مراجع تقلید
مرجع تقلید، اس مجتہد نوں کہیا جاندا اے جس دے فتوے دے مطابق فقہی مسائل وچ شیعاں دا اک گروہ عمل کردا اے تے مالی شرعی واجبات اس دے حوالے کردا اے۔ شیعہ اثنا عشری وچ مرجعیت سب توں اعلیٰ مقام اے تے ایہ مقام انتصابی تے کسی دی طرف توں منصوب کرنا نئيں بلکہ شیعہ اپنے انہاں علما توں جو اس امر دی شناخت دی صلاحیت رکھدے نيں انہاں توں سوال جواب تے تحقیق دے بعد کسی نوں اس مقام دا اہل قرار دیندے نيں۔ اس مقام دی سب توں اہم شرط دوسرے مجتہداں توں اعلم ہونا اے۔ تے جو لوگ انہاں دی پیروی کردے نيں انہاں نوں مقلد کہیا جاندا اے۔ مراجع تقلید دے فقہی نظریات اکثر اوقات توضیح المسائل نامی کتاب وچ منتشر ہُندے نيں۔
شیعہ آبادی دی کثرت تے جغرافیایی وسعت دے پیش نظر ہر دور وچ کئی مجتہد اس منصب اُتے فائز ہُندے نيں۔تے بہت کم موارد وچ ایسا وی ہُندا اے کہ شیعاں وچوں صرف اک شخص مرجع تقلید دے طور اُتے موجود ہوئے۔ انہاں افراد نوں بعض محترم عناوین جداں؛ آیت اللہ العظمی تے آیت اللہ دے لقب توں پکارتے نيں۔ شیعہ اکثر مراجع تقلید، عراق وچ (نجف، کربلا، سامرا) تے ایران وچ (قم، مشہد، اصفہان تے تہران) وچ ہُندے نيں۔
متاخرین وچ نامور ترین مراجع تقلید، محمد حسن نجفی؛ صاحب جواہر، شیخ مرتضی انصاری، سید محمد حسن شیرازی (تحریم تمباکو دا فتوای دینے والی شخصیت)، آخوند خراسانی، سید حسین طباطبائی بروجردی، سید محسن حکیم و سید روحالله موسوی خمینی (انقلاب اسلامی ایران دے بانی) شمار ہُندے نيں۔
شیعہ مراجع تقلید دا شیعہ عوام وچ وڈا اثر رسوخ اے تے بعض اوقات انہاں دے نظریات نے اپنے مقلداں وچ اجتماعی، سیاسی، تے معاشرتی تحریکاں ایجاد کيتیاں نيں۔ روس دے خلاف جنگ، تمباکو دی تحریم، تحریک مشروطہ ایران، عراق وچ انقلاب عشرین تے ایران دا اسلامی انقلاب شیعہ مراجع تقلید دی اہم تاثیرات وچوں نيں۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Grand_Ayatollahs_Qom_%D9%81%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%D8%A7%DA%98%D8%8C_%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%85_02.jpg/220px-Grand_Ayatollahs_Qom_%D9%81%D8%AA%D9%88%DA%A9%D9%84%D8%A7%DA%98%D8%8C_%D8%A2%DB%8C%D8%AA_%D8%A7%D9%84%D9%84%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%82%D9%85_02.jpg)
مرجع اک شیعہ مذہبی اصطلاح اے جسنوں کسی آیت اللہ العظمیٰ دے لئی استعمال کیتا جاندا اے جسنوں اسلامی اصولاں تے قوانین دی بنیاد اُتے قانونی و مذہبی فیصلے لینے دا اختیار ہوئے۔ واضح رہے کہ قرآن و سنت وچ پہلے توں موجود فیصلےآں وچ تبدیلی نئيں دی جاسکدی تے نويں فیصلے صرف انہاں مسائل دے لئی کیتے جاندے نيں جنہاں دا حکم قرآن و سنت وچ موجود نہ ہوئے۔ شیعہ اسلام وچ مرجع دا درجہ رسول اللہ صلی اللہ علیہ و آلہ وسلم تے ائمہ کرام علیہم السلام دے بعد سب توں وڈا ہُندا اے تے ہور آیت اللہ و علما انہاں دے حکم دے پابند ہُندے نيں۔ آیت اللہ وچوں جنہاں نوں مرجع دا درجہ حاصل ہو انہاں نوں آیت اللہ العظمیٰ وی کہیا جاندا اے۔
مرجع تقلید شیعہ مجتہد فقیہ جس وچ مکمل شرائط پائیاں جاندیاں ہون تے لوگ اس دے فتوی اُتے عمل کردے ہون۔
شرائط تقلید
[سودھو]مرجعیت
[سودھو]مرجعیت، شیعہ معاشرے وچ سب توں اہم اجتماعی تے مذہبی مقام اے۔ مرجع تقلید اوہ مجتہد اے جس دی شیعاں وچوں اک تعداد تقلید کردی اے یعنی اپنے دینی اعمال انہاں دے فقہی نظریات تے فتوے دے مطابق انجام دیندے نيں تے مالی شرعی واجبات نوں انہاں نوں یا انہاں دے نماینداں دے حوالے کردے نيں۔ اس طرح توں کسی عالم دی پیروی کرنے نوں تقلید کہیا جاندا اے۔[۱]
کسی وی مرجع تقلید دی اجتماعی تاثیر تے نفوذ انہاں دے مقلداں تے تقلید کرنے والےآں دی تعداد توں اے تے مالی وجوہات شرعی دا انہاں دے اختیار وچ رکھنا وی انہاں دی مالی امکانات وچ اضافے دا باعث بندا اے۔ مراجع تقلید انہاں مبالغ نوں دین دی ترویج تے دینی مدارس (حوزہ علمیہ) دی پیشرفت، نادار لوگاں دی مدد تے عام المنفعت امور وچ خرچ کردے نيں۔
شرایط
[سودھو]وہ مجتہد مرجع تقلید بن سکدا اے جس وچ تقلید دی شرائط پائی جاندی ہاں؛ یعنی دوسرےآں نوں انہاں دے فقہی نظریات اُتے عمل کرنا جائز ہوئے۔ اس مقام تک پہنچنے دے لئی وی کچھ شرائط نيں کہ جنہاں وچوں اہم ترین شرط باقی جامع الشرائط مجتہداں توں انہاں دا اعلم ہونا، عادل ہونا، مرد ہونا تے بالغ تے عاقل ہونا نيں۔[۲]
انتخاب دا طریقہ
[سودھو]مرجعیت انتصابی مقام نئيں اے۔ اوہ شخص مرجع تقلید بندا اے لوگ جس دی تقلید کراں تے اسنوں مرجع تقلید سمجھاں۔توضیح المسائل دی کتاباں وچ مرجع تقلید دی پہچان دے بعض راستے معرفی ہوئے نيں جو مندرجہ ذیل نيں: خود مقلد نوں اعلم ہونے دا علم ہو یا دو عادل انہاں دی اعلمیت اُتے گواہی داں، یا اعلم ہونے وچ مشہور ہوئے۔[۳] یا عالماں دا اک گروہ کسی نوں مرجع تقلید دے عنوان توں معرفی کراں تے انہاں دی باتاں توں انسان نوں اس شخص دا اعلم ہونے دے بارے وچ علم حاصل ہوجائے۔[۴]
ذمہ داریاں
[سودھو]مرجع تقلید دی سب توں اہم ذمہ داری دینی تے مذہبی امور وچ مقلداں دے لئی فتوا دینا اے۔ لیکن مرجع تقلید دی منزلت صرف فتوای تک منحصر نئيں تے محدود نئيں اے بلکہ مراجع تقلید حوزہ علمیہ دے مشہور تے معروف اساتذہ وچوں شمار ہُندے نيں تے حوزہ علمیہ وی انہی دے نظریات دے تحت چلدے نيں۔
مالی ذرائع
[سودھو]مرجعیت مالی اعتبار توں شرعی مالی واجبات تے لوگاں دے تعاون تے نذورات اُتے مبتنی اے۔
قدرت تے تاثیر
[سودھو]شیعہ مراجع تقلید اپنے مقلداں تے شیعاں دے درمیاں بہت موثر نيں تے اسی طریقے توں اپنے اجتماعی تے سیاسی نظریات نوں عملیاندی کردے نيں۔[۵]مثلا: سید محمد مجاہد دے فتوے دے مطابق شیعاں دا اک وڈا گروہ روس دے خلاف جنگ کرنے چلا۔[۶]میرزای شیرازی دا تحریم تمباکو والے فتوے توں ایران وچ تمباکو حرام ہويا۔[۷]تے قیام ۱۵ خرداد۱۳۴۲شمسی ہجری بمطابق (5 جون 1963) نوں ایران وچ آیت اللہ خمینی دی گرفتاری اُتے واقع ہويا۔[۸]
اہل سنت دے عالم دین محمد رشید رضا دے کہنے دے مطابق اہل سنت دے علما اکیلے وچ یا گروہ دی شکل وچ ، شیعہ مجتہداں خاص کر نجفی علما دے برابر نفوذ نئيں رکھدے نيں۔ انہاں نے اسی حوالے توں میرزا شیرازی دے ذریعے توں ملک فیصل دے دور وچ عراق وچ انتخابات توں بایکاٹ، تحریم تنباکو، دی مثال دیندے نيں۔[۹] ساموئل بنیامین جو امریکا دی طرف توں ایران ایلچی دے طور اُتے بھیجیا گیا اوہ اک جگہ کہندا اے کہ تہران دے مجتہدین جے چہ رفت و آمد دے لئی خچر سواری کردے نيں تے اک خادم توں زیادہ کوئی نئيں ہُندا اے لیکن اک کلمے دے ذریعے بادشاہ نوں سلطنت توں عزل کر سکدے نيں۔[۱۰]
مرجعیت دے ادوار
[سودھو]شیعہ مرجعیت دے فراز و نشیب، مختلف شہرو وچ جابجا ہونے دے بہت سارے علل و عوامل نيں جنہاں وچوں حکومتاں دی مداخلت، قومی رابطے تے سلیقے، سیاسی حادثات، روابط دے امکانات تے حوزہ علمیہ دی قوت و ضعف اہم عوامل سن ۔ کلی طور اُتے شیعہ مرجعیت نوں نو دوراں وچ تقسیم کیتا جاسکدا اے۔
تیرہويں صدی ہجری توں پہلے
[سودھو]عنوان | دور | اہم مراجع | حوزہ علمیہ | |
۱ | جدید دور توں پہلے | غیبت صغرا تا 13واں صدی ہجری | شیعیہ مختلف مجتہداں دی تقلید کردے سن ۔ | مختلف علاقے |
۲ | صاحب جواہر توں پہلے | ۱۲۰۰ھ تا ۱۲۶۶ھ | میرزا قمی، محمد حسن نجفی (صاحب جواہر) | عراق |
۳ | از نجفی تا انصاری | ۱۲۶۶ - ۱۲۸۱ھ | مرتضی انصاری | عراق |
۴ | از انصاری تا میرزا شیرازی | ۱۲۸۱ – ۱۳۱۳ھ | سید محمد حسن شیرازی (میرازی شیرازی) | عراق |
۵ | از میرزا شیرازی تا سید یزدی | ۱۳۱۲ – ۱۳۳۷ھ | آخوند خراسانی، سید یزدی | عراق |
۶ | از سید یزدی تا ابوالحسن اصفہانی | ۱۳۳۷ – ۱۳۶۵ھ | عبدالکریم حائری، نائینی، اصفہانی | عراق، ایران |
۷ | از اصفہانی تا بروجردی | ۱۳۶۵ – ۱۳۸۰ھ | سید حسین طباطبائی بروجردی | ایران |
۸ | از بروجردی تا اراکی | ۱۳۸۰ – ۱۴۱۳ھ | حکیم، خوئی، امام خمینی، گلپایگانی | عراق، ایران |
۹ | اراکی دے بعد | ۱۴۱۳ھ | بہجت، تبریزی،سیستانی ،خامنہ ای،فاضل لنکرانی | عراق، ایران |
رسول جعفریان مرجعیت دے آخری عصر نوں وحید بہبہانی توں شروع کردے نيں البتہ علمی مرجعیت مراد اے نہ شیعاں دی مدیریت مراد ہوئے۔ کیونکہ ایسا نئيں سی کہ اکثر شیعہ انہاں دی تقلید کردے ہون۔[۱۱] ان دوراں توں پہلے شیعہ اپنے علاقے وچ موجود مجتہداں دے فتواں دے مطابق عمل کردے سن تے ایسا مرجع جو شیعیان جہان دا مرجع ہو تے انہاں دی تقلید دی جائے ایسا کوئی نئيں سی ۔
صاحب جواہر تے مرجعیت دا آغاز
[سودھو]بعض محققین دے کہنے دے مطابق مرجعیت دا پہلا با اثر تے بانفوذ دورہ جو شیعاں وچ رائج ہويا اوہ حوزہ علمیہ نجف توں مربوط اے تے محمد حسن نجفی المعروف صاحب جواہر(۱۲۶۶ھ) توں آغاز ہويا۔[۱۲]آپ مقلد دے قضاوت نوں جائز سمجھدے سن تے ایران وچ بہت سارے شاگرد وی سن [۱۳] جو آپ دے فتوے تے نظریات دی ترویج دینے والےآں وچوں شمار ہُندے سن ۔
صاحب جواہر دے بعد وی شیعہ مرجعیت حوزہ علمیہ نجف وچ رہی تے شیخ مرتضی انصاری (م۱۲۸۱ھ) تے محمد حسن شیرازی (م۱۳۱۲ھ) تحریم تمباکو دا فتوا صادر کرنے والے فقیہ جو صاحب جواہر دے شاگرد سن جداں مشہور تے با اثر مجتہد سن ۔[۱۴]
ایران دی تحریک مشروطہ وچ واضح طور اُتے مراجع تقلید نے سیاسی مسائل وچ مداخلت کی؛ آخوند خراسانی تے عروة الوثقی دے مصنف سید محمد کاظم یزدی اس دور دے اہم ایرانی مراجع سن جو نجف وچ سکونت پذیر سن ۔ لیکن مشروطیت وچ اک دوسرے دے مخالف سمت وچ سن ۔ خراسانی نے مشروطیت دا فتوای دتا تے یزدی نے اوہدی مخالفت کيتی۔
سنہ۱۳۳۷ھ نوں عبدالکریم حائری یزدی دا قم وچ سکونت اختیار کرنے دے بعد حوزہ علمیہ قم دا نواں دور شروع ہويا تے اسی سال سید سید یزدی وی وفات پائے۔ حوزہ علمیہ قم دی احیاء ہور سید یزدی تے تے شیخ الشریعہ اصفہانی (۱۳۳۹ھ) دی وفات دی وجہ توں شیعہ مرجعیت دا اک حصہ ایران وچ خود حائری دے پاس منتقل ہوگیا۔سنہ۱۳۶۳ھ نوں سید حسین بروجردی قم وچ بسنے تے انہاں دی کارکردگی دے باعث حوزہ علمیہ نوں ہور رونق ملی تے سنہ 1364ھ نوں نجف وچ سید ابوالحسن اصفہانی دی وفات دے بعد بروجردی سنہ سال ۱۳80ھ تک شیعاں دا مرجع سمینوں جاندے سن ۔[۱۵]
آیت اللہ بروجردی دی وفات دے بعد کوئی متمرکز مرجعیت نئيں رہی تے متعدد مراجع تقلید ایران تے عراق وچ شیعاں دے مرجع بنے۔[۱۶]اگرچہ اس دَور دے ابتدائی سالاں وچ سید محسن حکیم(م ۱۳۹۰ھ) جو نجف وچ سکونت کردے سن ؛ دوسرےآں توں زیادہ مقبول سن ۔[۱۷]تے اس 33 سالہ دَور دے آخر وچ اسلامی جمہوریہ ایران دے بانی سید روح اللہ خمینی (م ۱۴۰۹ھ) ایران وچ سکونت پذیر سن تے سب توں زیادہ مقبول واقع ہوئے جدوں کہ سید ابوالقاسم خوئی نجف وچ مقیم مراجع وچ سب توں زیادہ باثر سن ۔
سید ابوالقاسم خوئی دی سنہ ۱۴۱۳ھ نوں وفات دے بعد شیعاں دی مرجعیت حوزہ علمیہ قم وچ سی۔ اوہدی وجہ نجف وچ مقیم مجتہداں دی وفات تے بہت سارے ایران دے نجف وچ مقیم علما نوں عراق توں نکالنا تے بعثی حکومت دی طرف توں بعض محدودیتاں سی۔ نجف وچ مقیم ایرانیاں نوں زبردستی نجف توں نکالنے اُتے انہاں وچوں اکثر قم وچ بسنے لگے تے اس توں نجف دا حوزہ کمزور ہوگیا۔ سید محمد رضا گلپایگانی تے محمد علی اراکی اس مختصر دَورے دے مشہور مراجع تقلید وچوں نيں۔
مرجعیت دا آخری دَورہ سنہ 1415ھ نوں محمد علی اراکی دی وفات توں شروع ہوگیا تے اس دَور ایران، عراق، لبنان، افغانستان تے پاکستان توں بہت سارے مجتہدین اس عہدے اُتے فائز ہوئے۔
مرجعیت تے عراق
[سودھو]13واں صدی ہجری نوں حوزہ علیمہ نجف وچ صاحب جواہر تے شیخ انصاری دی مرجعیت توں عراق وچ متمرکز تے ثابت طور اُتے مرجعیت دا آغاز ہويا۔تے اس تاریخ دے بعد توں ہمیشہ عراق، خاص کر نجف وچ مراجع تقلید ہويا کردے سن ۔ نجف دے علاوہ کربلا وچ وی بعض افراد مرجع تقلید دے طور اُتے جانے جاندے سن ۔ میرزا شیرازی دے دور وچ مرجعیت سامرا منتقل ہوئی۔ سنہ ۱۳۶۵-۱۳۸۰ھ تک آخوند خراسانی، سید کاظم یزدی تے سید ابوالحسن اصفہانی سن لیکن انہاں سالاں وچ زیادہ عرصہ مرجعیت قم وچ آیت اللہ بروجردی دے پاس رہی لیکن اسی دوران نجف توں سید محسن حکیم(م 1390ھ) و سید محمود حسینی شاہرودی(م ۱۳94ھ) وی بعض شیعاں دے مرجع تقلید جانے جاندے سن ۔ سنہ 1380ھ نوں آيت اللہ بروجردی دی وفات دے بعد، حکیم، شاہرودی تے سید ابوالقاسم خوئی(م 1413ھ) حوزہ علیمہ نجف وچ مرجعیت دے عہدے اُتے فائز ہوئے۔ شاہرودی تے خوئی دی وفات درمیان فاصلہ زیادہ ہونے دی وجہ توں سید ابوالقاسم خوئی با اثر ترین فقیہ وچ تبدیل ہوگیا۔ سنہ۱۳۴۴ تا ۱۳۵۷ش تک آیت اللہ سید روح اللہ خمینی وی ایران توں عراق دی طرف جلا وطن ہوئے تے نجف وچ بسنے لگے۔ ۱۳۵۰ش دی دہائی وچ عراق دی حکومت نے عراق وچ بسنے والے بہت سارے ایرانیاں نوں عراق توں خارج کیتا تے اسی وجہ توں حوزہ علمیہ نجف دے بعض اساتذہ تے طلاب وی عراق توں نکل کر ایران، تے خاص کر قم وچ بسنے لگے۔ تے ایہ مہاجرت ایران وچ اسلامی انقلاب دی کامیابی دے نال نال سی تے بعثی حکومت دی طرف توں نجف وچ مقیم مجتہداں اُتے وڈا دباؤ سی جس دی وجہ توں آیندہ دی مرجعیت متاثر ہوئی تے مرجعیت وچ ایرانی کردار زیادہ ہونے لگیا۔ انتفاضہ شعبانیہ دے بعد عراق دی حکومت نے حوزہ نجف اُتے ہور دباؤ ودھا دتا تے ابتدائی سالاں وچ خوئی تے محمد علی اراکی دی وفات دے بعد خوئی دے دو شاگرد(علی غروی تبریزی تے مرتضی بروجردی) کہ جو مرجع طور اُتے مشہور سن ٹارگٹ کلینگ وچ مارے گئے۔ اس دے کچھ عرصہ بعد سید محمد باقر صدر دے شاگرداں وچوں سید محمد صدر جس دی مرجعیت بعض لوگاں دے لئی قابل قبول سی اوہ وی مارا گیا۔ انہاں حادثات تے دباؤ نے عملی طور اُتے حوزہ علمیہ نجف نوں منزوی کردتا۔ اس دے باوجود ہن وی شیعہ مرجعیت دا اک حصہ حوزہ علیمہ نجف وچ باقی اے۔
بعثی حکومت دے سقوط دے بعد
[سودھو]سنہ 2000ء نوں خلیج فارس دی دوسری جنگ دے بعد، عراق دی حکمرانی وچ تبدیلی آگئی تے حوزہ علمیہ نجف حکومتی دباؤ توں نکل گیا تے مختلف جگہاں توں طلاب تعلیم حاصل کرنے نجف چلے گئے۔ بعض استاد وی جو سالاں سال توں عراق توں باہر رہنے اُتے مجبور سن، عراق واپس چلے گئے۔ نجف وچ با اثر ترین مرجع تقلید سید علی حسینی سیستانی نيں جو خوئی دے شاگرد وی نيں۔
مرجعیت تے ایران
[سودھو]حوزہ علمیہ قم دی تاسیس
[سودھو]حوزہ علمیہ قم آخری دَور وچ سنہ 1340ش نوں شیخ عبد الکریم حائری یزدی دی قم آمد تے سکونت توں تاسیس ہويا۔ انہاں دے قم آنے توں شیعہ مرجعیت دا اک اہم حصہ وی ایران منتقل ہوگیا۔ اوہ 1315ش تک زندہ رہے۔ انہاں دے بعد حوزہ علمیہ دے تن استاد سید صدرالدین صدر، سید محمد تقی خوانساری تے سید محمد حجت نے حوزے دی مدیریت سنبھالی۔ انہاں تیناں وچوں کسی نوں وی ہمہ گیر مرجعیت نئيں ملی۔ اس دور وچ مرجعیت حوزہ علمیہ نجف وچ سید ابوالحسن اصفہانی(م ۱۳۶۵ھ) دے دوش اُتے سی۔[۱۸]
حوزہ علمیہ قم دے بعض علما دی کوشش تے دعوت اُتے سنہ۱۳۶۴ھ نوں آخوند خراسانی دے شاگرد سید حسین طباطبائی بروجردی قم آئے تے اصفہانی دے بعد ۱۳۴۰ش تک وسیع مرجعیت دے عہدہ دار رہے تے عمر دے آخری ایام وچ انہاں دی طرح دا بانفوذ تے با اثر مرجع ایران یا عراق وچ کوئی تے نئيں سی ۔[۱۹]
بروجردی دی وجہ توں حوزہ علمیہ قم نوں رونق ملی۔ انہاں دی وفات دے بعد ایران تے عراق وچ چند نفر مرجع تقلید دے عنوان توں سامنے آئے۔ ایران وچ مشہد وچ مقیم آیت اللہ میلانی دے علاوہ باقی تمام مراجع حوزہ علمیہ قم دے مجتہدین وچوں شمار ہُندے سن ۔ انہاں وچوں مشہور مندرجہ ذیل نيں: سید احمد خوانساری (م ۱۳۶۴ش)، سید کاظم شریعتمداری (م ۱۳۶۵ش)، سید روح اللہ خمینی (م ۱۳۶۸ ش)، سید شہاب الدین مرعشی نجفی (م ۱۳۶۹ش) تے سید محمد رضا گلپایگانی (م ۱۳۷۲ش).[۲۰] کیہان اخبار نے آیت اللہ بروجردی دی وفات دے دو دن بعد اک رپورٹ وچ انہاں لوگاں دے نام پیش کيتے جنہاں دی مرجعیت دا احتمال دتا جاندا سی ۔[۲۱]
سنہ۱۳۷۳ش نوں عبد الکریم حائری دے شاگرداں وچوں آخری نفر محمد علی اراکی وی وفات پائے تے انہاں دی وفات دے بعد بہت سارے افراد جو بروجردی تے خوئی دے شاگرد سن، مطرح ہوئے اگرچہ انہاں وچوں بعض دے بہت سارے مقلد نيں لیکن کوئی اک وی پوری دنیا دے شیعاں دی مرکزی مرجعیت دے حامل نئيں نيں۔ (فروری 2018 ) نوں زندہ مجتہدین مندرجہ ذیل نيں: حسین وحید خراسانی، لطف اللہ صافی گلپایگانی، سید موسی شبیری زنجانی،سید علی خامنہ ای تے ناصر مکارم شیرازی ایران وچ تے سید علی حسینی سیستانی، عراق وچ ۔
حوالے
[سودھو]- ↑ مراجعہ کراں: طباطبایی یزدی، العروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۴؛ رحمان ستایش، «تقلید»، ص۷۸۹.
- ↑ طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۶-۲۷، مسئلہ ۲۲.
- ↑ طباطبایی یزدی، عروة الوثقی، ۱۴۰۹ق، ج۱، ص۲۴-۲۵
- ↑ خمینی، توضیح المسائل، ص۱۲، مسئلہ۳
- ↑ مراجعہ کراں: نقیبزادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۸۱-۸۲
- ↑ نقیب زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۹۹-۱۰۰
- ↑ نقیب زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۲
- ↑ نقیب زادہ و امانی، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش، ص۱۰۳
- ↑ رشید رضا،الخلافہ او الامامہ العظمی، ۱۹۹۶م، ص۹۰
- ↑ آبراہامیان، تاریخ ایران مدرن، ۱۳۹۲ش، ص۴۱
- ↑ جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۵۸
- ↑ حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۲
- ↑ جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۵۹
- ↑ حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۲-۸۳
- ↑ جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۷۹
- ↑ قربانی، تاریخ تقلید در شیعہ، ۱۳۹۴ش، ص۳۷۳
- ↑ جعفریان، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، ۱۳۸۶ش، ص۸۱
- ↑ حائری، تشیع و مشروطیت در ایران، ۱۳۸۷ش، ص۸۴
- ↑ قربانی، تاریخ تقلید در شیعہ، ۱۳۹۴ش، ص۳۷۳
- ↑ مراجعہ کراں: جعفریان، جریانہا و سازمانہا، ص۲۸۱
- ↑ روحانی، نہضت امام خمینی، ۱۳۸۶ش، ص۷۷ و ص۱۲۳۸ سند شمارہ ۱۱
مآخذ
[سودھو]- آبراہامیان، یرواند، تاریخ ایران مدرن، ترجمہ: محمد ابراہیم فتاحی، تہران، نشر نی، ۱۳۹۲ش.
- جعفریان، رسول، تشیع در عراق مرجعیت و ایران، تہران، موسسہ مطالعات تاریخ معاصر ایران، ۱۳۸۶ش.
- جعفریان، رسول، جریانہا و سازمانہای مذہبی-سیاسی در ایران، تہران، نشر علم، چاپ سیزدہم، زمستان ۱۳۸۹ش.
- خمینی (امام)، سید روح اللہ، توضیح المسائل، تہران، ۱۴۲۶ق.
- رحمانستایش، محمدکاظم، «تقلید»، مندرج در دانشنامہ جہان اسلام، ج۷، تہران، بنیاد دائرة المعارف اسلامی، ۱۳۸۲ش.
- روحانی، سید حمید، نہضت امام خمینی (دفتر اول)، تہران، موسسہ چاپ و نشر عروج، ۱۳۸۶ش.
- حائری، عبدالہادی، تشیع و مشروطیت در ایران، تہران، امیرکبیر، ۱۳۸۷ش.
- رشیدرضا، محمد، الخلافة او الامامة العظمی، در الدولة و الخلافة فی الخطاب العربی، دراسة و تقدیم: وجیہ کوثرانی، بیروت، دارالطلیعة، ۱۹۹۶م.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروة الوثقی، بیروت، موسسہ الاعلمی للمطبوعات، چاپ دوم، ۱۴۰۹ق.
- قربانی، محمدعلی، تاریخ تقلید در شیعہ و سیر تحول آن، مشہد، بنیاد پژوہشہای اسلامی، ۱۳۹۴ش.
- نقیبزادہ، سید احمد و امانی زوارم، وحید، نقش روحانیت شیعہ در پیروزی انقلاب اسلامی، تہران، مرکز اسناد انقلاب اسلامی، ۱۳۸۲ش.
|
|
|