیھان بووە بۆ نیشتەجێبوون.
مێژووی ئەستەمبوڵ دابەش دەبێت بەسەر پێنج سەردەمدا کە ئەمانەن :
- سەردەمەکانی پێش مێژوو.
- سەردەمی بێزەنتییەکان.
- سەردەمی قوستەنتین پۆلیس.
- سەردەمی قوستەنتینییە.
- سەردەمی ئەستەمبوڵ.
ژمارەی دانیشتووان
[دەستکاری]بەپێی وەزارەتی ئامار و سەرژمێریی وڵاتی تورکیا لە ساڵی ٢٠١٠ ژمارەی دانیشتووانی شاری ئەستەمبوڵ (١٣.٢٥٥.٦٨٥) کەسە، بێجگە لە ملیۆنان گەشتیار کە ساڵانە دێن بۆ ئەم شارە.[١] بەپێی تۆماری ساڵی ٢٠١٠ی حکوومەتی تورکیا ئەم خشتەیە ڕێژەی تەمەن و ژمارەی کەسەکان لەخۆ دەگرێت.
٠ - ٤ ساڵ | ١.٠٦٠.٢٠٣ |
|
||
٥ - ٩ | ١.٠٣٠.١٣٢ | |||
١٠-١٤ | ١.٠٧٠.٧٨٥ | |||
١٥-١٩ | ١.٠٣١.٨٦٦ | |||
٢٠-٢٤ | ١.٠٨٨.٥٤١ | |||
٢٥-٢٩ | ١.٣٤٧.٧٩٨ | |||
٣٠-٣٤ | ١.٣٣١.٣٩٥ | |||
٣٥-٣٩ | ١.١٦٠.٥٠١ | |||
٤٠-٤٤ | ٩٠٤.٧١٦ | |||
٤٥-٤٩ | ٨٧٨.٤٨٤ | |||
٥٠-٥٤ | ٦٧٢.٢٩٠ | |||
٥٥-٥٩ | ٥٤٦.٢٧٠ | |||
٦٠-٦٤ | ٣٩٣.٣١٦ | |||
٦٥-٦٩ | ٢٦٣.٤٨٦ | |||
٧٠-٧٤ | ١٨٨.٧١٦ | |||
٧٥-٧٩ | ١٤٤.٥٧٩ | |||
٨٠-٨٤ | ٨٩.٧٦١ | |||
٨٥-٨٩ | ٣٧.٣٩٨ | |||
٩٠+ | ١١.٤٨٤ | |||
زمان
[دەستکاری]زۆربەی دانیشتووانی ئەم شارە بە زمانی تورکی قسە دەکەن. هەروەها دوای تورکەکان لەم شارە ژمارەیەکی زۆریشی کوردی لێن کە بە زمانی کوردی (شێوازەی کورمانجی و زازاکی) قسه دەکەن و ژیانی خۆیان بەڕێوە دەبەن.
ئایین
[دەستکاری]زۆرترین ڕێژەی شوێنکەوتوانی ئایین لە ئەستەمبوڵ موسوڵمانەکانن. زۆربەی موسوڵمانانی ئەم شارە سوننیین و ھەندێکیان شیعەن. لە ساڵی ٢٠٠٧ ژمارەی ئەو مزگەوتانەی کە لەم شارە نوێژیان تیا دەکرا بە (٢٩٤٤) مزگەوت مەزەندە کراون.[٣] ھەروەھا چەندین جۆری تری بیر و باوەڕ لەم شارەدا ھەن لەوانەش : مەسیحییە یۆنانییەکان، مەسیحیە ئەرمینیەکان، کاتۆلیکیەکان و، جولەکەکان.
ئەستەمبوڵ مەڵبەندی سەرەکیی خەلافەتی عوسمانی بووە لە نێوان ساڵانی (١٥١٧-١٩٢٤). لە ساڵی ١٩٢٤ کۆتایی بە دوا خەلافەتی عوسمانی ھات و حکوومەتی کۆماری لەلایەن مستەفا کەمال ئاتاتورک دامەزرا.
ئابووری
[دەستکاری]ئەستەمبوڵ گەورەترین شاری تورکیایە و پایتەختی پێشووی تورکیایە. بەھۆی ھەردوو جۆری بازرگانیی وشکانی و ئاوی و ھەروەھا گرنگیی شوێنی ئەم شارە و ستراتیژیبوونی شوێنەکەیەوە بووەتە ناوەندی بازرگانی لە وڵاتی تورکیا. ھەروەھا، ئەم شارە مەرکەزی وەبەرھێنانە لە تورکیا. لە ٢٠% وەبەرھێنانی تورکیا لەم شارەدایە. ھەروەھا لە ٣٨% بازرگانی شتومەک پێک دەھێنێت. ئەستەمبوڵ بە شارۆچکەکانی دەوروبەریەوە بەرھەمەکانی وەک : میوە، ڕۆنی زەیتون، سابوون، لۆکە و، توتن بەرھەم دەھێنێت.
مزگەوتەکان
[دەستکاری]شاری ئەستەمبوڵ ھەر لە کۆنەوە بە (شاری منارەکان) ناسراوە ئەویش بەھۆی زۆریی مزگەوتەکانی ئەم شارەوە.
مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد
[دەستکاری]مزگەوتی سوڵتان ئەحمەد بە تورکی ( Sultan Ahmet Camii ) بە عەرەبی ( مَسجِدُ السلطان أحمد ) لە نێوان ساڵانی (١٦٠٩-١٦١٦) لەلایەن سوڵتان ئەحمەدی یەکەمی دەوڵەتی عوسمانی و بە سەرپەرشتی ئەندازیاری بە توانای ئەو سەردەمە ( سەدەفکار محمد ئاغا) دروست کراوە. بەھۆی شوێنەکەی و منارە بەرزەکانیەوە بووەتە یەکێک لە ھەرە شوێنە بەناوبانگەکانی شاری ئەستەمبوڵ.
گەشتوگوزار
[دەستکاری]شاری ئەستەمبوڵ بەھۆی ئەو شوێنە مێژوویییانەی کە لە سەردەمی ڕۆمەکان و دەوڵەتی عوسمانی بەجێ ماون و ھەروەھا بەھۆی ئەو دەریاچەیەی کە پیایدا تێپەڕ دەبێ بووەتە خاڵێکی گرنگی گەشتوگوزار لە وڵاتی تورکیا. بەپێی ئامارەکان لە ساڵی ٢٠٠٥ ( ٥ ملیۆن و ٣٤٦ ھەزار کەس) ڕوویان لەم شارە کردووە بۆ گەشتیاری کە نیو ملیۆنیان بە پێی ئامارەکە زیاد بوون.[٤]
گواستنەوە بۆ سەرێ
وەرزش
[دەستکاری]لەم سەردەمەدا وەرزشەکانی وەک دوو گۆڵی و باسکە و بالە لە ھەرە وەرزشە بە ناوبانگەکانی ئەم شارەن. ھەروەھا یانەکانی گاڵاتاسارای و فەنەرباخچە و بەشیکتاش لە ھەرە یانە بە ناوبانگەکانی تورکیا و ئەستەمبوڵن. یاریگای ئۆڵمپی ئەتاتورک کە پێنج ئەستێرەیە گەورەترین یاریگای وەرزشە جیاوازەکانە لە تورکیا و بە یەکێک لە یاریگا بە نرخەکان دەژمێردرێت لەلایەن (UEFA)وە. شاری ئەستەمبوڵ ھەڵبژێردراوە بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.[٥]
ئەمانەش ببینە
[دەستکاری]سەرچاوەکان
[دەستکاری]- ^ [١] ٩ی تەممووزی ٢٠١٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.، ماڵپەڕی وەزارەتی ئامار و سەرژمێری وڵاتی تورکیا.
- ^ [٢] ٢٤ی تشرینی دووەمی ٢٠٠٥ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.، وێب سایتی ڕەسمی حکومەتی تورکیا.
- ^ [٣] ١٧ی ئازاری ٢٠١٢ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.، ٧٩،٠٩٦ مزگەوت لە تورکیا هەیە.
- ^ [٤] ٢٨ی نیسانی ٢٠١٧ لە وەیبەک مەشین، ئەرشیڤ کراوە.، زیاد بوونی گەشتیاران لە شاری ئەستەمبوڵ.
- ^ [٥]، هەڵبژاردنی شاری ئەستەمبوڵ بۆ یاریە ئۆڵمپیەکانی ساڵی ٢٠٢٠.
بەستەرە دەرەکییەکان
[دەستکاری]![]() |
کۆمنزی ویکیمیدیا، میدیای پەیوەندیدار بە ئەستەمبوڵ تێدایە. |
شارەکانی تورکیا
- وتارکان بە وەسف
- Pages using infobox settlement with bad settlement type
- Pages using infobox settlement with no coordinates
- Pages using infobox settlement with unknown parameters
- ئەستەمبوڵ
- ئیمپراتۆریەتیی بیزەنتی
- پایتەختەکانی خەلافەتی ئیسلامی
- پایتەختەکانی وڵاتە پێشووەکان
- پێگەکانی کەلەپووری جیھانی لە تورکیا
- پێگەکانی یۆنانی کۆن لە تورکیا
- شار و شارۆچکە بەندەرییەکانی تورکیا
- شارە پیرۆزەکان
- شارەکانی یۆنانی کۆن
- شوێنە ئاوەدانەکانی سەر ڕێگای ئاوریشم
- قوستەنتینە
- پایتەختە پێشووەکان
- شوێنە ئاوەدانەکان، دامەزرانی سەدەی ٧ەمی پ.ز