محمد حمید اللہ
محمد حمید اللہ | |
---|---|
جم | 19 فروری 1908 [۱][۲][۳] |
وفات | 17 دسمبر 2002 (94 سال)[۱][۲][۳] |
قومیت | مملکت آصفیہ |
مذہب | اسلام |
عملی زندگی | |
مادر علمی | جامعہ نظامیہ، عثمانیہ یونیورسٹی، بون یونیورسٹی، پیرس یونیورسٹی |
پیشہ | محدث ، فقیہ ، استاد جامعہ ، سفارت کار ، سیرت نگار |
مادری زبان | اردو |
پیشہ ورانہ زبان | اردو ، فارسی ، فرانسیسی ، انگریزی ، جرمن ، اطالوی ، یونانی ، ترکی ، روسی ، تھائی ، عربی [۴] |
ملازمت | بون یونیورسٹی ، استنبول یونیورسٹی ، جامعہ انقرہ ، عثمانیہ یونیورسٹی |
اعزازات | |
ویب سائٹ | |
ویب سائٹ | باضابطہ ویب سائٹ |
ترمیم ![]() |
ڈاکٹر محمد حمید اللہ (پیدائش: 9 فروری، 1908ء، انتقال : 17 دسمبر، 2002ء) معروف محدث، فقیہ، محقق، قانون دان تے اسلامی دانشور سن تے بین الاقوامی قوانین دے ماہر سمجھے جاندے سن۔ تاریخ حدیث اُتے اعلٰی تحقیق، فرانسیسی وچ ترجمہ قرآن تے مغرب دے قلب وچ ترویج اسلام دا اہم فریضہ نبھانے اُتے آپ نوں عالمگیر شہرت ملی۔
جم تریخ تے تھاں
[سودھو]آپ 9 فروری، 1908ء نوں تے بعض حوالےآں دے مطابق 19 فروری، 1908 نوں مملکت آصفیہ دے شہر حیدرآباد دکن وچ پیدا ہوئے۔ آپ نے اپنے اک مکتوب بنام مظہر ممتاز قریشی[۵] وچ اپنی تاریخ پیدائش 16 محرم، 1326 ہجری بیان کیتی اے جو عیسوی تقویم دے مطابق بروز بدھ 19 فروری، 1908ء اے۔
خاندانی پس منظر
[سودھو]آپ 8 بہن بھائیاں وچ سب توں چھوٹے سن۔ والد دا نام محمد خلیل اللہ سی جو خود وی اک ادیب تے عالم شخصیت تھے۔ ڈاکٹر حمید اللہ دے دادا محمد صبغت اللہ نے وی بہت ساریاں کتاباں مختلف زباناں وچ تصنیف کیتیاں اے۔ انہاں نے 29 کتاباں عربی وچ، 24 فارسی وچ تے 14 اردو وچ لکھياں۔ اسی وجہ توں اُنہاں دے دادا دا نام وی عظیم علما وچ شامل اے۔
ابتدائی تعلیم
[سودھو]ڈاکٹر صاحب دا گھرانا انتہائی روحانی تے صوفی گھرانا سی جدید تعلیم نوں اچھا نئيں سمجھیا جاندا سی خاندانی روایات دے مطابق آپ نے گھر وچ ابتدائی تعلیم دے بعد جامعہ نظامیہ وچ داخلہ لیا تے 1924ء وچ مولوی کامل دا درجہ مکمل کیتا۔ بعد ازاں، گھر والےآں نوں بتائے بغیر، انگریزی بولی دی اہمیت دے پیش نظر میٹرک دے امتحان دی تیاری دے بعد میڑک دا امتحان وی دتا تے امتیازی حیثیت توں کامیاب ہوئے۔ اُنہاں دے والد نوں مقامی اخبارات دے ذریعہ ڈاکٹر صاحب دی کامیابی دی اطلاع ملی۔ اس کامیابی دے بعد انہاں نے بیٹے دی ہور حوصلہ افرائی کیتی۔
اعلیٰ تعلیم
[سودھو]1924ء وچ آپ نے عثمانیہ یونیورسٹی وچ داخلہ لیا تے اسلام، علم قانون وچ ایم اے تے ایل ایل بی دی سند جامعہ عثمانیہ توں 1930ء وچ حاصل کیتی۔ جامعہ عثمانیہ دی جانب توں اسلامی قوانین بین الاقوامی وچ ڈاکٹریٹ دے لئی آپ نوں فیلوشپ توں نوازا گیا۔ 1932ء وچ بون یونیورسٹی، جرمنی توں آپ نے ڈی فل دی سند حاصل کیتی تے پھر اسی جامعہ وچ عربی و اردو دے استاد دی حیثیت توں متعین ہوئے۔ جرمنی وچ کچھ عرصہ گزارنے دے بعد آپ نے ڈاکٹریٹ دی اک تے سند دے لئی فرانسیسی دار الحکومت پیرس دی معروف سوربون یونیورسٹی وچ داخلہ لیا۔ 11 ماہ دے مختصر عرصے وچ آپ نے ڈی لٹ دی سند حاصل کیتی۔
درس و تدریس
[سودھو]1935 وچ اپنے آبائی شہر آنے دے بعد انھاں نے جامعہ عثمانیہ وچ بطور لیکچرر تے اسسٹنٹ پروفیسر 1948 تک خدمات سر انجام دتیاں۔ اس دے علاوہ برساں تک دنیا دیان مختلف جامعات وچ درس و تدریس دے فرائض سر انجام دیندے رہے۔
لسان
[سودھو]آپ اردو، عربی، فرانسیسی، جرمن،قدیم و جدید ترکی، اطالوی، فارسی، انگریزی تے روسی بولیاں اُتے عبور رکھدے سن۔ آپ نے 7 زباناں وچ تحریر و تحقیق دا کم کیتا۔ انگریزی تے اردو دے علاوہ انہاں نے فرانسیسی، جرمن، عربی، فارسی تے ترکی بولی وچ وی مضامین تے کتاباں لکھی۔
تحریر و تحقیق
[سودھو]آپ نے تحقیق دے مقاصد دے لئی متعدد اسلامی تے یورپی ممالک دا دورہ وی کیتا۔ جنہاں وچ عہد نبویؐ دے میدان جنگ نامی کتاب دے سلسلے وچ نجد و حجاز دے انہاں میداناں دا سفر وی کیتا تے تاریخی مواد اکٹھا کیتا۔ انگریزی وچ جدوں ایہ کتاب شا ئع ہوئی تو اس وچ نقشے وغیرہ وی شامل سن لیکن اردو دے ناشرین نے اس امر دا خیال نہ رکھیا تے اسنوں درسی کتب دے حجم وچ شائع کر کے نقشے وغیرہ حذف کر دتے۔
حضرت ابو ہریرہ ۔ دے شاگرد حضرت ہمام ابن منبہ دے صحیفے دی تدوین دا کم ڈاکٹر حمید اللہ دا بہت وڈا کارنامہ تسلیم کیتا جاندا اے جدوں کہ فرانسیسی بولی وچ انہاں دے ترجمہ قرآن دی اہمیت وی مسلم اے۔ آپ نے فرانسیسی بولی وچ سیرت نبویؐ وی تحریر کیتی جو دو جلداں اُتے مشتمل اے۔ آپ نے امام محمد شیبانی دی کتاب السیر تے شاہ ولی اللہ دی حجۃ اللہ البالغہ دا فرانسیسی ترجمہ وی کیتا۔
ڈاکٹر محمد حمید اللہ، سال بہ سال
[سودھو]- 1933ء وچ جرمنی دی بون یونیورسٹی توں ڈاکٹریٹ دی ڈگری حاصل کیتی تے پھر اوتھے اردو تے عربی دے استاد مقرر ہوئے۔
- 1938ء وچ عثمانیہ یونیورسٹی وچ شعبہٴ دینیات دے استاذ بنائے گئے۔
- 1946ء وچ اقوام متحدہ وچ ریاست حیدرآباد دے نمائندہ (سفیر) مقرر ہوئے۔
- 1948ء وچ حیدرآباد اُتے بھارتی پولیس / فوجی ایکشن دے بعد پیرس وچ ہی رہ کے جلاوطنی دی زندگی اختیار کیتی۔ اوہ سقوط حیدرآباد نوں بہت وڈا قومی سانحہ قرار دیندے سن؛ چنانچہ انھاں نے ریاست حیدرآباد دے تحفظ تے عالمی برادری وچ اس دی نمائندگی دی غرض توں ”حیدرآباد لیبریشن سوسائٹی“ دی بنیاد رکھی۔
- 1950 وچ پاکستان دا پہلا مسودہ قانون یا قرارداد مقاصد دی تیاری دے لئی پاکستان نے جتھے دنیا بھر دے اہم علما توں رابطہ کیتا انہی وچ ڈاکٹر حمید اللہ وی شامل سن تے آپ نے قیام پاکستان دے بعد کچھ عرصہ اس سلسلے وچ کراچی وچ قیام کیتا۔
- آپ نے 1952ء توں 1978ء تک ترکی دی مختلف جامعات وچ بطور مہمان استاد خدمات انجام دتیاں جنہاں وچ انقرہ، استنبول تے ارض روم دی جامعات وی شامل نيں۔ آپ 20 سال توں ودھ عرصے تک فرانس دے قومی مرکز برائے سائنسی تحقیق توں وابستہ رہے۔
- 1980ء وچ بہاولپور یونیورسٹی وچ طلبہ نوں خطبات دتے جنہاں نوں خطبات بہاولپور دے نام توں بعد ازاں شایع وی کیتا گیا۔ ایہ سر سید احمد خان دے خطبات احمدیہ دے بعد اردو بولی وچ تاریخی و تحقیقی مواد دے لحاظ توں بہت اہمیت دی حامل کتاب اے۔ خصوصاً انہاں دا پنجواں خطبہ "قانون بین الممالک " ایسا موضوع اے جو عام طور اُتے دینی درسگاہاں دے طالب علماں دی دسترس توں باہر اے۔
- پاکستان نے 1985ء وچ آپ نوں اعلٰی ترین شہری اعزاز ہلال امتیاز توں نوازا۔ آپ نے اعزاز دے نال ملنے والی تمام رقم (اک کروڑ کروپیہ) بین الاقوامی اسلامی یونیورسٹی اسلام آباد دے ادارۂ تحقیقات اسلامی نوں عطیہ کردتی۔ اِس جامعہ دا کتب خانہ (لائبریری) ڈاکٹر حمید اللہ دے نام توں موسوم اے۔
- آپ 17 دسمبر 2002ء نوں امریکی ریاست فلوریڈا دے شہر جیکسن ول وچ انتقال کر گئے۔
مشہور کتاباں
[سودھو]ڈاکٹر صاحب دی مشہور کتاباں تے تصانیف کچھ اس طرح توں نيں۔
تعارف اسلام
[سودھو]”تعارف اسلام“ (Introduction of Islam) ڈاکٹر صاحب دی تصنیف کردہ کتب وچ تے اسلام دے بارے وچ شائع ہونے والی کتب وچ سب توں زیادہ مشہور اے۔ اس کتاب دا دنواں دی 22 زباناں وچ ترجمہ کیتا جا چکيا اے۔
قرآن کریم دا فرانسیسی ترجمہ تے تفسیر
[سودھو]ڈاکٹر صاحب نے پہلی بار قرآن کریم دا مکمل فرانسیسی بولی وچ ترجمہ کیتا تے تفسیر لکھی۔ اس ترجمہ تے تفسیر دے قریباً ویہہ ایڈیشنز شائع ہو چکے نيں۔ ایہ کسی وی یورپی بولی وچ سب توں زیادہ چھپنے والے تراجم وچوں اے، جو کئی ملین دی تعداد وچ شائع ہو چکيا اے۔ اس فرانسیسی ترجمے تے تفسیر توں بہت فرانسیسی اسلام دی طرف راغب ہوئے۔ اُنہاں دی کوششاں تے تحقیق دی وجہ توں مسلمان ہونے والےآں دی تعداد 30،000 بتائی جاندی اے۔ اگرچہ ایہ مبالغہ لگے مگر حقیقت وچ ہزاراں لوگ ڈاکٹر صاحب دی وجہ توں اسلام دی طرف راغب ہوئے۔
خطبات بہاولپور
[سودھو]1980ء وچ 8 مارچ توں 20 مارچ تک بہاولپور دی اسلامیہ یونیورسٹی وچ ڈاکٹرمحمد حمید اللہ نے 1ک82 دن تک مختلف موضوعات اُتے لیکچرز دتے۔ انہاں لیکچرز وچ اسلام دے کچھ بنیادی پہلوآں تے اس دی ابتدائی تاریخ دا احاطہ کیتا گیا اے۔ فی البدیہہ دتے جانے والے ایہ لیکچرز برساں دی تحقیق تے دوسرے علم دا فی الواقع آسان بولی وچ نچوڑ تھے۔ اردو وچ سن کے لکھے جانے والے تے خطبات بہاولپور دے نام توں چھپنے والے ایہ لیکچرز دوسری کئی چیزاں دے علاوہ اس گل اُتے مشتمل سن کہ قرآن و حدیث نوں کیسے جمع کیتا گیا تے انہاں دی تدوین کیتی گئی۔ اس کتاب خطبات بہاولپور دا انگریزی وچ ترجمہ اسلام دی آمد دے نام توں کیتا گیا اے۔ انہاں لیکچرز یا خطبات دی تفصیل کچھ اس طرح اے۔
- پہلا خطبہ:تاریخ قرآن
- دوسرا خطبہ :تاریخ حدیث
- تیسرا خطبہ تاریخ فقہ
- چوتھا خطبہ: :تاریخ اصول فقہ و اجتہاد
- پانچواں خطبہ: اسلامی قانون بین الممالک [۶]
- چھٹا خطبہ:دین(عقائد، عبادت، تصوف) [۷]
- ساتواں خطبہ:عہدِ نبوی وچ مملکت تے نظم و نسق[۸]
- آٹھواں خطبہ:عہدِ نبوی وچ نظامِ دفاع تے غزوات
- نواں خطبہ:عہدِ نبوی وچ نظامِ تعلیم
- دسواں خطبہ: عہدِ نبوی وچ نظامِ تشریع و عدلیہ
- گیارہواں خطبہ: عہدِ نبوی وچ نظامِ مالیہ و تقویم
- بارہواں خطبہ: عہدِ نبوی وچ تبلیغ اسلام تے غیر مسلماں توں برتاؤ
صحیفہ ہمام بن منبہ
[سودھو]احادیث دی سب توں اولین کتابو ں وچ شامل جو صحیفہ ہمام بن منبہ دے طور اُتے جانی جاندی اے جسنوں حضرت ابوہریرہ رضی اللہ عنہ نے (58 ہجری بمطابق 677 عیسوی) وچ اپنے شاگرداں نوں پڑھانے دے لئی تیار کیتا سی، اس عظیم دستاویز نوں ڈاکتر محمد حمید اللہ نے اس دی تصنیف دے 1300 سال بعد جرمنی وچ برلن لائبریری توں دریافت کیتا تے شائع کرایا۔ اس دریافت توں بعض لوگاں دا ایہ اعتراض وی ختم ہو گیا کہ احادیث دی تدوین و تالیف نبی کریم ﷺ دی وفات دے 200 سال بعد ہوئی۔
فہرست کتب
[سودھو] تفصیلی لی لئی ویکھو: تصانیف و مقالہ جات محمد حمید اللہ
ڈاکٹر حمید اللہ دے اپنے بقول انہاں دے مقالاں دی تعداد اک ہزار توں ودھ اے جدوں کہ انہاں دی تصانیف، تالیفات، ترجماں، نظر ثانی شدہ کتاباں، کتابچاں تے رسائل دی تعداد 164 دے قریب بندی اے۔ ڈاکٹر صاحب دی کتاباں دی فہرست کچھ اس طرح اے۔ داعئ اسلام انہاں دی سب توں زیادہ عالمی شہرت یافتہ کتاب ہیں-[۹]
اردو کتب و کتابچے
[سودھو]- "سلطنتاں دے باہمی برتاؤ دا دستور العمل۔ قانون بین الممالیک دے اصول تے نظیراں"۔ جلد طبع اول 1936ء، حیدرآباد دکن۔ طبع ثانی 1945ء، حیدرآباد دکن
- "عہد نبویؐ دا نظام تعلیم"۔ طبع دہم 1976ء، حیدرآباد دکن (اب ایہ مختصر کتاب "عہد نبویؐ وچ نظام حکمرانی" دا حصہ اے)
- "عہد نبویؐ وچ نظام حکمرانی"۔ 1981ء، کراچی
- "امام ابو حنیفہؒ دی تدوین قانون اسلامی"۔ 1983ء، کراچی
- "عربی حبشی تعلقات تے نو دریافت شدہ مکتوگل نبویؐ بنام نجاشی"۔ 1942ء، حیدرآباد
- "قانون شہادت"۔ 1944ء، حیدرآباد
- "عہد نبویؐ دے میدان جنگ"، لاہور[۱۰]
- "رسول اکرمؐ دی سیاسی زندگی"۔ 1980ء، کراچی
- "صحیفہ ہمام ابن منبہ"، کراچی۔ ملک سنز، فیصل آباد 1983ء، اضافی دیباچہ غلام احمد حریری
- "سیاسی وثیقہ جات" (ترجمہ الوثائق السیاسیۃ از ابو یحییٰ امام خان نوشہروی)، لاہور،1960ء
- "روزہ کیاں؟" (ترجمہ? Why Fast از محمد حبیب اللہ)، حیدرآباد 1966ء
- "خطبات بہاولپور"، اشاعت اول 1981ء، بہاولپور۔ مکمل نظر ثانی شدہ اشاعت، اسلام آباد
- "سیرت ابن اسحاق" (ترجمہ از نور الٰہی ایڈوکیٹ)، نقوش رسولؐ نمبر
- "سیرت طیبہ اُتے ڈاکٹر محمد حمید اللہ دے عثمانیہ یونیورسٹی دے لیکچر" 1987ء، حیدرآباد
- "سیرت طیبہ دا پیغام عصر حاضر دے نام"، 1992ء، لاہور
- "اخبار الطوال"
- "کتاب المجر"
- "مقالات گارساں دتاسی"
- "خطباتِ گاساں دتاسی"
- "نقشہ ہائے تاریخ اسلام"
- "مقالہ در "نذر عرشی"" (عنوان مقالہ شمس الائمہ سرخسی)
- "مقالہ در "نذر مختار"" (عنوان مقالہ فرانسیسی بولی دی پیدائش وچ عربی دا حصہ)
- "اسلامی قانون دا ارتقا" (توسیعی لیکچر)
- "رویت ہلال / نواں چاند"
- "عیدین تے انہاں دے منانے دے اسلامی و جاہلی طریقے"
- "مدرسۂ محمدی"
- "داعئ اسلام"
آپ دے اردو مقالات دی تعداد 350 توں ودھ اے [۱۱]
آپ نے اردو دائرۃ المعارف اسلامیہ دے لئی وی 32 مضامین تحریر کیتے جنہاں وچ احد، بدر، حدیبیہ، حلف الفضول، حنین، خندق، خیبر، زینب بنت جحش، طائف، علی بن ابن طالب، عمر ابن الخطاب، عمرو بن امیہ، حضرت محمدؐ، عہد نبوی وچ نظم و نسق مملکت، رسول اللہ اکرمؐ بطور مقنن، معرا ج تے یہود ورگے اہم مضامین وی شامل نيں۔
انگریزی کتب
[سودھو]- "The Battlefields of the Prophet Muhammad", 3rd Ed. Hyderabad: Habib, 1983
- "The Emergence of Islam: lectures on the development of Islamic world-view, intellectual Tradition and Polity". Islamabad: Islamic research institute in collaboration with Da’wah Academy. International Islamic University, 1993
The First Written Constitution in the World". 3rd ed. Sh. Muhammad Ashraf, 1975*"
- "Sahifah Hammam ibn Munabbih". 10th ed. Luton: Apex, 1979
- "Introduction to Islam", 5th ed. Luton: Apex 1980
- "Islam and Communism: A study in comparative thought", Lahore: Kazi publications, 1975
- "Islam, A general picture". Chicago: Kazi Publications.1980
- "Muhammad Rasulullah". Hyderabad: Stockists, Habib, 1974
- "The Muslim Woman", Islamabad: International Islamic University, 1989
- "The Muslim code of state". 7th ed. Lahore: Sh. Muhammad Ashraf, 1987
- "Why fast?[۱۲] A study of fast in Islam from both spiritual and temporal points of view", Geneva: Islamic center, 1961.
- "The 1400 anniversary of the completion of Islam". Oxford: Oxford Center for Islamic Studies, 1989
عربی کتب و مقالات
[سودھو]آپ نے عربی وچ 15 کتاباں تحریر کیتیاں۔ جدوں کہ آپ دے عربی مقالات دی تعداد 35 اے۔
فارسی کتب و مقالات
[سودھو]آپ نے فارسی وچ 6 مقالات تحریر کیتے۔
ڈاکٹر محمد حمید اللہ اُتے کتاباں
[سودھو]ڈاکٹر محمد حمید اللہ دی وفات دے بعد انہاں دے تحقیقاندی کاماں نوں دوبارہ شائع کیتا گیا۔ انڈیا تے پاکستان دے سکالراں نے اپنی کتاباں وچ ڈاکٹر صاحب دی شخصیت نوں شاندار خراج تحسین وی پیش کیتا۔ کچھ رسالاں نے انہاں اُتے خصوصی نمبر نکالے۔ جنہاں رسائل نے خصوصی نمبر شائع کیتے اُنہاں دے نام ایہ نيں۔
- معارف اسلامی
- دعوہ، فکر و نظر
- اورئینٹل کالج میگزین
- شاداب
ڈاکٹڑ محمد حمید اللہ زندگی تے علمی کاماں اُتے تن کتاباں وی لکھی تے شائع کیتی گئی نيں جنہاں دے نام ایہ نيں۔
- ڈاکٹر محمد حمید اللہ از راشد شیخ
- آثارِ ڈاکٹر حمید اللہ از صفدر حسین
- مجددِ علومِ سیرت از غتریف شہباز
جن سکالرز نے انہاں اُتے مضامین تے تحقیقی مضامین لکھے تے کتابی شکل وچ شائع کیتے اُنہاں دے نام ایہ ہین۔
- سید قاسم محمود
- محمد عالم مختارِ حق
جن اداراں نے ڈاکٹر محمد حمید اللہ دے سامنے تے اُنہاں دے بعد اُنہاں دیاں کتاباں شائع دی اُنہاں دے نام ایہ نيں۔
- المیزان پبلشرز، فیصل آباد
- بیکن بکس، ملتان
ان سب دے باوجود ڈاکٹر محمد حمید اللہ دے سینکڑاں مضامین ایسے نيں جو بکھرے ہوئے نيں تے عام قاری دی پہنچ توں باہر نيں۔ انہاں تمام نوں جمع تے شائع کرنے دی ضرورت اے۔
حوالے
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ اجازت نامہ: Creative Commons CC0 License
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb120009676 — اخذ شدہ بتاریخ: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — مصنف: Bibliothèque nationale de France — اجازت نامہ: Open License
- ↑ ۳.۰ ۳.۱ Diamond Catalog ID for persons and organisations: https://opac.diamond-ils.org/agent/23664 — subject named as: Muḥammad Ḥamīd Allāh
- ↑ http://data.bnf.fr/ark:/12148/cb120009676 — اخذ شدہ بتاریخ: ۱۰ اکتوبر ۲۰۱۵ — مصنف: Bibliothèque nationale de France — اجازت نامہ: Open License
- ↑ https://hamidullah.info/ڈاکٹر-محمد-حمید-اللہ-بنام-مظہر-ممتاز-ق-3//
- ↑ مطالعہ اسلامی قانون بین الممالک
- ↑ مطالعہ چھٹا خطبہ:دین(عقائد، عبادت، تصوف)
- ↑ مطالعہ ساتواں خطبہ:عہدِ نبوی وچ مملکت تے نظم و نسق
- ↑ https://quranwahadith.com/product/dai-e-islam/
- ↑ -میدان-جن/ عہد نبوی دے میدان جنگ
- ↑ "ڈاکٹر محمد حمید اللہ" مرتبہ راشد شیخ، طبع 2003ء از المیزان پبلشرز، فیصل آباد
- ↑ Read Why Fast?
باہرلے جوڑ
[سودھو]- غیر مختلف تصویر ویکی ڈیٹا توں ماخوذ
- 1908 دے جم
- 19 فروری دے جم
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- 2002 دیاں موتاں
- 17 دسمبر دیاں موتاں
- صفحات مع خاصیت P103
- صفحات مع خاصیت P856
- ویہویں صدی دے بھارتی مترجمین
- ویہویں صدی دے مترجمین
- بھارت دے سنی علما
- جامعہ عثمانیہ دا تدریسی عملہ
- حیدرآبادی نژاد پاکستانی شخصیتاں
- ریاست حیدرآباد
- ریاست حیدرآباد دیاں شخصیتاں
- سنی فقہا
- فاضل جامعہ عثمانیہ
- فرانسیسی مترجمین قرآن
- فضلا جامعہ پیرس
- قانون دان
- قانون دے فلسفی
- محدثین
- مسلم علماء
- مسلم مذہبی شخصیتاں
- مہاجر شخصیتاں
- ہلال امتیاز وصول کنندگان