لہور
لہور لہور | |
---|---|
میٹروپولس | |
![]() گھڑی وار اُتوں: قلعہ لہور، شالامار باغ، عجائب گھر لہور، بادشاہی مسجد، قائداعظم لائبریری، مینار پاکستان۔ | |
پاکستان وچ مقام | |
متناسقات: 31°32′59″N 74°20′37″E / 31.54972°N 74.34361°Eمتناسقات: 31°32′59″N 74°20′37″E / 31.54972°N 74.34361°E | |
ملک | ![]() |
صوبہ | ![]() |
ضلع | ضلع لہور |
میٹروپولیٹن کارپوریشن | 2013 |
ناں وجہ | لو [۱][۲][۳] |
سٹی کونسل | لہور |
ٹاؤن | 10 |
حکومت | |
• میئر | 9 زونل میئر |
رقبہ[۴] | |
• کل | ۵۵۰ مربع کلومیٹر (۲۱۰ مربع میل) |
بلندی | ۲۱۷ میٹر (۷۱۲ فٹ) |
آبادی (خانہ و مردم شماری پاکستان 2017ء)[۵] | |
• کل | ۱۱,۱۲۶,۲۸۵ (صوبائی) |
• کثافت | ۲۰,۲۰۵/مربع کلومیٹر (۵۲,۴۱۸/مربع میل) |
نام آبادی | لاہوری |
منطقۂ وقت | پاکستان دا معیاری وقت (UTC+5) |
ڈاک رمز | 54000 |
ڈائلنگ کوڈ | 042[۶] |
خام ملکی پیداوار | $58.14 بلین (2014)[۷] |
انسانی ترقیاتی اشاریہ | 0.71 ![]() |
انسانی ترقیاتی اشاریہ گٹھ | اعلیٰ |
لہور (اردو: لاہور) لہندے پنجاب دا راجگڑھ تے لوک گݨتی وچ پنجاب دا سبھ توں وڈا شہر اے۔ [۹] ایس نوں پاکستان دا رہتلی، تعلیمی تے تریخی مرکز تے اہنوں پاکستان دا دل تے باغاں دا شہر اکھیا جاندا اے۔ ایہ شہر دریائے راوی دے کنارے اُتے وسدا اے۔ ایس شہر دی آبادی اک کروڑ دے نیڑے اے تے ایہ ملک دا دوسرا وڈا شہر اے۔ لہور دا شمار دنیا دے پراݨے تے اہم ترین شہراں وچ کیتا جاندا اے۔ زندہ دلان لہور دے روايتی جوش و جذبے دے باعث اسنوں بجا طور اُتے پاکستان دا دل کہیا جاندا اے۔ مغل شہنشاہ جہانگیر دی ملکہ نورجہاں نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔ [۱۰]
؎ لہور رابجان برابر خریدہ ایم
جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5f/Lahoremontage1.jpg/350px-Lahoremontage1.jpg)
لہور (اردو: لاہور) پاکستانی پنجاب دا راجگڑھ تے لوک گنتی دے نال کراچی مگروں پاکستان دا دوجا سب توں وڈا شہر اے۔ لہور پاکستان دا سیاسی، رہتلی تے پڑھائی دا گڑھ اے تے ایسے لئی اینوں پاکستان دا دل وی کیا جاندا اے۔ لہور دریاۓ راوی دے کنڈے تے وسدا اے تے اسدی لوک گنتی اک کروڑ دے نیڑے اے ۔
شاہی قلعہ ، شالامار باغ ، بادشاہی مسجد ، مقبرہ جہانگیر تے مقبرہ نورجہاں مغل دور دیاں یادگآر عمارتاں نیں ، استوں علاوہ لہور چ سکھ تے برطانوی دور دیاں عمارتاں وی موجود نیں ۔
2017 دی مردم شماری دے مطابق لہور وچ اک کروڑ دے لگ بھگ لوک وسدے نیں۔ 2006 چ سرکار دے آنکڑے باہجوں لوک گنتی 10 ملین ہو چکی سی۔ ایس دے نال ای لہور جنوبی ایشیا دا پنجواں تے جگ دا (26) چھبیواں وڈا شہر بن گیا اے۔ دی گارجین دی رپورٹ باہجوں ایہ پاکستان دا دوجا وڈا پھرن ٹرن والا تھاں اے۔
لہور دی انتہائی قدیم تریخ ہزاراں سال اُتے پھیلی ہوئی اے۔ پراناں دے مطابق رام دے بیٹے راجہ لوہ نے شہر لہور دی بنیاد رکھی تے ایتھے اک قلعہ بنوایا۔ [۱۱][۱۲][۱۳] دسويں صدی تک ایہ شہر ہندو راجائاں دے زیرتسلط رہیا۔ گیارہويں صدی وچ سلطان محمود غزنوی نے پنجاب فتح کرکے ایاز نوں لہور دا گورنر مقرر کيتا، تے لہور نوں اسلام توں روشناس کرایا۔ شہاب الدین غوری نے 1186ء وچ لہور نوں فتح کيتا۔ بعدازاں ایہ خاندان غلاماں دے ہتھوں وچ آ گیا۔ 1290ء وچ خلجی خاندان، 1320ء وچ تغلق خاندان، 1414ء سید خاندان 1451ء لودھی خاندان دے تحت رہیا۔ [۱۴]
ظہیر الدین بابر نے 1526ء وچ ابراہیم لودھی نوں شکست دتی جس دے نتیجے وچ مغلیہ سلطنت وجود وچ آئی۔ مغلاں نے اپنے دور وچ لہور وچ عظیم الشان عمارتاں تعمیر کرواواں تے کئی باغات لگوائے۔ اکبر اعظم نے شاہی قلعہ نوں ازسرنو تعمیر کروایا۔ شاہجہان نے شالامار باغ تعمیر کروایا جو اپنی مثال آپ اے۔ [۱۵] 1646ء وچ شہزادی جہاں آرا نے دریائے راوی دے کنارے چوبرجی باغ تعمیر کروایا جس دا بیرونی دروازہ اج وی موجود اے۔ [۱۶] 1673ء وچ اورنگزیب عالمگیر نے شاہی قلعہ دے سامنے بادشاہی مسجد تعمیر کروائی۔ [۱۷][۱۸]
1739ء وچ نادر شاہ تے 1751ء وچ احمد شاہ ابدالی نے لہور اُتے قبضہ جمایا۔ بعدازاں 1765ء وچ سکھاں نے لہور اُتے قبضہ کر ليا۔ سکھ دور وچ مغلیہ دور دی کئی عمارتاں نوں نقصان پہنچایا گیا تے انہاں دی بے حرمتی کيتی گئی۔ انگریزاں نے 1849ء وچ سکھاں نوں شکست دے کے پنجاب نوں برطانوی سلطنت وچ شامل کے لیا۔ [۱۴]
لہور نوں اک منفرد اعزاز حاصل ہويا کہ 23 مارچ 1940ء نوں آل انڈیا مسلم لیگ نے قائداعظم دے زیر صدارت قرارداد پاکستان منظور دی جس دے نتیجے وچ 14 اگست 1947ء نوں مسلماناں نوں اپنا وکھ آزاد ملک پاکستان حاصل ہويا۔ [۱۹] فروری 1974ء وچ اس شہر نے دوسری اسلامی سربراہی کانفرنس دی میزبانی وی کيتی۔ [۲۰]
قدیم لہور شاہی قلعہ دے نال واقع اے جسنوں اندرون لاہور وی کہیا جاندا اے۔ لہور دے گرد اک فصیل موجود سی جس وچ تیرہ دروازے سن جوکہ سکھاں دے دور تک غروب آفتاب دے نال بند کر دتے جاندے سن ۔ انہاں وچوں کچھ دروازوے ہن وی موجود نيں۔ تیرہ دروازےآں دے ناں بھاٹی دروازہ، لوہاری دروازہ، شاہ عالمی دروازہ، موچی دروازہ، اکبری دروازہ، یکی دروازہ، شیرانوالہ دروازہ، کشمیری دروازہ، مستی دروازہ، دہلی دروازہ، روشنائی دروازہ، ٹکسالی دروازہ، موری دروازہ نيں۔ [۲۱][۲۲]
ویہويں صدی وچ قدیم لہور دے مضافات وچ کئی جدید بستیاں دا اضافہ ہويا جوکہ ہن وی جاری اے۔ اردو دے نامور مزاح نگار پطرس بخاری نے اپنے مضمون لہور دا جغرافیہ وچ اس دا حدود اربعہ ایويں بیان کيتا اے۔ [۲۳]
” | کہندے نيں، کسی زمانے وچ لہور دا حدوداربعہ وی ہويا کردا سی، لیکن طلبہ دی سہولت دے ليے میونسپلٹی نے اسنوں منسوخ کر دتا اے۔ ہن لہور دے چاراں طرف وی لہور ہی واقعہ اے۔ تے روزبروز واقع تر ہورہیا اے۔ ماہرین دا اندازہ اے، کہ دس ویہہ سال دے اندر لہور اک صوبے دا ناں ہوئے گا۔ جس کادارالخلافہ پنجاب ہوئے گا۔ ایويں سمجھئے کہ لہور اک جسم اے، جس دے ہر حصے اُتے ورم نمودار ہورہیا اے، لیکن ہر ورم مواد فاسد توں بھریا اے۔ گویا ایہ توسیع اک عارضہ اے۔ جو اس دے جسم نوں لاحق اے ۔ | “ |
لہور دے نیڑے شہر امرتسر، صرف 31 میل دور واقع اے جو سکھاں دی مقدس ترین جگہ اے ۔اس دے شمال تے مغرب وچ ضلع شیخوپورہ، مشرق وچ واہگہ تے جنوب وچ ضلع قصور واقع نيں۔ دریائے راوی لہور دے شمال مغرب وچ وگدا اے۔ [۲۴]
تریخ
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور دی تریخ
ناں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Lava_and_Kusa%2C_the_sons_of_R%C4%81ma..jpg/220px-Lava_and_Kusa%2C_the_sons_of_R%C4%81ma..jpg)
اس شہر دی ابتدائی تریخ دے بارے وچ عوام وچ مشہور اے کہ رام چندر جی دے بیٹے لو نے ایہ بستی آباد دی سی۔ لیکن ایہ روایت صرف سجان سنگھ نے خلاصتہ التواریخ وچ درج دی دے تے باقی ہن نے ايسے توں نقل کيتی تے ایہ معروف ہوئے گی. جدوں کہ صاحب تحفتہ الواصلین شیح احمد زنجانی نے اس روایت دا رد کيتا اے . قدیم ہندو "پراناں" وچ لہور دا ناں "لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے۔ [۱۱][۱۲][۱۳] راجپوت دستاویزات وچ اسنوں "لوہ کوٹ" یعنی لوہ دا قلعہ دے ناں توں پکاریا گیا اے۔ نويں صدی عیسوی دے مشہور سیاح "الادریسی" نے اسنوں "لہاور" دے ناں توں موسوم کيتا اے۔ [۲۵][۲۶]
مختلف کتاباں وچ لہور دے درج ذیل ناں ملدے نيں.
- لھور
- لہانور
- لوہاور
- لوھور
- لوھاووُر
- لاوھُور
- لھاور
- لانہور
- لھاوار
- لاہور
-اس موضوع اُتے تفصیلی بحث ڈاکٹر محمد باقر صاحب نے دی اہل ذوق اس توں استفادہ کرسکدے نيں.
قدیم لہور
[سودھو]لاہور دے بارے وچ سب توں پہلے چین دے باشندے سوزو زینگ نے لکھیا جو ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630 عیسوی وچ گزریا۔ ایہ قدیم حوالے اس گل دے غماز نيں کہ اوائل تریخ توں ہی ایہ شہر اہمیت دا حامل سی۔ درحقیقت اس دا دریا دے کنارے اُتے تے اک ایداں دے راستے اُتے واقع ہونا جو صدیاں توں بیرونی حملہ آوراں دی رہگزر رہیا اے، اس دی اہمیت دا ضامن رہیا اے۔"فتوح البلدان" وچ درج سنہ 664 عیسوی دے واقعات وچ لہور دا ذکر ملدا اے جس توں اس دا اہم ہونا ثابت ہُندا اے۔
علامہ احمد بن یحییٰ بن جابر بلاذری اپنی کتاب فتوح البلدان وچ تحریر کردے نيں:
” | ثم غزا ذلك الثغر المهلب بن أبي صفرة في أيام معاوية أربع وأربعين۔فأتى بنة وألاهور وهما بين الملتان وكابل" فتوح البلدان (عربی)
ترجمہ: فیر سن 42ھ وچ کہ معاویہ بن ابی سفیان دا عہد سی مہلب بن ابی صفرہ نے اس سرحد (ہند) اُتے حملہ کيتا تے بنّہ و الہور تک جا پہنچے۔ ایہ دونے شہر ملتان و کابل دے درمیان وچ نيں۔ (فتوح البلدان۔ البلاذری ـ ترجمہ سید ابو الخیر مودودی ـ نفیس اکیڈمی کراچی۔ صفحہ 613) |
“ |
قرون وسطی
[سودھو]ستويں صدی عیسوی دے اواخر وچ لہور اک گجر چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی۔ فرشتہ دے مطابق 682ء وچ کرمان تے پشاور دے مسلم پٹھان قبیلے راجہ اُتے حملہ آور ہوئے۔ پنج ماہ تک لڑائی جاری رہی تے بالآخر سالٹ رینج دے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون توں اوہ راجہ توں اس دے کچھ علاقے چھیننے وچ کامیاب ہوئے گئے۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0d/Mahmoud_and_Ayaz.jpg/220px-Mahmoud_and_Ayaz.jpg)
نويں صدی عیسوی وچ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع دے لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں پہنچے۔ دسويں صدی عیسوی وچ خراسان دا صوبہ دار سبکتگین اس اُتے حملہ آور ہويا۔ لہور دا راجہ جے پال جس دی سلطنت سرہند توں لمگھان تک تے کشمیر توں ملتان تک وسیع سی مقابلہ دے لئی آیا۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے اُتے راجہ جے پال نے پٹھاناں دے نال اتحاد کر ليا تے اس طرح اوہ حملہ آور فوج نوں شکست دینے وچ کامیاب رہیا۔ غزنی دے تخت اُتے قابض ہونے دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہويا۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دا رن پيا تے راجہ جے پال ملغوب ہوئے کے امن دا طالب ہويا۔ طے ایہ پایا کہ راجہ جے پال تاوان جنگ کيتی ادائیگی کريں گا تے سلطان نے اس مقصد دے لئی ہرکارے راجہ دے ہمرکاب کیتے۔ لہور پہنچ کے راجہ نے معاہدے توں انحراف کيتا تے سبکتگین دے ہرکاراں نوں مقید کر دتا۔ اس اطلاع اُتے سلطان غیض وغضب وچ دوبارہ لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ اک دفعہ فیر میدانِ کارزار گرم ہويا تے اک دفعہ فیر جے پال نوں شکست ہوئی تے دریائے سندھ توں پرے دا علاقہ اس دے ہتھ توں نکل گیا۔ دوسری دفعہ مسلسل شکست اُتے دلبرداشتہ ہوئے کے راجہ جے پال نے لہور دے باہر خود سوزی کر لئی۔ معلوم ہُندا اے کہ سلطان دا مقصد صرف راجہ نوں سبق سکھانا سی کیونجے اس نے مفتوحہ علاقےآں نوں اپنی سلطنت وچ شامل نئيں کيتا تے 1008 عیسوی وچ جدوں سبکتگین دا بیٹا محمود غزنوی ہندوستان اُتے حملہ آور ہويا تاں جے پال دا بیٹا آنند پال اک لشکر جرار لے کے پشاور دے نیڑے مقابلہ دے لئی آیا۔ محمود دی فوج نے آتش گیر مادے دی گولہ باری دی جس توں آنند پال دے لشکر وچ بھگدڑ مچ گئی تے انہاں دی ہمت ٹُٹ گئی۔ نتیجتاً کچھ فوج بھج نکلی تے باقی کم آئی۔ اس شکست دے باوجود لہور بدستور محفوظ رہیا۔
آنند پال دے بعد اس دا بیٹا جے پال تخت نشین ہويا تے لہور اُتے اس خاندان دی عملداری 1022ء تک برقرار رہی حتٰی کہ محمود اچانک کشمیر توں ہُندا ہويا لہور اُتے حملہ آور ہويا۔ جے پال تے اس دا خاندان اجمیر وچ پناہ گزین ہويا۔ اس شکست دے بعد لہور غزنوی سلطنت دا حصہ بنا تے فیر کدی وی کسی ہندو سلطنت دا حصہ نئيں رہیا۔محمود دے پوتے مودود دے عہدِ حکومت وچ راجپوتاں نے شہر نوں واپس لینے دے لئی چڑھائی دی مگر چھ ماہ دے محاصرے دے بعد ناکام واپس ہوئے۔ لہور اُتے قبضہ کرنے دے بعد محمود غزنوی نے اپنے پسندیدہ غلام ملک ایاز نوں لہور دا گورنر مقرر کيتا جِس نےشہرکے گرد دیوار قائم کرنے دے نال نال قلعہ لہور دی وی بنیاد رکھی۔ ملک ایاز دا مزار اج وی بیرون ٹکسالی دروازہ لہور دے پہلے مسلمان حکمران دے مزار دے طور اُتے معروف اے۔ غزنوی حکمراناں دے ابتدئی اٹھ حکمراناں دے دور وچ لہور دا انتظام صوبہ داراں دے ذریعہ چلایا جاندا سی اُتے مسعود ثانی دے دور وچ (1098ء ۔ 1114ء) راجگڑھ عارضی طور اُتے لہور منتقل کر دتا گیا۔اس دے بعد غزنوی خاندان دے بارہويں تاجدار خسرو دے دور وچ لہور اک دفعہ فیر پایہِ تخت بنا دتا گیا تے اس دی ایہ حیثیت 1186ء وچ غزنوی خاندان دے زوال تک برقرار رہی۔ غزنوی خاندان دے زوال دے بعد غوری خاندان تے خاندانِ غلامان دے دور وچ لہور سلطنت دے خلاف سازشاں دا مرکز رہیا۔ درحقیقت لہور ہمیشہ پٹھاناں دے مقابلہ وچ مغل حکمراناں دی حمایت کردا رہیا۔1241 عیسوی وچ چنگیز خان دی فوجاں نے سلطان غیاث الدین بلبن دے بیٹے شہزادہ محمد دی فوج نوں راوی دے کنارے شکست دتی تے حضرت امیر خسرو نوں گرفتار کيتا۔ اس فتح دے بعد چنگیز خان دی فوج نے لہور نوں تاراج کر دتا۔
خلجی تے تغلق شاہاں دے ادوار وچ لہور نوں کوئی قابلِ ذکر اہمیت حاصل نہ سی تے اک دفعہ گکھڑ راجپوتاں نے اسنوں لُٹیا۔ 1397ء وچ امیر تیمور برصغیر اُتے حملہ آور ہويا تے اس دے لشکر دی اک ٹکڑی نے لہور فتح کيتا۔ اُتے اپنے پیشرو دے برعکس امیر تیمور نے لہور نوں تاراج کرنے توں اجتناب کيتا تے اک افغان سردار خضر خان نوں لہور دا صوبہ دار مقرر کيتا۔اس دے بعد توں لہور دی حکومت کدی حکمران خاندان تے کدی گکھڑ راجپوتاں دے ہتھ رہی ایتھے تک کہ 1436ء وچ بہلول خان لودھی نے اسنوں فتح کيتا تے اسنوں اپنی سلطنت وچ شامل کے لیا۔ بہلول خان لودھی دے پوتے ابراہیم لودھی دے دورِ حکومت وچ لہور دے افغان صوبہ دار دولت خان لودھی نے علمِ بغاوت بلند کيتا تے اپنی مدد دے لئی مغل شہزادے بابر نوں پکاریا۔
تریخ گواہ اے کہ لہور نوں پہلے عروس البلد لہور وی کہندے سن ۔ تے ایہ علاقہ ملتان دی عظیم سلطنت دا حصہ ہُندا سی۔ تے اس وقت ملتان دی سرحداں ساحل سمندر تک پھیلی ہوئی تھی۔
لہور دے بارے چ سب توں پہلے چین دے واسی سوزو زینگ نے لکھیا جہڑا ہندوستان جاندے ہوئے لہور توں 630ء گزریا سی ۔ اسدی ابتدائی تریخ دے متعلق مشہور اے پر اس دا کوئی تریخ ثبوت نئیں لبھیا کہ رام چندر دے پتر لوہو نے ایہہ شہر آباد کیتا سی تے اسدا ناں لوہوپور رکھیا ۔ تے جہڑا وقت دے نال نال بگڑدا ہوئیا پہلے لہاور تے فیر لہور بنیا ۔
قدیم ہندو پراناں چ اس دا ناں " لوہ پور" یعنی لوہ دا شہر ملدا اے تے راجپوت دستاویزات چ اسدا ناں "لوہ کوٹ"یعنی لوہ دا قلعہ لکھیا ملدا اے ۔ 9ویں صدی دے مشہور سیاح الادریسی نے اسنوں لہاور دے ناں نال موسوم کیتا اے ۔ ایہہ تریخی حوالہ جات اس گل دا ٹبوت نیں کہ لہور اوائل تریخ چ ای شہرت دا حامل سی ۔ لہور دریا دے کنڈے تے شمال مغرت توں دلی جان والے رستے تے واقع ہون دی وجہ توں بیرونی حملہ آوراں لئی اک پڑاؤ دا کم دیندا سی تے ہندستہن تے حملے لئی اسدی بہت زیادہ اہمیت سی ۔ " فتح البلادن" چ سنہ 664ء دے واقعات چ لہور دا ذکر ملدا اے ۔ 7ویں صدی عیسوی دے اخیر چ لہور اک راجپوت چوہان بادشاہ دا پایہ تخت سی ۔ فرشتہ دے مطابق سنہ 662ء کرمان تے پشاور دے مسلمان پٹھان قبائل اس راجہ تے حملہ آور ہوئے ، 5 مہینے لڑائی جاری رہی تے گکھڑ راجپوتاں دے تعاون نال اوہ راجہ کولوں کجھ علاقہ کھون چ کامیاب ہوگئے ۔ 9ویں صدی عیسوی چ لہور دے ہندو راجپوت چتوڑ دے دفاع لئی مقامی فوجاں دی مدد نوں گئے ۔ دسویں صدی عیسوی چ خراسان دے صوبہ دار سبکتگین لہور تے حملہ آور ہوئیا ۔ لہور دا راجہ جے پال جسدی سلطنت سرہند توں لمگھان تک تے کشمیر توں ملتان تک وسیع سی مقابلے لئی آئیا ۔ اک بھٹی راجہ دے مشورے نال راجہ جے پال نے پٹھاناں نال اتحاد کرلئیا تے اس طرح اوہ حملہ آوران نوں شکست دین چ کامیاب ہوئيا ۔ غزنی دے تخت تے قابض ہون دے بعد سبکتگین اک دفعہ فیر حملہ آور ہوئیا ۔ لمگھان دے نیڑے گھمسان دی لڑائی ہوئی تے راجہ مغلوب ہوکے امن دا طالب ہوئیا ۔ طے ایہہ پائیا کہ راجہ تاوان جنگ بھرے گا ،اس مقصد لئی سبکتگین دے ہرکارے راچہ نال لہور آئے تر ایتھے آ کے راجہ معاہدے توں مکر گئیا تے ہرکاریاں نوں قید کرلئیا ۔ اس اطلاع تے سبکتگین نے غضب ناک ہوکے لہور تے اک دفعہ فیر حملہ کردتا تے اس دفعہ وی راجہ جے پال نوں شکست ہوئی تے دریاۓ سندھ دے پار دے علاقے اس دے ہتھوں نکل گئے ۔ دوجی شکست توں دلبرداشہ ہوکے راجہ جے پال نے لہور دے باہر ای خودکشی کرلئی۔
لہور دی تریخ دے کئی پہلو تے دور نیں جتھوں پتا لگدا اے کہ لہور دی تریخ بڑی قدیم اے تے اینے ہر طرح دے زمانے ویکھے نیں۔
- راجپوتاں دا دور
- غزنوی توں دہلی سلطنت دا دور
- مغل دور
- افغان دور
- مرہٹہ دور
مغلیہ دور
[سودھو]بابر پہلے توں ہی ہندوستان اُتے حملہ کرنے دے بارے وچ سوچ رہیا سی تے دولت خان لودھی دی دعوت نے اس اُتے مہمیز دا کم کيتا۔ لہور دے نیڑے بابر تے ابراہیم لودھی دی افواج وچ پہلا ٹکراؤ ہويا جس وچ بابر فتحیاب ہويا اُتے صرف چار روز دے وقفہ دے بعد اس نے دہلی دی طرف پیشقدمی شروع کر دتی۔ حالے بابر سرہند دے نیڑے ہی پہنچیا سی کہ اسنوں دولت خان لودھی دی سازش دی اطلاع ملی جس اُتے اوہ اپنا ارادہ منسوخ کر کے لہور دی جانب ودھیا تے مفتوحہ علاقےآں نوں اپنے وفادار سرداراں دے زیرِانتظام کرکے کابل واپس ہويا۔
اگلے برس لہور وچ سازشاں دا بازار گرم ہونے دی اطلاعات ملنے اُتے بابر دوبارہ عازمِ لہور ہويا۔ مخالف افواج راوی دے نیڑے مقابلہ دے لیےسامنے آئیاں مگر مقابلہ شروع ہونے توں پہلے ہی بھج نکلاں۔ لہور وچ داخل ہوئے بغیر بابر دہلی دی طرف ودھیا تے پانی پت دی لڑائی وچ فیصلہ کن فتح حاصل کرکے دہلی دے تخت اُتے قابض ہويا۔ اس طرح ہندوستان وچ مغلیہ سلطنت دی ابتداء لہور دے صوبہ دار دی بابر نوں دعوت توں ہوئی۔
1540ء وچ شیر شاہ سوری نے ہمایوں نوں شکست دے کے ہندوستان توں مغلیہ سلطنت دا خاتمہ کر دتا۔ نومبر 1556ء وچ ہمایوں دے بیٹے اکبر دی افواج نے پانی پت دے میدان وچ سوری افواج نوں شکست دتی تے فیر جلد ہی دہلی تے فیر آگرہ اُتے قبضہ کر ليا۔ [۲۷][۲۸]
1575ء وچ اکبر دے قلعہ لاہور دی از سر نو تعمیر دی تے لہور نوں سلطنت دا راجگڑھ بنایا۔ [۲۹] اس دے بعد شاہجہان تے اورنگزیب عالمگیر نے وی اپنے ادوار وچ قلعے وچ توسیع تے عمارتاں تعمیر کيتیاں ۔ [۳۰][۳۱] 1641ء وچ شاہجہان نے شالامار باغ تعمیر کروایا۔ 1673ء اورنگزیب عالمگیر نے قلعہ لاہور دے سامنے عظیم الشان بادشاہی مسجد تعمیر کروائی۔ اس دے علاوہ مغل دور وچ کئی عالی شان عمارتاں تے باغات لگوائے گئے۔
اندرون لاہور جسنوں قدیم لہور وی کہیا جاندا اے دی حفاظت دے لئی شہر دے گرد اک فصیل تعمیر کيتی گئی جس وچ بارہ دروازے بنائے گئے۔ انگریزاں دے دور وچ شہر تے قلعہ لاہور دے حفاظتی حصار نوں ناکارہ بنا دتا گیا۔
ستارہويں صدی دے دوران وچ مغلیہ سلطنت دا زوال شروع ہوئے گیا۔ لہور اُتے اکثر اُتے حملہ کيتا جاندا رہیا،حکومتی عملداری دا فقدان رہیا۔ 1761ء تک احمد شاہ ابدالی نے مغلاں دی باقیات توں پنجاب تے کشمیر کھو لیا۔ [۳۲] پنجابی زبان دے عظیم صوفی شاعر وارث شاہ نے ايسے مناسبت توں کہیا
” | کھادا پیندا وادے دا باقی احمد شاہے دا | “ |
بعد وچ سلطنت دہلی تے مغلیہ سلطنت دے آخری حکمران خطے دے مختلف حصےآں دے حکمران رہے۔ صوفیاء دی آمد دی وجہ توں لہور دا علاقہ مسلم اکثریتی علاقہ بن گیا۔ [۳۳] 1740ء دی دہائی افراتفری دی رہی۔ 1745ء توں 1756ء دے درمیان وچ شہر دے نو گورنر رہے۔ 1756ء توں پانی پت دی تیسری لڑائی تک جو احمد شاہ ابدالی تے مرہٹاں درمیان وچ ہوئی لہور تے پشاور مرہٹاں دے قبضے وچ رہے۔ اُتے مرہٹاں نوں شکست دہنے دے بعد احمد شاہ ابدالی واپس افغانستان چلا گیا جس توں علاقے وچ عدم استحکام پیدا ہويا۔ 1801ء وچ رنجیت سنگھ دی قیادت وچ سکھاں دے باراں مثل متحد ہوئے کے اک نويں قوت دے طور اُتے سامنے آئے۔ [۳۴]
سکھ دور
[سودھو]شہنشاہ جہانگیر دے زمانے وچ وی سکھ مت اِنّا واضح تے وکھ مذہب نئيں بنا سی لیکن آثار نمایاں ہونے لگے سن کہ ہن سکھ مغلیہ سلطنت دے مرکز برائے پنجاب یعنی لہور دی بجائے امرتسر دی جانب دیکھنے لگے سن [۳۵]۔ سکھ ذرائع دے مطابق شہنشاہ جہانگیر دے کہنے اُتے ادی گرنتھ وچ ترامیم توں گرو ارجن دے انکار اُتے ، اس نے خسرو نوں امداد فراہم کرنے دا بہانا بنا کے انہاں نوں قتل کروا دتا سی [۳۶] تے اس گل نے انہاں دے بیٹے تے چھیويں گرو ہرگوبند (1595ء تا 1644ء) نوں عسکری طاقت دی جانب مائل کر دتا سی جس دے ردعمل دے طور اُتے جہانگیر نے اک بار امبرسر توں ہرگوبند نوں گرفتار وی کيتا لیکن فیر آزاد کر دتا۔ ہرگوبند نے مغلیہ سلطنت نوں ناجائز قرار دے کے اپنے پیروکاراں نوں اسنوں تسلیم کرن توں منع کر دتا سی تے گرو نوں خدا دی جانب توں دتی جانے والی سلطنت نوں جائز قرار دتا۔ شاہجہان دے دور (1628ء تا 1658ء) وچ رام داس پور (امبرسر) اُتے حملہ کيتا گیا تے ہرگوبند نے امبرسر توں بھج کے کرتار پور وچ سکونت اختیار کيتی۔ اورنگزیب دے تبدیل ہُندے ہوئے کردار نے مختلف واقعات نوں جنم دتا جنہاں وچ اک سکھاں توں معاملات دا واقع وی اے جس وچ محصول یا جزیہ اُتے ہونے والی معاشیاندی کشمکش نوں مذہب تے خودمختاری توں جوڑ دتا گیا۔ تیغ بہادر دے قتل نوں متعدد تاریخی دستاویزات وچ سکھ مسلم ناچاقی یا نفرت دا آغاز کہیا جاندا اے [۳۷]۔
اٹھارویں صدی دے اواخر وچ مغلیہ سلطنت زوال پزیر سی۔ درانی سلطنت تے مراٹھا سلطنت دی طرف توں بار بار حملے پنجاب وچ اقتدار دے خلا دا باعث بنے۔ سکھ مثلاں دی درانی سلطنت توں جھڑپاں شروع ہوئے گئياں تے آخر کار بھنگی مثل لہور اُتے قبضہ کرنے وچ کامیاب ہوئے گیا۔ 1799ء وچ زمان شاہ درانی دے حملے دے بعد خطہ ہور غیر مستحکم ہوئے گیا جس دے نتیجے وچ رنجیت سنگھ نوں اپنی حیثیت نوں مضبوط کرنے وچ مدد ملی۔ رنجیت سنگھ دا زمان شاہ درانی دے نال جھڑپاں دا اک سلسلہ شروع ہويا جس وچ رنجیت سنگھ بھنگی مثل تے ہور اتحادیاں دی مدد توں کامیاب ہويا، تے خطہ سکھاں دے زیر انتظام آ گیا۔ [۳۸] لہور قبضہ کرنے دے بعد سکھ فوج نے فوری طور اُتے شہر وچ لٹ مار شروع کر دتی جو رنجیت سنگھ دے باشاہ بننے دے اعلان تک رہی۔ [۳۹] اس دے بعد توں لہور سکھ سلطنت دا راجگڑھ بنیا۔
مغلیہ دور دے لہور دی عالی شان عمارتاں اٹھارویں صدی اواخر وچ کھنڈر بن گئياں۔ سکھ حکمراناں نے لہور دی قیمتی مغل یادگاراں نوں لُٹیا تے قیمتی مرصع پتھر تے سفید سنگ مرمر لاہ کے سکھ سلطنت دے مختلف علاقےآں وچ بھیج دتا۔ [۴۰] اس لٹ مار دا شکار اہم یادگاراں وچ مقبرہ آصف خان، مقبرہ انارکلی تے مقبرہ نور جہاں شامل نيں۔ [۴۱] شالامار باغ دا تمام سنگ مرمر اتار کر امبرسر وچ رنجیت سنگھ دے رام باغ محل دی تعمیر لئی بھجھوا دتا گیا۔ باغات دا عقیق دروازہ لہنا سنگھ مجیٹھا، جو سکھ دور دے لہور دے گورنراں وچوں اک سی، نے فروخت کر دتا۔ [۴۲] رنجیت سنگھ دی فوج نے لہور وچ سب توں اہم مغل مسیتاں دی بے حرمتی وی کيتی۔ بادشاہی مسجد نوں اک اسلحہ ڈپو تے رنجیت سنگھ دے گھوڑے دے اصطبل وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [۴۳] اندرون لہور دی سنہری مسجد نوں اک مدت لئی گردوارا وچ تبدیل کر دتا گیا،[۴۴] جدوں کہ مریم زمانی بیگم مسجد نوں اک بارود فیکٹری بنا دتا گیا۔ [۴۵]
سکھ سلطنت دے تحت تعمیر نو دا کم مغلاں توں متاثر ہوئے کے کيتا گیا، رنجیت سنگھ خود لہور قلعہ وچ منتقل ہوئے گیا تے سکھ سلطنت دے انتظام دے لئی اسنوں مرکز بنایا۔ [۴۶] 1812ء تک سکھاں نے اکبر دے زمانے دی اصل دیواراں دے ارد گرد بیرونی دیواراں بنا کے شہر دا دفاع مضبوط بنایا۔ اس دے علاقہ شاہجہان دے تنزل پزیر شالامار باغ نوں وی جزوی طور اُتے بحال کيتا۔
سید احمد بریلوی نے 1821ء وچ سکھ سلطنت دے خلاف علم بغاوت بلند کيتا جس دے نتیجے وچ تحریک مجاہدین وجود وچ آئی۔ سکھاں توں حاصل کردہ مفتوحہ علاقےآں وچ اسلامی قوانین نافذ کیندے۔ لیکن بالآخر 1831ء وچ مہاراجہ رنجیت سنگھ دی افواج توں لڑدے ہوئے بالاکوٹ دے میدان وچ سید صاحب تے انہاں دے بعض رفقاء نے جامِ شہادت نوش کيتا۔ [۴۷]
لہور نوں گھیرا
[سودھو]نومبر 1760 وچ میر محمد خان، لہور دا ناظم سی۔ 7 نومبر، 1760 دے دن سربت خالصہ دی اک بیٹھک ادور تخت صاحب ساہمنے ہوئی۔ اس اکٹھ وچ سکھاں نے لہور اتے حملہ کرن دا گرمتا کیتا۔ خالصہ فوجاں نے اس گرمتے نوں عمل وچ لیادا۔ جسا سنگھ آہلووالیا، چیت سنگھ گھنئیا، ہری سنگھ بھنگی، گجر سنگھ بھنگی تے لہنا سنگھ بھنگی دی اگوائی ہیٹھ 10 ہزار خالصہ فوج نے لہور ول کوچ کر دتا۔ میر محمد خان نے شہر دے سارے دروازے بند کروا دتے۔ سکھاں نے لہور دے آلے-دوآلے پہلاں ہی قبضہ کر لیا سی۔ ہن شہر سارے ملک توں کٹیا گیا سی۔ سکھاں نے شہر نوں گھیرا پایا ہویا سی۔ شہر واسیاں نوں بہت مشکل ہو رہی سی۔ ایہہ گھیرا 11 دناں تک جاری رہا۔ سکھ، عامَ لوکاں نوں مشکل وچ نہیں سن پاؤنا چاہندے، اس کر کے اوہناں نے لوکاں نوں پیش کش کیتی کہ جے اوہ چاہندے ہن کہ شہر دا گھیرا چکّ لیا جاوے تاں ناظم محمد خان، سکھاں نوں 30000 روپئے نذرانہ دیوے تے سکھ فوجاں نوں کڑاہ ورتاوے۔ محمد خان کول اینی رقم نہیں سی۔ اس ویلے پسرور توں معاملے دی رقم لہور وچ پجی ہوئی سی۔ اس وچوں سکھاں نوں ایہہ رقم تاری گئی تے کڑاہ پرشاد وی ورتایا گیا۔ اس اتے خالصہ فوجاں واپس چلیاں گئیاں۔
برطانوی دور
[سودھو]برطانوی راج دے آغاز وچ لہور دی آبادی دا تخمینہ 120،000 سی۔ [۴۸] برطانوی قبضہ توں لہور بنیادی طور اُتے شہر دے فصیل دے اندر تے کچھ نواحی میدانی علاقے دے بستیاں جس وچ باغبانپورہ، بیگم پورہ، مزنگ تے قلعہ گجر سنگھ اُتے مشتمل سی۔ برطانوی دور وچ اندرون لاہور اُتے زیادہ توجہ نئيں دتی گئی او انہاں دی تمام تر توجہ لہور دے مضافاتی علاقےآں تے خطۂ پنجاب دے زرخیز پینڈو علاقےآں پرمرکوز رہی۔ [۴۹] انگریزاں نے اندرون شہر دی بجائے شہر دے جنوب وچ اک علاقے نوں اپنا مرکز بنایا جسنوں "سول سٹیشن" کہیا جاندا سی۔ [۵۰] اس دے علاوہ شہر دی فصیل تے قلعہ لاہور دی فصیل نوں غیر موثر کر دتا تا کہ کوئی قلعہ بندی ممکن نہ رہے۔
ابتدائی برطانوی دور وچ "سول سٹیشن" وچ واقع ممتاز مغل دور دی یادگاراں نوں ہور مقاصد دے لئی استعمال کيتا گیا تے کدی کدی انہاں دی بے حرمتی وی کيتی گئی۔ مقبرہ انارکلی نوں ابتدائی طور اُتے دفاتر دے لئی استعمال کيتا گیا، جدوں کہ 1851ء وچ اسنوں اک گرجا گھر وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [۵۱] اسی دور وچ دائی انگہ مسجد نوں ریلوے انتظامیہ دے دفاتر وچ تبدیل کيتا گیا۔ مقبرہ نواب بہادر خان نوں اک گودام وچ ، تے مقبرہ میر مانو نوں اک شراب دی دکان وچ تبدیل کر دتا گیا۔ [۵۲] اس دے علاوہ انگریزاں نے کئی ہور عمارتاں نوں سول سیکرٹریٹ، پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ، تے اکاؤنٹنٹ جنرل دے دفتر دے لئی استعمال کيتا۔ [۵۳]
1857ء دی جنگ آزادی جسنوں انگریز غدر قرار دیندے نيں دے بعد شہر توں باہر لہور ریلوے اسٹیشن تعمیر کيتا۔ اس دے ڈھانچے قلعے دے انداز وچ موٹی دیواراں وچ توپاں داغنے دے سوراخاں دے نال دفاع حکمت عملی دے تحت تعمیر کيتا۔ تا کہ مستقبل وچ ممکنہ بغاوت دی صورت وچ اک محفوظ حصار دے طور اُتے کم آ سکے۔ [۵۴] برطانوی دور دے اہم سرکاری ادارے تے تجارتی مراکز سول اسٹیشن دے ڈیڑھ میل دے علاقے وچ مرکوز رہے تے ايسے دے پہلو وچ مال روڈ بنائی گئی جتھے لہور دے فوجی علاقےآں دے برعکس برطانوی تے مقامی لوکاں دے اختلاط دی اجازت دتی گئی۔ [۵۵] مال روڈ لہور دی شہری انتظامیہ دے مرکز دے نال جدید تجارتی علاقےآں وچوں اک اے۔
برطانوی راج دے دوران وچ مال روڈ اُتے کئی قابل ذکر ڈھانچے تعمیر کیتے گئے جنہاں وچ منٹگمری ہال جو موجودہ دور وچ قائداعظم لائبریری اے، تے لارنس گارڈنز اہم نيں۔ [۵۶] باغات وچ لندن دے رائل بوٹینک گارڈنز توں بھیجے گئے 600 توں زیادہ قسماں دے درخت تے پودے اگائے گئے۔ [۵۷] اس دے علاوہ انگریزاں نے وسیع علاقے اُتے لہور کنٹونمنٹ دی بنیاد وی رکھی۔ [۵۸]
1887ء وچ ملکہ وکٹوریہ دی گولڈن جوبلی دے موقع اُتے کئی اہم عمارتاں تعمیر کيتیاں گئیاں جنہاں وچ لہور عجائب گھر تے میو اسکول آف آرٹس سب توں اہم نيں۔ [۵۹] ہور اہم عمارتاں وچ ایچیسن کالج، لہور ہائی کورٹ تے یونیورسٹی آف پنجاب قابل ذکر نيں۔ لہور وچ اس دور دی اہم عمارت دا ڈیزائن سر گنگا رام نے بنایا۔ [۶۰]
1901ء وچ انگریزاں نے لہور وچ مردم شماری کروائی جس دے مطابق فصیل دار شہر وچ 20،691 گھرتھے [۶۱] تے اک اندازے دے مطابق 200،000 افراد لہور وچ مقیم سن ۔ [۴۸] تحریک آزادی ہند وچ لہور دا بہت اہم کردار رہیا۔ 1940ء وچ محمد علی جناح دے زیر صدارت آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس لہور وچ منعقد ہوئے جس وچ قرارداد لاہور منظور کيتی گئی جس وچ ہندوستان دے مسلماناں دے لئی اک علاحدہ وطن پاکستان دا مطالبہ کيتا گیا۔ [۶۲]
-
لارنس گارڈنز وچ واقع لہور جمخانہ کلب
تحریک آزادی وچ کردار
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/Nehru_in_1930.jpg/120px-Nehru_in_1930.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: تحریک پاکستان
لہور دا کردار تحریک پاکستان تے تحریک آزادی ہند وچ نمایاں رہیا۔ 1929ء وچ جواہر لعل نہرو دی قیادت وچ کانگریس دا اجلاس لہور وچ منعقد ہويا جس وچ "مکمل آزادی" دی قراداد پیش کيتی گئی جسنوں 31 دسمبر 1929ء دی ادھی رات نوں متفقہ طور اُتے منظور کر ليا گیا۔ [۶۳]
اسی موقع اُتے ترنگا (درمیان وچ چکرا سمیت) نوں بھارت دے معاصر قومی پرچم دے طور اُتے لہرا گیا جسنوں ہزاراں لوکاں نے سلامی دی۔ لہور جیل آزادی لئی لڑن والےآں نوں حراست وچ رکھنے دی اک جگہ سی۔ انقلابی بھگت سنگھ نوں وی لہور جیل وچ پھانسی دتی گئی۔ [۶۴]
قائد اعظم محمد علی جناح دے زیر صدارت آل انڈیا مسلم لیگ دا اجلاس 1940ء وچ لہور وچ منعقد ہويا جس وچ پہلی مرتبہ دو قومی نظریہ پیش کيتا گیا تے قرارداد لاہور منظور کيتی گئی۔
قرارداد لہور
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قرارداد پاکستان
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/All_India_Muslim_League_Working_Committee_Lahore_1940.jpg/220px-All_India_Muslim_League_Working_Committee_Lahore_1940.jpg)
23 مارچ، 1940ء نوں لہور دے منٹو پارک وچ آل انڈیا مسلم لیگ دے تن روزہ سالانہ اجلاس دے اختتام اُتے اوہ تاریخی قرار داد منظور کيتی گئی سی جس دی بنیاد اُتے مسلم لیگ نے برصغیر وچ مسلماناں دے جدا وطن دے حصول دے لئی تحریک شروع کيتی سی تے ست برس دے بعد اپنا مطالبہ منظور کرانے وچ کامیاب رہی۔
برصغیر وچ برطانوی راج دی طرف توں اقتدار عوام نوں سونپنے دے عمل دے پہلے مرحلے وچ 1936ء/1937ء وچ جو پہلے عام انتخابات ہوئے سن انہاں وچ مسلم لیگ نوں بری طرح توں ہزیمت اٹھانی پئی سی تے اس دے اس دعویٰ نوں شدید زک پہنچی سی کہ اوہ بر صغیر دے مسلماناں دی واحد نمائندہ جماعت اے۔ اس وجہ توں مسلم لیگ دی قیادت تے کارکناں دے حوصلے ٹُٹ گئے سن تے انہاں اُتے اک عجب بے بسی دا عالم سی۔
کانگریس نوں مدراس، یو پی، سی پی، بہار تے اڑیسہ وچ واضح اکثریت حاصل ہوئی سی، سرحد تے بمبئی وچ اس نے دوسری جماعتاں دے نال مل کے مخلوط حکومت تشکیل دتی سی تے سندھ تے آسام وچ وی جتھے مسلمان حاوی سن کانگریس نوں نمایاں کامیابی ملی سی۔
پنجاب وچ البتہ سر فضل حسین دی یونینسٹ پارٹی تے بنگال وچ مولوی فضل الحق دی پرجا کرشک پارٹی نوں جیت ہوئی سی۔
غرض ہندوستان دے 11 صوبےآں وچوں کسی اک صوبہ وچ وی مسلم لیگ نوں اقتدار حاصل نہ ہوئے سکیا۔ انہاں حالات وچ ایسا محسوس ہُندا سی کہ مسلم لیگ برصغیر دے سیاسی دھارے توں وکھ ہُندی جارہی اے۔
اس دوران وچ کانگریس نے جو پہلی بار اقتدار دے نشے وچ کچھ زیادہ ہی سر شار سی، ایداں دے اقدامات کیتے جنہاں توں مسلماناں دے دلاں وچ خدشےآں تے خطرات نے جنم لینا شروع کر دتا۔ مثلاً کانگریس نے ہندی نوں قومی بولی قرار دے دتا، گاؤ کشی اُتے پابندی عائد کردتی تے کانگریسکے ترنگے نوں قومی پرچم دی حیثیت دے دی۔
اس صورت وچ مسلم لیگ دی اقتدار توں محرومی دے نال اس دی قیادت وچ ایہ احساس پیدا ہورہیا سی کہ مسلم لیگ اقتدار توں اس بناء اُتے محروم کر دتی گئی اے کہ اوہ اپنے آپ نوں مسلماناں دی نمائندہ جماعت کہلاندی اے۔ ایہی نقطہ آغاز سی مسلم لیگ دی قیادت وچ دو جدا قوماں دے احساس دی بیداری کا۔
اسی دوران وچ دوسری جنگ عظیم دی حمایت دے عوض اقتدار دی بھر پور منتقلی دے مسئلہ اُتے برطانوی راج تے کانگریس دے درمیان مناقشہ بھڑکا تے کانگریس اقتدار توں وکھ ہوگئی تاں مسلم لیگ دے لئی کچھ دروازے کھلدے دکھادی دئے۔ تے ايسے پس منظر وچ لہور وچ آل انڈیا مسلم لیگ' دا ایہ 3 روزہ اجلاس 22 مارچ نوں شروع ہويا۔
اجلاس توں 4 روز پہلے لہور وچ علامہ مشرقی دی خاکسار جماعت نے پابندی توڑدے ہوئے اک عسکری پریڈ کيتی سی جس نوں روکنے دے لئی پولیس نے فائرنگ کيتی۔ 35 دے نیڑے خاکسار جاں بحق ہوئے۔ اس واقعہ دی وجہ توں لہور وچ زبردست کشیدگی سی تے صوبہ پنجاب وچ مسلم لیگ دی اتحادی جماعت یونینسٹ پارٹی برسراقتدار سی تے اس گل دا خطرہ سی کہ خاکسار دے بیلچہ بردار کارکن، مسلم لیگ دا ایہ اجلاس نہ ہونے داں یا اس موقع اُتے ہنگامہ برپا کرن۔
موقع دی ايسے نزاکت دے پیش نظر قائداعظم محمد علی جناح نے افتتاحی اجلاس توں خطاب کيتا جس وچ انہاں نے پہلی بار کہیا کہ ہندوستان وچ مسئلہ فرقہ ورارنہ نوعیت دا نئيں اے بلکہ بین الاقوامی اے یعنی ایہ دو قوماں دا مسئلہ اے۔
انہاں نے کہیا کہ ہندوواں تے مسلماناں وچ فرق اِنّا وڈا تے واضح اے کہ اک مرکزی حکومت دے تحت انہاں دا اتحاد خطرات توں بھر پور ہوئے گا۔ انہاں نے کہیا کہ اس صورت وچ اک ہی راہ اے کہ انہاں دی علاحدہ مملکتاں ہون۔
دوسرے دن انہاں خطوط اُتے 23 مارچ نوں اس زمانہ دے بنگال دے وزیر اعلیٰ مولوی فضل الحق نے قرار داد لہور پیش کيتی جس وچ کہیا گیا سی کہ اس وقت تک کوئی آئینی پلان نہ تاں قابل عمل ہوئے گا تے نہ مسلماناں نوں قبول ہوئے گا جدوں تک اک دوسرے توں ملے ہوئے جغرافیائی یونٹاں دی جدا گانہ علاقےآں وچ حد بندی نہ ہوئے۔ قرار داد وچ کہیا گیا سی کہ انہاں علاقےآں وچ جتھے مسلماناں دی عددی اکثریت اے جداں کہ ہندوستان دے شمال مغربی تے شمال مشرقی علاقے، انہاں نوں یکجا کے دے انہاں وچ آزاد مملکتاں قائم کيتی جاواں جنہاں وچ شامل یونٹاں نوں خود مختاری تے حاکمیت اعلیٰ حاصل ہوئے۔
مولوی فضل الحق دی طرف توں پیش کردہ اس قرارداد دی تائید یوپی دے مسلم لیگی رہنما چودھری خلیق الزماں، پنجاب توں مولانا ظفر علی خان، سرحد توں سردار اورنگ زیب سندھ توں سر عبداللہ ہارون تے بلوچستان توں قاضی عیسی نے کيتی۔ قرارداد 23 مارچ نوں اختتامی اجلاس وچ منظور کيتی گئی۔
اپریل سنہ 1941ء وچ مدراس وچ مسلم لیگ دے اجلاس وچ قرارداد لاہور نوں جماعت دے آئین وچ شامل کے لیا گیا تے ايسے دی بنیاد اُتے پاکستان دی تحریک شروع ہوئی۔ لیکن اس وقت وی انہاں علاقےآں دی واضح نشاندہی نئيں کيتی گئی سی جنہاں اُتے مشتمل علاحدہ مسلم مملکتاں دا مطالبہ کيتا جارہیا سی۔
آزادی دے بعد
[سودھو]برطانوی راج توں آزادی دے بعد نويں ریاست پاکستان دا قیام عمل وچ آیا تے لہور اس دے صوبے پنجاب دا راجگڑھ بنیا۔ آزادی دے موقع اُتے ہونے والے فسادات دی زد وچ کئی لہور دی کئی عمارتاں وی آئیاں ۔ [۶۵] تنظیم تعاون اسلامی دے تحت دوسری سمٹ کانفرنس 1974ء نوں لہور وچ منعقد ہوئی۔ [۶۶] 1965ء وچ پاک بھارت جنگ دے دوران وچ لہور وی میدان جنگ بنیا۔ 1996ء وچ بین الاقوامی کرکٹ کونسل دے ہونے والے کرکٹ عالمی کپ دا فائنل میچ قذافی اسٹیڈیم لہور وچ کھیلا گیا۔ [۶۷]
فصیل دے اندر شہر جسنوں اندرون لہور کہیا جاندا اے لہور دا قدیم ترین تے تاریخی حصہ اے۔ 2009ء وچ عالمی بنک دی مدد دے نال اندرون لہور دی اصل صورت وچ بحالی دے لئی کم شروع کيتا گیا۔ [۶۸]
لہور اعلامیہ
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور اعلامیہ
لہور اعلامیہ، اک دو طرفہ معاہدہ اے جو پاکستان تے بھارت دے وچکار 21 فروری 1999ء نوں طے پایا، اس معا یدے اُتے بھارت دی جانب توں اس وقت دے وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی جدوں کہ پاکستان دی جانب توں اس وقت دے وزیر اعظم میاں محمد نواز شریف نے دستخط کیتے۔ ایہ معاہدہ لہور وچ تاریخی مذاکرات دے بعد طے پایا سی۔ [۶۹]
لہور اعلامیہ تاریخی لحاظ توں انتہائی اہمیت دا حامل اے کیونجے ایہ دونے ملکاں وچ ایٹمی تجربات دے بعد ہونے والا معاہدہ جو دونے ملکاں دے وچکار تعلقات وچ وڈی پیش رفت قرار دتا جا سکدا اے، گو کہ اس معاہدے دی اہمیت مئی 1998ء دے ایٹمی دھماکےآں [۷۰] دے تناظر وچ نہایت واضع سی لیکن مئی 1999ء وچ شروع ہونے کارگل جنگ نے امن دے عمل نوں دھچکيا لگایا تے ایہ اعلامیہ غیر موثر ہوئے کے رہ گیا۔
بولی
[سودھو]لہور دی اکثریتی بولی پنجابی اے۔ لہور صوبے دا راجگڑھ اے تے ایتھے ہر پنجابی لہجہ بولن آلے لوک وسدے نیں۔
- اردو قومی زبان اے تے کافی ابادی ایہنوں بولدی تے جاندی اے۔
- انگریزی بولن تے جانن آلے پڑھے لکھے لوک وی چوکھی گنتی وچ وسدے نیں۔
لہور دا جغرافیہ
[سودھو](31°15′—31°45′ N and 74°01′—74°39′ E) لہور دے کورڈینیٹس ایں، لہور دے لہندے تے شمال اچ ضلع شیخوپورہ اے، چڑھدے تے واہگہ تے جنوب ول ضلع قصور وسدا اے۔ راوی لہور دے اتر یا شمال ول وگدا اے۔ لہور شہر دی پوری تھاں 404 مربع کلومیٹراے تے مزید وادھا ہو رہیا اے۔
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: جغرافیہ لاہور
لہور شہر دے شمال تے مغرب وچ شیخوپورہ،مشرق وچ واہگہ تے جنوب وچ ضلع قصور واقع اے۔دریائے راوی شہر دے شمال وچ وگدا اے تے شہر دا کُل رقبہ 404 مربع کلومیٹر (156 مربع میل) اے۔ [۲۴]
![]() |
نارنگ منڈی | دریائے راوی | شاہدرہ | ![]() |
واہگہ / امرتسر | ![]() |
شیخوپورہ | ||
![]() ![]() | ||||
![]() | ||||
بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر (بی آر بی) | ضلع قصور | چھانگا منگیا |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Wagah_border_ceremony2.jpg/200px-Wagah_border_ceremony2.jpg)
واہگہ
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: واہگہ
واہگہ (انگریزی :Wahgah – ہندی : वाघा - مشرقی پنجابی : ਵਾਘਾ) بھارت تے پاکستان دے امرتسر ، بھارت تے لہور ، پاکستان دے درمیان وچ پار سڑک اے۔ ہر شام ایتھے پرچم اتارنے دے تقریب ہُندی اے جسنوں واہگہ بارڈر تقریب کہیا جاندا اے۔ [۷۱]
دریائے راوی
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: دریائے راوی
دریائے راوی دی اہمیت لہور دے لئی اس لئی انتہائی اہم اے کیونجے ایہ شہر ايسے دے کنارے آباد کيتا گیا۔ قدیم وقتاں وچ ایہ شہر دے بیت نیڑے سی تے شاہی قلعہ دے نال وگدا سی۔ جدوں کہ ہن ایہ اپنا رخ تبدیل کرنے دے بعد قدیم شہر کچھ فاصلے اُتے وگدا اے۔ [۷۲][۷۲][۷۳]
لہور نہر
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور نہر
بمباںوالی-راوی-بیدیاں نہر توں نکلدی اے تے لہور دے مشرق وچ بہندی اے۔ ایہ 37 میل (60 کلومیٹر) طویل اے۔ طویل آبی گزر گاہ ابتدائی طور اُتے مغلاں نے بنائی سی جسنوں 1861ء وچ انگریزیاں نے بہتر بنایا۔ [۷۴]
آب و ہوا
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور دی آب و ہوا
سانچہ:آب و ہوا چارٹ
لہور دا موسم زیادہ تر نیم خشک ہُندا اے، پورے سال گرم ترین مہینہ جون اے جس وچ درجہ حرارت 40 ڈگری توں تجاوز کر جاندی اے۔ مون سون دا آغاز جون دے آخری ایام وچ ہُندا اے جس دی وجہ توں فیر جولائی دے مہینے وچ سب توں زیادہ بارشاں ہُندیاں نيں۔اس دے علاوہ سال دا سب توں ٹھنڈا مہینہ جنوری دا مہینہ ہُندا اے۔ شہر وچ سب توں زیادہ درجہ حرارت 48 ڈگری 30 مئی 1944 نوں تے 10 جون 2007 نوں ریکارڈ کيتا گیا سی۔ [۷۵][۷۶]لہور وچ عام طور اُتے کدی درجہ حرارت 0 ڈگری تک نئيں پہنچیا لیکن 17 جنوری 1935 دے دن اس شہر دا درجہ حرارت منفی 2.2 ڈگری تک چلا گیا تے ایہ لہور دا ہن تک دا سب توں کم درجہ حرارت اے جو ریکارڈ کيتا گیا۔
سانچہ لوپ لبھ لئی گئی: سانچہ:Infobox Weather
فن تعمیر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Bahria_Mosque_Lahore.jpg/220px-Bahria_Mosque_Lahore.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Wazir_Khan_Mosque_-_Aerial_View.jpg/220px-Wazir_Khan_Mosque_-_Aerial_View.jpg)
لہور وچ مغلیہ سلطنت، سکھ سلطنت تے برطانوی راج دے دور دے متعدد یادگاراں موجود نيں۔ اندرون لاہور وچ مغلیہ طرز تعمیر دا گہرا اثر نظر آندا اے جس وچ بادشاہی مسجد، قلعہ لاہور سب توں زیادہ اہم نيں۔ مغلیہ دور دی ہور یادگاراں وچ شالامار باغ، مقبرہ جہانگیر تے ملکہ نورجہاں انتہائی اہم نيں۔ [۷۷]
برطانوی دور دی عمارتاں وچ لہور عجائب گھر، جنرل پوسٹ آفس، یونیورسٹی پنجاب وکٹورین فن تعمیر تے مسلم فن تعمیر دا حسین امتزاج نيں۔
قیام پاکستان دے بعد لہور پاکستان دے صوبہ پنجاب دا راجگڑھ بنا تے قیام پاکستان دے بعد کئی عمارتاں تعمیر ہوئی جو جدید فن تعمیر تے اسلامی فن تعمیر دا امتزاج نيں۔
شہر دے چند اہم تھاں
[سودھو]-
قائداعظم کتب خانہ
-
واہگہ بارڈر تقریب
-
الفرڈ وولنر دا سانچہ
لہور دے ہم نام ہور جغرافیائی تھاں
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور (ضد ابہام)
پاکستان
[سودھو]- نیا لاہور -پاکستان دے صوبہ پنجاب دے ضلع ٹوبہ ٹیک سنگھ وچ اک قصبہ
- لاہور، صوابی – پاکستان دی اک آباد مقام خیبر پختونخوا وچ واقع
- تحصیل لاہور – پاکستان دا اک رہائشی علاقہ جو خیبر پختونخوا وچ واقع اے۔ صدر مقام لاہور، صوابی
- لاہور، فاٹا – پاکستان دا اک رہائشی علاقہ قبائلی علاقہ جات وچ واقع
ریاستہائے متحدہ امریکا
[سودھو]لاہور، ورجینیا – ریاستہائے متحدہ امریکا وچ اورنج کاؤنٹی، ورجینیا وچ اک چھوٹا شہر اے ۔اس دا ناں پاکستان دے صوبہ پنجاب دے قدیم تاریخی شہر لہور دے ناں ہر اے جو 1850ء دی دہائی وچ رکھیا گیا۔ لہور دے طول بلد 38.198N تے عرض بلد -77.969W اے۔ ایہ مشرقی معیاری منطقہ وقت وچ اے ۔اس دتی بلندی 364 فٹ (111 میٹر) اے۔ [۷۸]
لوپ بوری
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لوپ بوری
لوپ بوری تھائی لینڈ دے صوبے لوپ بوری دا راجگڑھ اے۔ اس دا اصل ناں لوو یا لوپوری سی جو کہ جس دے معنی لو دا شہر اے جو کہ قدیم جنوبی ایشیائی شہر لو پورہ دے حوالے توں اے جس دا موجودہ ناں لہور اے۔ [۷۹]
آبادیات
[سودھو]تریخی آبادی | ||
---|---|---|
سال | آبادی | ±% |
1881 | ۱۳۸,۸۷۸ | — |
1891 | ۱۵۹,۹۴۷ | +15.2% |
1901 | ۱۸۶,۸۸۴ | +16.8% |
1911 | ۲۲۸,۶۸۷ | +22.4% |
1921 | ۲۸۱,۷۸۱ | +23.2% |
1931 | ۴۰۰,۰۷۵ | +42.0% |
1941 | ۶۷۱,۶۵۹ | +67.9% |
1951 | ۱,۱۳۰,۰۰۰ | +68.2% |
1961 | ۱,۶۳۰,۰۰۰ | +44.2% |
1972 | ۲,۵۹۰,۰۰۰ | +58.9% |
1981 | ۳,۵۴۰,۰۰۰ | +36.7% |
1998 | ۶,۳۲۰,۰۰۰ | +78.5% |
آبادی
[سودھو]1998ء دی مردم شماری دے مطابق لہور دی آبادی 6،318،745 سی۔ اک اندازے دے مطابق جنوری 2015ء وچ لہور دی آبادی 10،052،000ہوئے گی۔ [۸۰]
مذہب
[سودھو]1998ء دی مردم شماری دے مطابق، لہور دی آبادی دا 94 فیصد مسلمان اے، جدوں کہ 1941ء وچ ایہ تناسب 60 فیصد سی۔ ہور مذاہب وچ مسیحی سب توں وڈی اقلیت نيں جو کل آبادی دا 5.80 فیصد نيں۔ اس دے علاوہ قلیل تعداد وچ بہائی، ہندو، احمدیہ، پارسی تے سکھ وی آباد نيں۔
آوا جائی
[سودھو]لہور پاکستان دے انہاں دو تن شہراں وچ شمار ہُندا اے جتھے ٹرانسپورٹ دی سہولیات باآسانی میسر نيں کوئی وی شخص 24 گھینٹے ٹرانسپورٹ دا انتظام آسانی توں کر سکدا اے، جدوں کہ پاکستان دے بیشتر شہراں وچ اس طرح دی ٹرانسپورٹ سہولیات نئيں پائے جاندے۔
لہور وچ آوا جائی (ٹرانسپورٹ) دے بیشتر ذریعے موجود نيں جنہاں وچ بس،رکشہ تے ٹیکسی شامل نيں۔تقریباََ 75 فیصد شہریاں دے متعلق کہیا جاندا اے کہ انہاں دے پاس اپنی گاڑیاں موجود نيں۔لہور وچ زیادہ تر سڑکاں دا مسئلہ وی نئيں ہُندا تے ٹریفک دے لئی وی انتظامات موجود نيں۔
لہور ٹرانسپورٹ کمپنی نوں 1984ء وچ قائم کيتا گیا تاکہ لوکاں دی ٹریفک مسائل نوں حل کيتا جاسکے۔ 2013ء وچ لہور میٹرو بس دا نظام وی متعارف کرایا گیا جس دی وجہ توں شہریاں نوں بوہت سارے سہولیات فراہم کيتے گئے،اور جس توں سفر وچ بہت آسانی پیدا ہوئی۔ لہور وچ آنے والے سیاحاں وی اس توں مستفید ہوئے۔میٹروبس دا پہلا ٹریک 27 کلومیٹر طویل اے تے ایہ جاگوماندا توں شروع ہوکے شاہ درہ اُتے اختتام پزیر ہُندا اے ۔عموماََ ایہ 27 کلومیٹر دا سفر تقریباََ 55 منٹ وچ طے کيتا جاندا اے۔
سڑکاں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/46/Azadi_chowk_Lahore.jpg/220px-Azadi_chowk_Lahore.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Ring_Road%2C_Lahore_near_Allama_Iqbal_International_Airport.jpg/220px-Ring_Road%2C_Lahore_near_Allama_Iqbal_International_Airport.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: گرینڈ ٹرنک روڈ
معروف طویل سڑک گرینڈ ٹرنک روڈ جو مشرق وچ چٹاگانگ (بنگلہ دیش) توں شروع ہوکے مغرب وچ کابل (افغانستان) اُتے ختم ہُندا اے اوہ وی لہور توں گزردا اے ۔اس دے نال نال ہن موٹروے وی بنایا گیا اے جو لہور نوں پاکستان دے تمام وڈے شہراں (بشمول پشاور، فیصل آباد، ملتان، راولپنڈی، اسلام آباد) وغیرہ) توں ملاندا اے۔ ايسے لہور توں سیالکوٹ تک اک ہور موٹروے زیر تعمیر اے ۔اس دے علاوہ لہور وچ مختلف انڈر پاس بنائے گئے نيں تاکہ ٹریفک جام دے مسائل نہ ہوئے تے مسافراں نوں سفر وچ آسانی ہو۔اک سرکاری ذرائع پاکستانی شہراں وچ سب توں زیادہ انڈر پاس لہور وچ موجود نيں۔ [۸۱]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ایم 2 موٹروے (پاکستان)
ایم 2 موٹروے پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ اک موٹروے اے۔ ایہ 367 کلومیٹر طویل اے تے ایہ لہور توں شروع ہُندی اے۔ فیر ایہ شیخوپورہ، پنڈی بھٹیاں، کوٹ مومن، سالم، لِلہ، کلر کہار، بلکسار تے چکری توں گزرنے دے بعد جڑواں شہراں راولپنڈی تے اسلام آباد دے باہر ختم ہوئے جاندی اے۔ [۸۲]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور رنگ روڈ
رنگ روڈ لہور دے گرد اک 85 کلومیٹر طویل 6 رویہ تیز رفتار محدود یا کنٹرول رسائی موٹروے اے۔ ایہ ایم 2 موٹروے تے این 5 نیشنل ہائی وے توں مربوط اے۔ [۸۳]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور میٹرو
لہور میٹرو یا لہور ریپڈ ماس ٹرانزٹ سسٹم اک ہلکی ریل آوا جائی دا لہور دے لئی نظام سی۔ نظام پہلے 1991ء وچ تجویز کيتا گیا تے 1993ء وچ اسنوں اپ ڈیٹ کيتا گیا۔ منصوبے بعد وچ 2005ء وچ ترک کر دتا کيتا۔ 2012ء وچ حکومت پنجاب دی جانب توں لہور میٹرو منصوبہ نوں ترک کر دتا گیا اوراس دتی جگہ لہور میٹرو بس جس وچ نسبتا کم سومایہ کاری درکار سی اپنایا گیا۔
2015ء وچ حکومت پنجاب نے پاک چین اقتصادی راہداری دے تحت چینی معاونت توں 1.6 ارب ڈالر دا منصوبہ دے طور اُتے لہور میٹرو نوں دوبارہ شروع کرنے دا فیصلہ کيتا۔ اورنج لائن (لہور میٹرو) 27.1 کلومیٹر (16.8 میل) طویل ہوئے گی جس وچ اس دا 25.4 کلو میٹر (15.8 میل) حصہ مرتفع ہوئے گا۔ [۸۴]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: اورنج لائن (لہور میٹرو)
اورنج لائن لہور میٹرو دے منصوبےآں وچوں اک اے۔ ایہ پاکستان دا پہلا ریپڈ ٹرانزٹ ٹرین نظام اے۔ اورنج لائن لہور میٹرو دی پہلی لائن ہوئے گی۔ اس دے مالی اخراجات تے تعمیر پاک چین اقتصادی راہداری دے تحت چینی حکومت کرے کيتی۔ [۸۵][۸۶]
بس
[سودھو]شہر دے اندر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/87/Lahore_Bus_Service_at_Central_Station%2C_Lahore.jpg/220px-Lahore_Bus_Service_at_Central_Station%2C_Lahore.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور میٹرو بس
لہور میٹرو بس پاکستان دے شہر لہور وچ تیز آوا جائی دا اک نظام اے۔ ترکی فرم اولاسم تے نیسپاک منصوبے دے مشیر نيں۔ میٹرو بس سروس 27 کلومیٹر طویل سڑک اُتے مشتمل اے، جو گجومتہ توں شاہدرہ تک اے۔ اس توں 27 کلومیٹر دا سفر اک گھینٹے وچ سمٹ آیا اے۔۔ اس اُتے 27 بس اسٹیشن نيں۔[۸۷]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور ٹرانسپورٹ کمپنی
جسنوں عام طور اس دے مخفف ایل ٹی سی دے ناں توں جانیا جاندا اے لاہور، پنجاب، پاکستان وچ اک منظم بس نظام اے۔ [۸۸]
شہراں دے وچکار
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ڈائیوو ایکسپریس
ڈائیوو پاکستان ایکسپریس بس سروس لمیٹڈ یا ڈائیوو ایکسپریس شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت اے۔ ایہ پاکستان وچ 30 توں زیادہ تھاںواں دی خدمت فراہم کردی اے تے اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع اے۔ ایہ کوریائی کمپنی ڈائیوو دے زیر انتظام اے۔ [۸۹]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: نیازی ایکسپریس
نیازی ایکسپریس شہراں دے وچکار مسافر بس خدمت اے۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع اے۔ [۹۰]
لاری اڈا
[سودھو]لہور دا لاری اڈا مینار پاکستان دے نیڑے واقع اے۔ ایتھے توں پنجاب دے تقریباً تمام شہراں، تے اس دے علاوہ سندھ، خیبر پختونخوا تے بلوچستان دے بیشتر شہراں دے لئی انٹرسٹی بساں دے سفر دی سہولت موجود اے۔ ایہ برطانوی راج وچ قائم ہويا۔ فی اوقت ایہ بادامی باغ وچ واقع اے۔
لہور ڈرائی پورٹ لہور دی پہلی ڈرائی پورٹ سی جو مغلپورہ وچ قائم کيتی گئی۔ ایہ 1973ء توں پاکستان ریلویز دے زیر انتظام سی۔ 2008ء وچ لہور توں 48 کلومیٹر جنوب وچ پریم نگر وچ اک نجی ڈرائی پورٹ دے معاہدے اُتے دستخط کيتے گئے۔ [۹۱]
ریلوے
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Lahore_railway_station.jpeg/220px-Lahore_railway_station.jpeg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن
لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن پاکستان دے صوبہ پنجاب، لہور وچ واقع اے، جو برطانوی دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ ایہ جنوبی ایشیا وچ برطانوی طرز تعمیر دی اک مثال اے جو برطانوی راج دے دور وچ تعمیر کيتا گیا۔ [۹۲]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن
لہور کینٹ ریلوے اسٹیشن لہور کنٹونمنٹ، لاہور، پاکستان وچ واقع اے۔
اس دے علاوہ لہور دے ریلوے اسٹیشن مندرجہ ذیل نيں:
- بادامی باغ ریلوے اسٹیشن
- ہربنس پورہ ریلوے اسٹیشن
- جلو ریلوے اسٹیشن
- کوٹ لکھپت ریلوے اسٹیشن
- مغل پورہ جنکشن ریلوے اسٹیشن
- والٹن ریلوے اسٹیشن
پاکستان ریلویز صدر دفتر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f7/Pakistan_Railways_headquarters_1.jpg/220px-Pakistan_Railways_headquarters_1.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: پاکستان ریلویز
پاکستان ریلویز دا صدر دفتر لہور وچ اے تے ایہ وزارت ریلوے دے تحت کم کردا اے۔ پاکستان ریلویز پاکستان دی معیشت وچ ریڑھ دی ہڈی دی طرح اہم اے جو پاکستان وچ وڈے پیمانے اُتے آمد و رفت دی سستی تیز رفتار تے آرام دہ سہولیات فراہم کردا اے۔ [۹۳]
فضائی
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا
لہور وچ پہلے اک ہوائی اڈا موجود سی لیکن اوہ مسافراں دے لئی ناکافی سی، لوک زیادہ ہُندے تے ایئرپورت دا حجم اِنّا نہ سی اس لئی حکومتِ وقت نے لہور وچ 2003ء وچ علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا تعمیر کيتا، نويں ہوائی اڈے نوں جدید طرز اُتے بنایا گیا تے جدید سہولیات توں آراستہ کيتا گیا۔ ایئرپورٹ دا ناں پاکستان دے قومی شاعر جناب علامہ محمد اقبال دے ناں اُتے رکھیا گیا۔ علامہ اقبال ایئرپورٹ لوکل تے بین الاقوامی دونے سفر دے لئی استعمال کيتا جاندا اے، اُتے اس توں پرانا ہوائی اڈا حج و عمرے کرنے والےآں دے لئی مختص کيتا گیا اے جتھے توں ہر سال ہزاراں افراد حج دی ادائیگی دے لئی سعودی عرب دا سفر کردے نيں۔ [۹۴]
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: والٹن ہوائی اڈا
والٹن ہوائی اڈا ماڈل ٹاؤن وچ واقع اے۔ ایہ ہوائی اڈا لاہور، پنجاب، پاکستان توں 10 کلومیٹر (6 میل) دے فاصلے اُتے واقع اے۔ ایہ ہوائی اڈا ہوابازی دے لئی استعمال ہُندا اے تے کئی فلائینگ کلباں دے زیر استعمال اے۔
لہور وچ فضائی کمپنیاں دے دفاتر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/58/PIA_Head_Office%2C_Lahore.jpg/220px-PIA_Head_Office%2C_Lahore.jpg)
- ائیر بلو (مین بلیوارڈ، گلبرگ 2)
- کیتھے پیسیفک ائیر ویز (مین گلبرگ، جیل روڈ)
- امارات (عابد مجید روڈ، لہور کینٹ)
- اتحاد ائیر ویز (مین بلیوارڈ گلبرگ 3)
- گلف ایئر (مین بلیوارڈ گلبرگ 3)
- پاکستان انٹرنیشنل ایئر لائنز (خلیفہ شجاع الدین روڈ)
- قطر ائیرویز (ڈیوس روڈ)
- سعودی عربین ایئر لائنز (ڈیوس روڈ)
- شاہین ایئر (ایمپریس روڈ)
- تھائی ائیرویز (ڈیوس روڈ)
مراکز و عمارتاں
[سودھو]اسلامی مراکز
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/International_Mawlid_Conference_at_Minar-e-Pakistan_Lahore_by_Minhaj-ul-Quran1.jpg/220px-International_Mawlid_Conference_at_Minar-e-Pakistan_Lahore_by_Minhaj-ul-Quran1.jpg)
لہور دی مسجداں، مزارات، مدرسے و اسلامی علوم دی درسگاہاں مشہور نيں۔ ابتداسنوں ہی لہور علم تے عمل دا مرکز رہیا اے۔ مسلماناں دی آمد دے نال ہی وڈے وڈے علماء تے مشایخ نے لہور وچ تبلیغ دین دے لئی سفر کیتے۔ سید اسسرور بخاری، مثلاً سید علی ہجویری المعروف داتا گنج بخش دا مزار داتا دربار بہت مشہور اے۔
اسلامی علوم دی درسگاہاں و یونیورسٹیاں وی موجود نيں مثلاً:
- بادشاہی مسجد لاہور
- مرکزسراجیہ۔
- یونیورسٹی اشرفیہ
- یونیورسٹی نظامیہ
- منہاج یونیورسٹی
- جامعیہ مدنیہ (کریم پارک)
- یونیورسٹی ہجویریہ: داتا دربار دے نال منسلک اک مسجد و یونیورسٹی
- جامعۃ المنتظر: اہل تشیع دی مرکزی مسجد و یونیورسٹی
- یونیورسٹی اسلامیہ رضویہ
مشہور تعلیمی ادارے
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لسٹ لہور دے تعلیمی ادارے
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9e/Punjab_university_Art_%26_Design_Dept_2.jpg/200px-Punjab_university_Art_%26_Design_Dept_2.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/King_edward_medical_university_front_gate.jpg/200px-King_edward_medical_university_front_gate.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2a/Government_College_University_Tower_in_Lahore.jpg/200px-Government_College_University_Tower_in_Lahore.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/33/Mainblock_2848x1265.jpg/200px-Mainblock_2848x1265.jpg)
لہور نوں کالجاں دا شہر وی کہیا جاندا اے۔ مندرجہ ذیل لہور دے اہم تعلیمی ادارےآں دی اک لسٹ اے۔
- پاکستان انسٹی ٹیوٹ آف فیشن اینڈ ڈیزائن
- یونیورسٹی پنجاب
- کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی
- کنیئرڈ کالج
- گورنمنٹ کالج یونیورسٹی
- لہور کالج برائے خواتین یونیورسٹی
- نیشنل کالج آف آرٹس
- ورچوئل یونیورسٹی آف پاکستان
- یونیورسٹی آف انجینئرنگ اینڈ ٹیکنالوجی
- یونیورسٹی آف ایجوکیشن
- یونیورسٹی آف ویٹرنری اینڈ اینیمل سائنسز
- یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز
- اسلامیہ کالج لاہور
- امپیریل کالج آف بزنس سٹڈیز
- انٹرنیشنل فیشن اکیڈمی پاکستان
- انسٹی ٹیوٹ آف مینجمنٹ سائنسز
- بیکن ہاؤس نیشنل یونیورسٹی
- نیشنل یونیورسٹی آف ماڈرن لینگویجز
- یونیورسٹی لاہور
- یونیورسٹی وسطی پنجاب
- سپیریئر کالج
- فارمین کرسچین کالج
- قرشی یونیورسٹی
- کومسٹس انسٹیٹیوٹ آف انفارمیشن ٹیکنالوجی
- گلوبل انسٹی ٹیوٹ لاہور
- لہور اسکول آف اکنامکس
- لہور اسکول آف فیشن ڈیزائن
- لہور لیڈز یونیورسٹی
- لہور یونیورسٹی آف مینجمنٹ سائنسز
- منہاج یونیورسٹی
- نیشنل کالج آف بزنس ایڈمنسٹریشن اینڈ اکنامکس
- نیشنل یونیورسٹی آف کمپیوٹر اینڈ ایمرجنگ سائنسز
- ہجویری یونیورسٹی
- یونیورسٹی آف ساؤتھ ایشیاء
- یونیورسٹی آف مینجمنٹ اینڈ ٹیکنالوجی
- علامہ اقبال میڈیکل کالج
- امیر الدین میڈیکل کالج
- ایچیسن کالج
- علامہ اقبال میڈیکل کالج
- فاطمہ جناح میڈیکل کالج
- نیشنل کالج آف آرٹس
- گورنمنٹ ایم اے او کالج لاہور
- اسلامیہ کالج، سول لائنز لاہور
- اسلامیہ کالج، ریلوے روڈ لاہور
- اسلامیہ کالج، کوپر روڈ لاہور (برائے خواتین)
- ديال سنگھ کالج، لاہور
- فارمین کرسچین کالج
لہور دے دروازے
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: اندرون لاہور
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Shahi_Guzargah.jpg/220px-Shahi_Guzargah.jpg)
اندرون لاہور نوں پرانا لہور وی کہیا جاندا اے برصغیر وچ مغلیہ دور حکومت دے دوران وچ دشمن دے حملےآں توں بچاؤ تے شہر لہور دی حفاظت دے لئی اس دے اردگرد دیوار تعمیر کر دتی گئی سی۔ اس دیوار وچ 13 دروازے بنائے گئے۔ بسا اوقات موری دروازہ نوں دروازہ تسلیم نئيں کيتا جاندا تے کہیا جاندا اے کہ لہور دے دراصل 12 دروازے نيں۔
ان دے علاوہ چٹا دروازہ (لغوی معنی سفید دروازہ) اندرون لاہور، پاکستان وچ وزیر خان چوک پو اک دروازہ اے جو 1650ء وچ تعمیر ہويا۔[۹۵] ایہ دروازہ لہور دا اصل دہلی دروازہ [۹۶] تے شہر دی مرکزی داخلی دروازہ سی۔[۹۶]
- بھاٹی دروازہ
- لوہاری دروازہ
- شاہ عالمی دروازہ
- موچی دروازہ
- اکبری دروازہ
- ذکی دروازہ المعروف یکی دروازہ
- شیرانوالہ دروازہ (حضری دروازہ)
- کشمیری دروازہ
- مستی دروازہ (مسیتی/مسجدی دروازہ)
- دہلی دروازہ
- روشنائی دروازہ
- ٹکسالی دروازہ
- موری دروازہ
نام | تصویر | تفصیل |
---|---|---|
بھاٹی دروازہ | قدیم لہور دے گرد قائم فصیل وچ متعدد تھاںواں اُتے شہر وچ داخلے دے لئی رکہے گئے دروازےآں وچوں اک اہم بھاٹی دروازہ، جو سید علی ہجویری رحمة الله عليه دے مزار دی سمت واقع اے۔ | |
دہلی دروازہ | دہلی دروازہ لاہور، پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ لہور دے مقام اُتے واقع اے۔ دہلی دروازہ مغلیہ دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچوں اک اے۔ جس علاقے وچ ایہ دروازہ واقع اے اوہ تاریخی لحاظ توں انتہائی اہم اے تے ایتھے کئی یادگاراں، حویلیاں تے قدیم بازار واقع نيں۔ مسجد وزیر خان وی ايسے درواز ےکے نیڑے واقع اے | |
کشمیری دروازہ | ![]() |
کشمیری دروازہ، پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ لہور دے مقام اُتے واقع اے۔ ایہ مغل دور حکومت وچ تعمیر کيتا گیا تے ایہ اندرون شہر دے رستےآں اُتے تعمیر شدہ تیرہ دروازےآں وچوں اک اے۔ لہور دا قدیم کشمیری بازار ادھر واقع اے۔ مشہور سنہری مسجد وی ایتھے واقع اے۔ |
لوہاری دروازہ | فائل:Lahoreigatetoday.jpg | لوہاری دروازہ لاہور، پاکستان دے دروازےآں وچوں اک دروازہ اے، جو اصلی حالت وچ محفوظ اے۔ |
روشنائی دروازہ | روشنائی دروازہ، اندرون شہر لہور دی فصیل اُتے بنائے گئے تیرہ دروازےآں وچوں اک اے، جو پاکستان دے صوبہ پنجاب وچ واقع اے۔ ایہ دروازہ دوسرے مغلیہ دور وچ تعمیر شدہ دروازےآں توں اُچا تے چوڑا اے۔ عالمگیری دروازے دے بعد مغلیہ فوج وچ شامل ہاتھیاں دا دستہ ايسے دروازے توں شہر وچ داخل ہويا کردا سی۔ ايسے دروازے توں ملحقہ حضوری باغ وی تعمیر کيتا گیا سی۔ | |
شیرانوالہ دروازہ | ![]() |
پاکستان دے شہر لہور دا تاریخی دروازہ اے۔ ایہ فصیل شہر دے شمال مشرق دی جانب واقع اے۔ |
مستی دروازہ | ![]() |
اکبری دروازہ جسنوں مستی دروازہ وی کہیا جاندا اے لاہور، پاکستان دے دروازےآں وچوں اک دروازہ اے۔ |
لہور دے دروازے
[سودھو]- دلی دروازہ
- اکبری دروازہ
- شاہ عالمی دروازہ
- لوہاری دروازہ
- موری دروازہ
- بھاٹی دروازہ
- ٹکسالی دروازہ
- روشنائی دروازہ
- مستی دروازہ
- کشمیری دروازہ
- موچی دروازہ
- یکی دروازہ
- شیرانوالا دروازہ
موسم، ارضیات
[سودھو]ایتھے سال چ دو وڈے موسم ھندے نیں: گرمی تے سردی۔ گرمی دا موسم اپریل توں ستمبر تکر تے سردی دا موسم نومبر توں مارچ تکر چلدا اے۔ ایتھے مئ، جون تے جلائ چ رج کے گرمی پیندی ای تے اے پورے سال دے گرم معینے ھوندے نیں۔ گرمی چ درجھ حرارت 40۔50 درجے تکر جدکہ سردی چ اے 0۔1 درجے تکر آپڑ جاندا اے۔ جنوری تے فروری چ رج کے سردی پیندی اے۔
انتظامی ڈھانچہ
[سودھو]انتظامی نقطہ نظر توں لہور نوں (11) حصیاں وچ ونڈیا گیا اے۔ ایہناں حصیاں نوں ٹاؤن آکھیا جاندا اے۔ جیہڑے تہلے دتے گئے نیں۔ ہر ٹاؤن وچ یونین کونسلاں ہندیاں نیں۔
- 1۔ راوی ٹاؤن
- 2۔ شالیمار ٹاؤن
- 3۔واہگہ ٹاؤن
- 4۔ عزیز بھٹی ٹاؤن
- 5۔ گنج بخش ٹاؤن
- 6۔ گلبرگ
- 7۔ سمن آباد ٹاؤن
- 8۔ علامہ اقبال ٹاؤن
- 9۔ نشتر ٹاؤن
- 10. لہور کینٹ
- 11. شاہدرہ ٹاؤن
آسے پاسے دے گوانڈھی تھاں
- گوالمنڈی
- قلعہ گجر سنگھ
- جوھر ٹاؤن
- فیصل ٹاؤن
- ماڈل ٹاؤن لہور
- گرین ٹاؤن
- گارڈن ٹاؤن
- مسلم ٹاؤن
- واپڈا ٹاؤن
- بحریہ ٹاؤن
- اعوان ٹاؤن
- ڈیفنس ھاؤسنگ اتھارٹی(DHA)
- حسن ٹاؤن
- اچھرہ
- مصطفٰی ٹاؤن
- شادباغ
- ٹاؤن شپ
- سکھ چین گارڈن
- ویلنشیا ٹاؤن
- باغبان پورہ
- باٹا پور
- سنٹرل پارک
- لکشمی چوک
- مزنگ چونگی
- مغل پورہ
- رائیونڈ
- ساندہ
- شاہدرہ باغ
- شادمان
- کرشن نگر
اندرون لہور
[سودھو]”اندرون لہور” لہور دا پرانا حصہ اے جیدے آلے دوالے کند کیتی ہوئ اے۔ اے لہور دا تریخی حصہ اے تے سرکار اینوں سانبھن آستے ورلڈ بنک نال رَل کے کم کر رئ اے۔ ایدا مقصد اندرون لہور دی تریخی، معاشی تے جغرافیائ اہمیت نوں قائم رکہنا اے۔ تے نالے ایدی ترقی نوں ودھانا اے۔
معیشت
[سودھو]لہور شہردی معیشت ایس توں وی مضبوط سمجھی جا سکدی اے کہ اے پاکستان دے سب توں بوہتی ابادی آلے صوبے دا وڈا شہر تے راجکعر اے۔ ایس توں وکھ لہور دا زمینی ڈھانچہ ، ایدا پنجاب توں لے کے سرحد تکر دوجے شھراں تے علاقیاں نال رابطے آسطے سڑکاں تے راہواں وی مضبوط بنائیاں گئیاں نیں۔ ایدے نال نال انڈیا نوں جان آلی ریلوے لین تے صوبے دا سب توں وڈا ھوائ اڈا وی ایتھے ای ھیگا اے۔ لہور دا ملکی معیشت اچ حصہ 13.2 فیصد دے نیڑے نیڑے ہیگا اے۔ پورے پنجاب دی معیشت 115 بلین ڈالر دے برابر اے۔ لہور دی کل پیداوار اک اندازے دے مطابق 2025 اچ 102 بلین ڈالر ہو جائے گی۔ تے ایدی وادے دی شرح 5.6 فیصد سالانہ اے جد کہ کراچی دی شرح 5.5 فیصد سلانہ اے۔ لہور دی معیشت دا مرکز لہور سٹاک ایکسچینج(LSE) اے، جیہڑی کراچی توں بعد پاکستان دی دوجی وڈی سٹاک ایکسچینج اے۔ لہور اچ پاکستان دے کئی سرکاری ادارےآں تے کارپوریشناں دے دفتر ہے نیں۔ ایناں چ واپڈا، تے واسا شامل نیں۔ لہور اچ کھان پین دا کاروبار دن تے رات چلدا ریندا اے۔
لہور پاکستان دا دوجا وڈا مالیاتی اڈا ہیگااے تے ایتھے کوٹ لکھپت دے علاوہ کئی صنعتی علاقے ہیگے نیں جناں چ رائیونڈ دے نیڑے سندر انڈسٹریل اسٹیٹ دے ناں توں اک علاقہ ہیگا اے۔ لہور اچ نیڑے نیڑے 9000 صنعتاں موجود نیں تے پچھلے کئی وریاں توں لہور اچ شیواں بنان دے نال نال خدمات دی صنعت وی سروع ہوئی اے۔ لہور دے کامے آں دی 42 فیصد گنتی مالیات، بنک، رئیل اسٹیٹ، سماجی، رہتل تے خدمات دے کم لگی ہوئی اے۔ پاکستان دی سب توں وڈی کمپیوٹر سافٹ ویئر ہارڈویئر تے کمپیوٹر بنان دی صنعت ایس شہر اچ موجود اے۔ ارفع سافٹ ویئر ٹکنالوجی پارک وی لہور اچ ہیگااے جیہڑا ملک دا سب توں ودھیا آئی ٹی دی تھاں اے۔ لہور ایکسپو سینٹر لہور دی تریخ دا سب توں وڈا پراجیکٹ اے جیہڑا 22 مئی 2010 نوں شروع کیتا گیا۔ اے لہور اچ ہون آلی ہر طرح دی نمائشاں تے وکھالے آں لئی سب تون مشعور تے چنگی تھاں اے۔ ایدے چ کئی ہال تے کانفرنس کمرے ہیگے نیں۔ لوکاں دی وڈی گنتی ایتھے پھرن ٹرن تے ویکھن آندی اے۔
لیک سٹی لہور دا اک مشعور رہاشی علاقہ تے سوسائٹی اےجتھے امیر لوکاں لئی نویں سٹیل دے کعر، بنگلے، کوٹھیاں، پارک، جھیلاں، گالف گرونڈ تے ہور شیواں نی۔
رہتل
[سودھو]لہور پاکستان دادل تے اہم ثقافتی ورثہ اے۔ ایدی تریخ بڑی پرانی تے اپنی طرز چ نایاب اے کیونکہ ایتھے ھندو ،سکھ، مغل تے انگریزاں دے دور حکومت دیاں یادگاراں موجود نیں۔ اے ہر زمانے چ اپنی تریخ دی وجہ توں جگ چ لوکاں دی توجہ دا مرکز ریا اے۔ ایدا پاکستان دی تریخ چ ہمیشہ ای بڑااہم کردار ریا اے کیونکہ ایتھے ای پاکستان بنان دا وڈا اعلان کیتا گیا سی۔ کراچی دے علاوہ اے وڈا شھر سی جہھڑہ انگریز دور حکومت دے خاتمے دے بعد مسلمان حکومت چ آیا۔ اے ازادی توں بعد نوے نویلے پاکستان دا سب توں وڈا شھر سی جیدا انڈیا دے سرحدی علاقے امرتسر توں فاصلہ صرف 48 کلومیٹر مشرق ول سی۔ دوجے لفظاں چ ایتھوں انڈیا جان دا راہ سب توں سوکھا تے نیڑے ھیگا اے۔ پاکستان بنن توں پھلاں ہندو، سکھ تے مسلماناں دی وڈی ابادی ایتھے کٹھیاں رہندی سی تے ازادی ویلے ایتھے بڑی وڈی گنتی چ خون خرابہ تے چگڑے فساد ھوئے جناں چ بڑے لوکی اپنیاں جندڑیاں توں گئے۔
بسنت اک پنجابی تہوار اے تے اے جشن وانگوں منایا جاندا اے۔ بسنت سردیاں دے ختم ہونے دا اعلان اے۔ اے پنجاب چ فروری دے انت یا مارچ چ منایا جاندا اے۔ پاکستان چ بسنت دی آں تیاریاں دا مرکز لہور اے تے اے تہوار مناون تے ایس وچ حصہ لین لئی دوجے دیساں توں لوکی خاص طور تے لہور آندے نیں۔ ایس تہوار چ شہری تے پرونے کوٹھے آں تے چڑھ کے گڈیاں اڈاندے تے پیچے لاندے نیں۔ پاکستان دے ہوراں شہراں چ وی بسنت منائی جاندی اے پر لہور چ تیاریاں دی وجہ توں دوجے شہراں دے لوکی لہور دی بسنت دا مزہ لین ضرور آندے نیں۔ ایس پتنگ بازی دے ہتھوں کنی آں ای مانواں دے پتر اپنی حیاتی چھڈ گئے تے ایس کر کے لہور ھائی کورٹ نے تن چار وریاں توں بسنت اتے روک لائی اے۔ 2007 چ دو دناں لئی روک ہٹائی گئی پر حادثے ہون کر کے ہن پکی روک لا دتی گئی جے۔
میلا چراغاں وی لہور دا اک مشعور تے رنگ برنگ تہوار اے۔ اے بسنت دے دناں چ ای مارچ دے اخیر جمعے نوں شالامار باغ دے بعر منایا جاندا اے۔
لہوری اپنے ون سونے کھانے تے کھان پین دے شوق دی وجہ توں پورے جگ چ مشعور نیں۔ ایتھے ون سونے دیسی ولایتی ہوٹل تے کھانے لبدے نیں۔
تعلیم
[سودھو]لہور نوں پاکستان دا تلیمی راجکعر وی آکھیا جاندا اے۔ کیونکہ ایتھے پاکستان دے کسی وی شہر توں بوہتے سکول، کالج، یونیورسٹیاں تے ہور تلیمی ادارے نیں۔ پاکستان تے جگ دے دیساں چوں نکے وڈے ایتھے پڑھائ کرن آندے نیں تے ایتھوں دے ادارے وی اپنے پڑھاکو دوجے دیساں چ پڑھن لئ کلدے نیں۔ پاکستان دی سرکار لہور نوں تلیم دی مد چ بوہتے فنڈ دیندی اے ایس کر کے لہور نوں جگ دا اک وڈا تلیمی مرکز بنایا جا سکے۔ لہور ملک چ سب توں بوہتے ڈاکٹر، انجینئرِ، پروفیسر تے سائنس تے ٹکنالوجی دے ماہر فراہم کرن آلا شہر اے۔ اےتھوں جگ دے ہر شعبے تے علم بارے تلیم حاصل کیتی جاندی اے۔ اج کل لہور دی تلیمی گنتی دا شمار 64% ھیگا اے تے اینوں ودھان لئ بوہتے پراجیکٹ پنجاب تے پاکستان سرکار رل کے شروع کیتے نیں۔ لہور چ جگ دے منے پرمنے تے بین الاقوامی معیار دے تلیمی ادارے ھیگے نیں جتھوں دے پڑھاکو جگ چ چنگیاں تھاواں تے کم نوں لگے ھوئے نیں۔ لہور دے وڈے تے منے ھوئے تلیمی اداریاں چوں گورنمنٹ کالج لہور (1864ء) پنجاب یونیورسٹی (1882ء) انجینیئرنگ یونیورسٹی (1921ء) تے فارمین کرسچن کالج (1865ء) سب توں مشہور نیں۔ ایتھوں دے پڑھاکو اج پاکستان تے پاکستان توں باہر وکھو وکھ کماں چ لگے ھوئے نیں۔ دی نیشنل کالج آف آرٹس پاکستان دا بھت پرانا تے مشہور آرٹ (کلا) دا کالج اے۔ ایتھے جگ دے ہر قسم دے آرٹ دی پڑھائ ھندی اے۔
یونیورسٹی آف لہور اک نواں غیر سرکاری تلیمی ادارہ اے۔ ایس ادارے وچ انجنیئرنگ, ٹکنالوجی، سینس، بزنس، تے بائیو ٹکنالوجی دے تلیم دتی جاندی اے۔
آن جان
[سودھو]لہور پاکستان داایسا شہر اے جتھے آن جان دے لحاظ توں سب توں زیادہ سہولتاں نیں تے دن رات چوی کعنٹے ٹرانسپورٹ دی سہولت وی موجود رہندی اے۔ ایس وچ پبلک بس، ٹیکسی، رکشہ شامل نیں۔ 75 فیصد ابادی کول اپنی سواری وی ہیگی اے۔ شہر دیاں سب وڈیاں سڑکاں چنیگیاں پکیاں تے کھُلیاں ڈُلیاں بنیاں ہوئیاں نیں تا کہ بوہتی ابادی دی ضرورت نوں پورا کر سکن۔
لہور ٹرانسپورٹ کمپنی 1984 چ بنی تا کہ لہور چ ٹریفک دی ضرورتاں نوں پورا کرن دے نال نال عام بس سروس نوں وی بہتر کیتا جاسکے۔ دسمبر 2009 اچ LTC نوں لہور دی ٹرانسپورٹ تے آن جان لئی کماں دی زمہ داری دتی گئی۔ اے کمپنی لہور اچ 150 روٹاں تے ٹیوٹا ہائی ایس وین دی سروس وی چلاندی اے۔ لہور چ میٹرو بس سروس 10 فروری 2013 نوں شروع کیتی گئی۔ پہلے مرحلے وچ اے گجومتہ توں شاہدرہ تکر 27 کلومیٹر روٹ تے لہوریاں نوں سفر دی سہولت دیندی اے۔
سڑکاں
لہور دی مشہور تریخی جی ٹی روڈ دے علاوہ پاکستان دے سب وڈے شہراں نوں رلاندی موٹروے سڑک وی ایتھوں تردی اے۔ایہناں وچ لہور، اسلام آباد، ملتان، فیصل آباد، پشاور تے راولپنڈی شامل نیں۔ ہن ایس موٹروے دا وادھا کر کے اینوں سیالکوٹ تے کراچی نال جوڑن دے مرحلے تے کم ہو رئیا اے۔ سرکار نے ٹریفک دی سہولت لئی کئی زمین دے تھلوں رستے بنائے نیں تے کئی تھانواں تے پل وی بنائے نیں۔ سرکاری سطح تے سڑکاں دی مرمت تے تمیر لئی ہر ویلے کم ہوندا ریندا اے۔ گلبرگ تے لہور کینٹ نوں جوڑن آلے چوک تے اک پل تے زیر زمین رستہ بنان دا کم ہو ریئا اے جس دی وجہ توں شہر وچ ٹریفک دے کئی مسئلے حل ہون گے۔
میٹروبس
لہور دی میٹرو بس سروس اپنی طرز دی پہلی سروس اے جیہڑی لہور چ وڈی ابادی نوں آن جان دی سہولت لئی بنائی گئی اے۔ اک ہور ٹرین منصوبے اورنج لائن تے وی کم شروع اے جیدا روٹ 27 کلومیٹر لما اے ۔
لوکل بساں
لہور چ کئی بس کمپنی آں کم کردیاں نیں۔ایناں چ پریمیر بس سروس، سمی ڈیوو، فرسٹ بس تے LTC دی بس سروس وغیرہ شامل نیں۔
ریلوے سٹیشن
لہور دا ریلوے سٹیشن پاکستان دا سب توں وڈا ریلوے سٹیشن اے۔ پاکستان ریلوے دا رجکعر وی لہور وچ اے۔ لہور ریلوے سٹیشن انگریز دور اچ بنایا گیا تے اے شہر دے مرکز وچ ہیگا اے۔ پورے ملک نوں جان آلی ریل گڈیاں ایتھوں لنگدی آں نیں۔
ہوائی اڈا
لہور دا نواں ہوائی اڈا 2003 وچ بنایا گیا تے ایدا ناں قومی شاعر علامہ اقبال دے ناں تے علامہ اقبال انٹرنیشنل ہوائی اڈا رکھیا گیا۔ ایس ہوائی اڈے توں جگ دے سارے وڈے دیساں نوں جعاز اڈدے نیں۔
کھیلاں
[سودھو]پاکستان چ کھیلاں دے حوالے نال لہور سبھ توں مصروف تے مشہور تھاں اے۔ ایتھے جگ دے وڈے تے چنگے میدان تے سٹیڈیم ہیگے نیں جتھے کعریلو تے انٹرنیشنل کھیلاں دے مقابلے ہندے نیں- 1990 دا ہاکی ورلڈ کپ میچ تے 1996 دا کرکٹ ورلڈ کپ میچ شامل نیں۔ وڈے کھیلاں دے ادارےآں دے اڈے ایتھے موجود نیں جیویں ہاکی، کرکٹ،رگبی، فٹ بال تے نالے پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن دا وڈا دفتر وی ایتھے ہیگا اے۔
قذافی سٹیڈیم لہور دااک مشہور کرکٹ دامیدان اے۔ ایدا نقشہ تے ڈیزائن مشہور پاکستانی ماہر تعمیرات نئیر علی دادا نے بنایا۔ اے میدان 1959ء چ مکمل ھوئیا تے اے ایشیاء دے وڈے تے مشہور میداناں چوں اک اے۔ 1996ء دے کرکٹ ورلڈ کپ توں مگروں ایدی مرمت دی وجہ توں ھن ایتھے 60،000 توں اتے لوکاں دے بیٹھن دی تھاں اے۔
ایہدے نیڑے اک ایتھلیٹک دا سٹیڈیم، باسکٹ بال پچ، الحمرا اوپن ایئر ہال تے جگ دا سب توں وڈا ہاکی سٹیڈیم اے۔ شہر دے ایس سپورٹس کمپلیکس چ پاکستان کرکٹ بورڈ دا دفتر تے اک ہور کرکٹ دا میدان وی اے۔
مشہور شخصیتاں
[سودھو]فیشن
[سودھو]کراچی دے نال نال لہور نوں وی پاکستان دے خاص فیشن اڈے دی حیثیت حاصل اے۔ پاکستان دی زیادہ تر فیشن انڈسٹری لہور نال تعلق رکھدی اے۔ ملک دے وڈے تے مشعور فیشن کاراں دے کعر لہور وچ ہیگے نیں ایناں وچ حسن شہریار یٰسین، کارما، خاور ریاض، تے ہور کئی ڈیزائنر شامل نیں۔ ملک دے مشعور ماڈل لہور وچ ریندے نیں جناں وچ آمنہ حق، عمران علی، عمران عباس، مہرین سید، میشا شفیع، رابعہ بٹ تے کئی ہور شامل نیں۔ فیشن ماڈل پاکستان دے علاوہ پورے جگ وچ خاص کر انڈیا جا کے شو کردے نیں۔ پاکستان انسٹیٹیوٹ آف فیشن ڈیزائن تے لہور سکول آف فیشن ڈیزائن وی لہور وچ موجود نیں۔
لاھور دی مشہور شیواں
[سودھو]لھور دے بارے چ اک مشھور اکھان اے، ”جنے لَور نئیں تکیا او جمیا ای نئیں”۔ ایدا مطلب اے کہ اپنے جیون چ اک واری لھور دا پھیرہ ضرور لانا چائیدا اے۔ ایس توں علاوہ لہور نوں پنجاب دا پیرس وی آکھیا جاندا اے۔ اُنج تے لہور دا چپہ چپہ ویکھن دے لائق اے لیکن مشہور تھاواں دے ناں اے نیں: علامہ اقبال دا مقبرہ، علامہ اقبال انٹرنیشنل ایئر پورٹ، الحمرہ آرٹ کونسل، بادشاہی مسجد، باغ جناح، دائ انگہ مسجد، فورٹریس سٹیڈیم، سنہری مسجد، گورنمنٹ کالج لہور، گلشنِ اقبال پارک، مقبرہ جہانگیر، شاہی قلعہ، شالامار باغ، لہور ہائ کورٹ، ماڈل ٹاؤن پارک، مینار پاکستان، مسجد شہداء، مقبرہ نورجہاں، پنجاب یونیورسٹی، اسمبلی ھال، قذافی سٹیڈیم، ریلوے سٹیشن، ریس کورس پارک، دربار حضرت بابا شاہ جمال، دربار علی ہجویری، سٹیٹ بنک آف پاکستان، واپڈا ھاؤس، مسجد وزیر خان، زمزمہ، چڑیا گھر, گوالمنڈی, انارکلی
عمارتاں
[سودھو]- لہور دے کلب
- لہور دے بازار تے خریداری سینٹر
- لہور دے ہوٹل
- لہور دے ریسٹورینٹ
- لہور دے ہسپتال
- لہور دے عجائب کعر تے آرٹ گیلریاں
- لہور دے تلیمی ادارے
- لہور دے باغات
- لہوردیاں مسیتاں
تاریخی عمارات
[سودھو]مذہبی
[سودھو]مسیتاں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/90/Badshahi_Mosque_July_1_2005_pic32_by_Ali_Imran_%281%29.jpg/220px-Badshahi_Mosque_July_1_2005_pic32_by_Ali_Imran_%281%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8c/Masjid_Shab_Bhar_13.jpg/220px-Masjid_Shab_Bhar_13.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لسٹ مسیتاں لاہور
- بادشاہی مسجد
- دائی انگا مسیت
- موندی مسجد
- صالح کمبوہ مسجد
- سردار خان مسجد
- بیگم پورہ مسجد
- دائی لاڈو مسجد
- نواب زکریا خان مسجد
- صالح سندھی مسجد
- سنہری مسجد
- وزیر خان مسجد
- قصاب خانہ مسجد
- مریم زمانی بیگم مسجد
- حامد قاری مسجد
- محراب والی مسجد
- مسجد شہید گنج
- نیواں مسجد
- اُچی مسجد
- مسجد شب بھر
- مسجد ملیا جیون
- مسجد بوکن خان
- مسجد پٹولیاں
- مسجد خراسیاں
گرجا گھر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Sacred_Heart_Cathedral%2C_Lahore.jpg/220px-Sacred_Heart_Cathedral%2C_Lahore.jpg)
- سینٹ انتھونی چرچ
- کیتیڈرل چرچ
- سیکرڈ ہارٹ کیتھیڈرل
سکھ مت
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a5/Tomb_of_Ranjit_Singh%2C_Lahore.jpg/220px-Tomb_of_Ranjit_Singh%2C_Lahore.jpg)
- سمادھ مہاراجہ رنجیت سنگھ
- گردوارہ ڈیرہ صاحب
- گردوارہ کانھ کاچھ
- گردوارہ شہید گنج
- جنم استان گرو رام داس
- شہید گنج گوردوارہ
- بھائی واسطی رام سمادھی
- ناکائن کور، چند کور صاحب کور دی سمادھی
- بھائی تارو سنگھ سمادھی
فری میسن
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: میسونک معبد (لاہور)
- میسونک معبد لاہور، پاکستان دے چیئرنگ کراس دے نیڑے واقع اے۔ ایہ معبد پرنس البرٹ وکٹر لاج 2307 ای سی، تے ہوپ اینڈ پرسیویرینس لاج نمبر 782 دی سابقہ قیام گاہ اے ؛ جو کہ یونائیٹیڈ گرین لاج آف انگلینڈ توں منظور شدہ سن ۔
جب توں اس وقت دے وزیر اعظم، ذوالفقار علی بھٹو نے 1972ء وچ پاکستان وچ فری میسنری اُتے پابندی عائد کيتی تاں اس دے بعد توں اس عمارت نوں میسونک مقاصد دے لئی استعمال نئيں کيتا گیا اے۔[۹۷]
مندر
[سودھو]کنہیالال لکھدا اے کہ پرانی عمارتاں دے مندر تے ہندوءاں دی عبادت گاہاں بہت نيں جنہاں دا شمار نئيں ہوئے سکدا۔ چھوٹے چھوٹے شوالے و ٹھاکر دوارے و دیوی دوارے بے شمار ہیس۔انہاں وچوں و جدید دونے قسم دے نيں۔ مگر سکھی عہد وچ پرانی عمارتاں دے مندر وی ازسر نو نباءے گءے سن جنہاں دی عمارتاں تازہ نظرآندیاں نيں۔بعض مندر جو اُنہاں توں نامی گرامی نيں اورخاص و عام اوتھے جا کے پوجا کردے نيں اس قسم وچ لکہے جاندے نيں۔ مگریاد رہے کہ ایہ کنہیالال نے 1882ء وچ اپنی کتاب لہور دی تریخ وچ لکھیا سی ۔اور اج بہت سہ تھاںواں ختم ہوئے چکے نيں۔
- شوالہ باواٹھاکرگر
- شوالہ راجہ دینا ناتھ راجہ کلانور
- شوالہ بخشی بھگت رام
- مکان دھرم سالہ بابا خدا سنگھ
- ٹھاکر دوارہ راجہ تیجا سنگھ
- شوالے گلاب رائے جمعدار
- کرشن مندر
- والمیکی مندر
مزارات / مقبرے
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f3/Tomb_Of_Jahangir.jpg/220px-Tomb_Of_Jahangir.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Tomb_of_Anar_Kali_Lahore.jpg/220px-Tomb_of_Anar_Kali_Lahore.jpg)
- مقبرہ علی مردان خان
- سرو والا مقبرہ
- مقبرہ میاں میر
- بدهو دا مقبره
- مقبرہ نصرت خان
- مقبرہ ظفر جنگ کولتاش
- مقبرہ خواجہ محمود
- مقبرہ جانی خان
- سراج الدین گیلانی مزار
- مقبرہ دائی انگہ
- مقبرہ مائی دائی
- مقبرہ شہزادہ پرویز
- مقبرہ محمد صالح کمبوہ
- مقبرہ زیب النساء
- مقبرہ میر نعمت خان
- مقبرہ گل بیگم
- مقبرہ میاں خان
- نظام الدین مزار
- مقبرہ علامہ اقبال
- مقبرہ انارکلی
- مقبرہ آصف خان
- سرو والا مقبرہ
- مقبرہ دائی انگہ
- مقبرہ نادرہ بیگم
- بی بی پاکدامن
- داتا دربار
- مقبرہ آصف خان
- مقبرہ جہانگیر
- مقبرہ علامہ اقبال
- مقبرہ نور جہاں
- مقبرہ قطب الدین ایبک
- مقبرہ ایاز
- مقبرہ حضرت ایشاں
مزارات اولیا
[سودھو]لہور وچ اولیا اکرام دے بے شمار مزارات نيں۔
- علی بن عثمان ہجویری المعروف داتا گنج بخش
- میراں حسین زنجانی
- الشیخ طاہر بندگی مجددی نقشبندی
- شیخ سید طاہر علا الدین بغدادی
- علامہ اقبال قادری
- آخوند زادہ مولانا پیر سیف الرحمن المبارک
- ابو انجم احمد ایاز
حویلیاں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Nau_Nihal_Singh%27s_haveli%2C_now_Victoria_Girls_High_School%2C_Lahore.jpg/220px-Nau_Nihal_Singh%27s_haveli%2C_now_Victoria_Girls_High_School%2C_Lahore.jpg)
- حویلی نو نہال سنگھ
- نثار حویلی
- حویلی بارود خانہ
- سلمان سرہندی دی حویلی
- دینا ناتھ دی حویلی
- مبارک حویلی
- لال حویلی
- مغل حویلی
- حویلی سر واجد علی شاہ
- حویلی میاں خان
- حویلی راجہ دھیان سنگھ
عجائب گھر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ef/Lahore_Museum%2C_Lahore.jpg/220px-Lahore_Museum%2C_Lahore.jpg)
- لہور عجائب گھر
- قومی عجائب گھر برائے سائنس و ٹیکنالوجی
- فقیر خانہ
- جاوید منزل
- شاکر علی عجائب گھر
- چغتائی عجائب گھر
ہور متفرق عمارتاں و تھاںواں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Wapdahouse.jpg/220px-Wapdahouse.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/89/Islamic_Summit_Minar_Charing_Cross.jpg/220px-Islamic_Summit_Minar_Charing_Cross.jpg)
- گورنر ہاؤس
- پنجاب صوبائی اسمبلی
- جنرل پوسٹ آفس
- لہور ہائی کورٹ
- قائداعظم لائبریری
- دیال سنگھ ٹرسٹ لائبریری
- پنجاب پبلک لائبریری
- شاہی حمام
- واپڈا ہاؤس
- چیرنگ کراس
- پاک ٹی ہاؤس
- الحمرا آرٹس کونسل
- زمزمہ
- ٹولنٹن مارکیٹ
- چیرنگ کراس ( فیصل چوک)
- اسلامی سمٹ مینار
- باوا ڈنگہ سنگھ بلڈنگ
- شاہ دین بلڈنگ
- میسونک معبد
قبرستان
[سودھو]لہور دے ہر علاقے وچ مقامی قبرستان موجود نيں، اُتے مندرجہ ذیل قبرستان خصوصی اہمیت دے حامل نيں۔
تفریحی تھاںواں
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لسٹ لہور دے پارک تے باغات
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Minar-E-Pakistan.jpg/220px-Minar-E-Pakistan.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Reflection_of_Farah_Baksh_Terrace_%28Upper_Terrace%29_main_building.jpg/220px-Reflection_of_Farah_Baksh_Terrace_%28Upper_Terrace%29_main_building.jpg)
- تاریخی
- باغ جناح
- لہور چڑیا گھر
- چو برجی
- کامران دی بارہ دری
- مہابت خان باغ
- شیر سنگھ بارہ دری
- شالامار باغ
- فتح گڑھ باغ
- گلابی باغ
- مینار پاکستان
- حضوری باغ
- وزیر خان بارہ دری
- محمد سلطان سرائے
- وزیر خان حمام
- جدید
معیشت
[سودھو]-
الفلاح چوک
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور سٹاک ایکسچینج
لہور سٹاک ایکسچینج (گارنٹی) لمیٹڈ اکتوبر 1970ء نوں سکیورٹیز اینڈ ایکسچینج کمیشن آرڈینینس 1969 دے تحت وجود وچ آئی۔ آغاز وچ اس دے ممبران دی تعداد 63 سی جو ہن ودھ کے 650 ہوئے چکی اے۔ لہور سٹاک ایکسچینج نے فیصل آباد تے سیالکوٹ وچ تجارت دے لئی اپنی برانچاں کھول رکھی نيں۔ [۹۸]
اہم تجارتی مراکز
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/MM_Alam_Road_5.jpg/220px-MM_Alam_Road_5.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Main_gate_of_anar_kali.jpg/220px-Main_gate_of_anar_kali.jpg)
- مال روڈ لاہور
- انارکلی بازار
- ایم ایم عالم روڈ
- لبرٹی مارکٹ
- اکبری منڈی
- نولکھیا بازار
- اچھرہ بازار
- شاہ عالمی بازار
- فورٹریس اسٹیڈیم
- ایمپوریم مال
- پیکیجز مال
- مال آف لاہور
- ہال روڈ
- اردو بازار
- فورٹریس اسکوائر
- مون مارکیٹ
- پیکیجز مال
کھیل
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a8/Gaddafi_stadium_lahore.jpg/220px-Gaddafi_stadium_lahore.jpg)
لہور کامیابی توں بوہت سارے بین الاقوامی کھیلاں دے مقابلاں دی میزبانی کر چکيا اے جنہاں وچ 1990ء دا ہاکی عالمی کپ تے 1996ء دا کرکٹ عالمی کپ دا فائنل شامل نيں۔ اکثر وڈے کھیلاں دے ہیڈ کوارٹر مثلا کرکٹ، ہاکی، رگبی، فٹ بال وغیرہ لہور وچ واقع نيں۔ اس دے علاوہ پاکستان اولمپک ایسوسی ایشن دا صدر دفتر وی لہور وچ واقع اے۔
لہور میراتھن
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور میراتھن
لہور میراتھن اک سالانہ سڑک میراتھن اے جو 2005ء دے بعد لاہور، پاکستان وچ منعقد ہونا شروع ہوئی۔ میراتھن دی اصل طوالت 42،195 کلومیٹر اے اُتے اس وچ ہور دوڑاں جنہاں وچ 10 کلومیٹر ریس، 5 کلومیٹر "فیمیلی فن رن" تے جسمانی تے بصری خرابی والے لوکاں دے لئی 3 کلومیٹر ریس وی شامل ہُندی اے۔ 2007ء وچ تقریباً 26،000 لوکاں نے لہور میراتھن وچ حصہ لیا، جس توں اس دا شمار دنیا دے وڈے میراتھن وچ کیہ جاندا اے۔ [۲]
کھیلاں دے اہم میدان
[سودھو]لہور وچ واقع کھیلاں دے اہم میداناں دی لسٹ مندرجہ ذیل اے۔
قذافی اسٹیڈیم
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3d/Gaddafi_Stadium_at_Night.jpg/220px-Gaddafi_Stadium_at_Night.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قذافی اسٹیڈیم
قذافی اسٹیڈیم لہور ، پاکستان وچ واقع سب توں وڈا کھیل دا میدان اے۔ ایتھے کرکٹ دے مقابلے منعقد ہُندے نيں۔ قذافی اسٹیڈیم وچ پاکستانی کرکٹ ٹیم تے لہور دی مقامی کرکٹ ٹیماں کھیلدی نيں۔ [۹۹][۱۰۰]
یہ اسٹیڈیم 1959ء وچ تعمیر ہويا، تے اس دا ڈیزائن نصر الدین مراد خان نے مکمل کيتا۔ اس میدان اُتے پہلا کرکٹ ٹیسٹ میچ پاکستان تے آسٹریلیا دی ٹیماں دے وچکار سنہ انیس سو انسٹھ وچ اکیس توں چھبیس نومبر دے دوران وچ کھیلا گیا ۔ تے اس وچ 60 ہزار تماشائیاں دے بیٹھنے دی گنجائش اے جس دی بدولت ایہ ملک دا سب توں وڈا کھیل دا میدان اے۔ اس دا ناں لیبیا دے صدر معمر قذافی دے ناں اُتے رکھیا گبا۔
لہور جمخانہ کلب
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/78/Lahore_Gymkhana.2.jpg/220px-Lahore_Gymkhana.2.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور جمخانہ کلب
لہور جمخانہ کلب لاہور، پاکستان وچ اک سماجی تے کھیلاں دا کلب اے۔ ایہ مال روڈ لاہور اُتے واقع اے۔ [۱۰۱]
یہ 1 مئی، 1878ء نوں قائم ہويا۔ اس دا رقبہ 117،03 ایکڑ (0.4736 کلومیٹر) اے۔
نیشنل ہاکی اسٹیڈیم
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: نیشنل ہاکی اسٹیڈیم، لاہور
نیشنل ہاکی اسٹیڈیم لاہور، پاکستان وچ اک ہاکی اسٹیڈیم اے۔ اسٹیڈیم وچ 45،000 تماشائیاں دے بیٹھنے دی گنجائش اے۔ [۱۰۲]
فورٹریس اسٹیڈیم
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: فورٹریس اسٹیڈیم (لاہور)
فورٹریس اسٹیڈیم جسنوں مقامی طور اُتے فورٹریس وی کہیا جاندا اے اک کھلی جگہ اُتے مقبول خریداری مراکز، ریستوران، کیفے تے تفریحی پارک تے اک اسپورٹس اسٹیڈیم اُتے مشتمل اے۔ ایہ لہور کنٹونمنٹ، لہور وچ واقع اے۔ فورٹریس اسٹیڈیم شہر دے سب توں زیادہ مصروف تجارتی علاقےآں وچوں اک اے۔ اسٹیڈیم لہور دے مشہور تہوار قومی میلہ موشیاں (نیشنل ہارس اینڈ کیٹل شو) دا مقام وی اے۔
ریس کورس
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: جیلانی پارک
جیلانی پارک توں ملحقہ ریس کورس گھڑ ڈور تے پولو دا میدان اے۔ جیلانی پارک جسنوں عام طور اُتے ریس کورس پارک کہیا جاندا اے لاہور، پنجاب، پاکستان وچ اک تفریحی پارک اے۔ [۱۰۳]
یہ جیل روڈ اُتے سروسز ہسپتال دے سامنے واقع اے۔ پارک وچ اک جھیل وی موجود اے۔ [۱۰۴]
لہور رگبی فٹ بال کلب
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور رگبی فٹ بال کلب
لہور رگبی فٹ بال کلب لاہور، پاکستان وچ واقع اک رگبی کلب اے۔ [۱۰۵]
لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ
-
پاکستان 2005 وچ ارجنٹین دے خلاف کھیل رہیا اے .
ھیلاں دی ٹیماں
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور کرکٹ ٹیمیں
لہور قلندرز
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/pnb/6/63/Lahore_Qalandars.png)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور قلندرز
لہور قلندرز پاکستان سپر لیگ وچ اک پاکستانی ٹوئنٹی/20 کرکٹ ٹیم اے۔ ٹیم پنجاب دے راجگڑھ لہور اُتے مبنی اے۔ ایہ ٹیم پاکستان کرکٹ بورڈ دی جانب توں پاکستان سپر لیگ دے قیام دے نتیجے وچ تشکیل پائی۔ ٹیم دے کپتان اظہر علی نيں۔ایہ قطر لبریکنٹس دی ملکیت اے۔[۱۰۶]
لہور لائینز
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور لائینز
لہور لائینز لاہور، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم اے۔ اس ٹیم دی تاسیس لہور ریجنل کرکٹ ایسوسی ایشن دے زیر اہتمام 2004/05 وچ عمل وچ آئی۔ اس ٹیم دا گھر میدان لہور سٹی کرکٹ ایسوسی ایشن گراؤنڈ اے۔ مقامی سطح اُتے ایہ ٹیم قومی ٹی/20 کپ وچ حصہ لیندی اے۔ اس ٹیم نے اپنا پہلا اعزاز قذافی اسٹیڈیم لہور وچ کھیلے گئے میچ وچ کراچی ڈولفنز نوں 37 سکور توں ہرا کر حاصل کيتا۔[۱۰۷]
لہور ایگلز
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور ایگلز
لہور ایگلز لاہور، پنجاب، پاکستان نال تعلق رکھنے والی اک کرکٹ ٹیم اے۔ ایہ ٹیم قومی ٹی/20 کپ وچ شرکت کردی اے۔ اس ٹیم نے کھیل دا آغاز 2006ء وچ کیہ تے اس دا گھر میدان قذافی اسٹیڈیم لہور اے۔ اس ٹیم دے منتظم نواب منصور حیات خان نيں۔ [۱۰۸]
واپڈا ایف سی
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: واپڈا ایف سی
واپڈا ایف سی یا واپڈا فٹبال کلب اک پاکستانی فٹبال کلب اے جو پاکستان پریمیئر لیگ وچ حصہ لیندا اے۔ واپڈا 7 مرتبہ پاکستانی چیمپئن بن چکی اے۔ [۱۰۹]
لہور بادشاہز
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور بادشاہز
لہور بادشاہز انڈین کرکٹ لیگ دے 2008 تے 2008-09 دے کرکٹ سیزن وچ کرکٹ کھیلنے والی اک ٹیم سی۔ اس ٹیم دے کپتان پاکستان قومی کرکٹ ٹیم دے سابق کپتان انضمام الحق سن ۔ [۱۱۰][۱۱۱] اس ٹیم نے اپنا پہلا آئی سی ایل میچ 11 مارچ 2008 نوں سابقہ ٹورنامنٹ دی چیمپئن چنائی سپر سٹارز دے خلاف کھیلا۔
صحت
[سودھو]لہور چونکہ ابتدا توں ہی پنجاب دا راجگڑھ تے مرکز رہیا اے اس لئی ہور سہولیات دی طرح ایتھے صحت عامہ دی اعلیٰ سہولیات مسیر نيں۔ درج ذیل لہور دے اہم ہسپتالاں تے طبی درس گاہاں دی اک لسٹ اے۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/15/%27Pakistan%27-KE_Med_Univ-Sep_2016_%288%29.jpg/220px-%27Pakistan%27-KE_Med_Univ-Sep_2016_%288%29.jpg)
طبی درس گاہاں
[سودھو]- کنگ ایڈورڈ میڈیکل یونیورسٹی [۱۱۲]
- علامہ اقبال میڈیکل کالج [۱۱۳]
- پوسٹ گریجویٹ میڈیکل انسٹیٹیوٹ[۱۱۴]
- امیر الدین میڈیکل کالج
- سروسز انسٹیٹُٹ آف میڈیکل سائنسز
- یونیورسٹی آف ہیلتھ سائنسز، لاہور
- فاطمہ جناح میڈیکل یونیورسٹی
- چلڈرن ہسپتال لاہور[۱۱۵]
ہسپتال
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/New_Outpatient_Department_of_Services_Hospital.jpg/220px-New_Outpatient_Department_of_Services_Hospital.jpg)
درج ذیل لہور دے وڈے تے قابل ذکر تے ہسپتال نيں۔
- ڈاکٹرز ہسپتال [۱۱۶]
- اتفاق ہسپتال [۱۱۷]
- شوکت خانم میموریل کینسر ہسپتال تے ریسرچ سینٹر [۱۱۸]
- جناح ہسپتال [۱۱۹]
- لیڈی ایچیسن ہسپتال
- لیڈی ویلینگڈن ہسپتال
- لہور جنرل ہسپتال
- مایو ہسپتال [۱۲۰]
- پنجاب انسٹی ٹیوٹ آف کارڈیالوجی [۱۲۱]
- پنجاب سوشل سکیورٹی ہسپتال
- سروسز ہسپتال
- شالامار ہسپتال
- شیخ زاید ہسپتال [۱۲۲]
- سر گنگا رام ہسپتال [۱۲۳]
- گلاب دیوی چیسٹ ہسپتال [۱۲۴]
- واپڈا ہسپتال [۱۲۵]
سبھیاچار
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Nurjahan.jpg/150px-Nurjahan.jpg)
لہور برصغیر دے قدیم ترین شہراں وچوں اک اے تے ابتدا ہی توں اہم تجارتی گزر گاہ تے سبھیاچار دا مرکز رہیا اے، جس دا ماضی تریخ وچ اک منفرد مقام رکھدا اے۔ ایتھے دی تعمیرات برصغیر دے ہور علاقےآں دے مقابلے وچ منفرد نيں۔ پنے باغات تے قدرتی حسن دے باعث اسنوں عروس البلاد کہیا جاندا رہیا اے ۔مغل شہنشاہ جہانگیر دی ملکہ نور جہاں نے لہور دے بارے وچ کہیا سی۔
؎ لہور رابجان برابر خریدہ ایم
جاں دارایم و جنت دیگر خریدہ ایم
لہور دے بارے وچ دو کہاوتاں بہت مشہور نيں۔
"جنے لہور نئیں ویکھیا اوہ جمیا ای نئیں" (پنجابی)
جس نے لہور نئيں دیکھیا اوہ پیدا ہی نئيں ہويا۔
"لہور لہور اے" (پنجابی)
لہور لہور اے۔ یعنی لہور لاثانی اے۔
فلماں
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لولی وڈ
لولی وڈ پاکستانی فلمی صنعت دے مرکز نوں کہیا جاندا اے۔ اس وچ لولی - پاکستان دے شہر لہور توں لیا گیا اے جتھے ایہ صنعت قائم اے۔
لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہم فلماں
[سودھو]یہ لہور دے پس منظر وچ بننے والی اہم فلماں دی لسٹ اے۔
تہوار
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: بسنت پتنگ دا تہوار (پنجاب)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Basant_kite.jpg/220px-Basant_kite.jpg)
بسنت پتنگ دا تہوار بھارت تے پاکستان دونے جانب دی پنجاب ریاستاں وچ مقبول اے۔ ایہ تہوار تاریخی طور اُتے راجہ رنجیت سنگھ دے دور وچ بہار دا خیرمقدم کرنے دے لئی منائی جاندی سی۔ تہوار دی تقریبات اُتے مذہبی رنگ غالب سی۔ مہاراجہ دا میلے وچ باقاعدہ گرنتھ صاحب سننا تے گرنتھی نوں تحائف دینا مذہبی رسومات دے زمرے وچ آندا اے۔ ہندو برہمناں نوں نذرانے دیندے نيں تاں سکھ گرنتھیاں نوں تحائف دیندے نيں۔ سکھ مذہب وچ بسندی یا زرد رنگ نوں وی اک خاص تقدس دا مرتبہ حاصل اے۔[۱۲۶]
لہور وچ بسنت دا تہوار انتہائی جوش و خروش توں منایا جاندا سی۔ اک زمانہ وچ بسنت لہور وچ اس طرح منایا جاندا سی کہ پاکستان دے دور دراز توں دوست احباب و رشتہ دار صرف بسنت منانے لہور آندے سن ۔دنیا دے مختلف حصےآں توں وی منچلے بسنت دی نیرنگیاں توں لظف اندوز ہونے دے لئی لہور کھنچے آندے سن ۔شہر دے ہوٹل اس موقع اُتے خاص طور اُتے بک ہُندے سن ۔ شہر دی تمام بلڈنگاں دی چھتاں اُتے بسنت پاٹیاں دا اہتمام ہُندا سی۔ لہور شہر دا آسمان دہنک و رنگ و نور دا منظر پیش کردا سی تے ہر سو نغمےآں دی گونج ہُندی تے چھوٹے وڈے مختلف رنگاں دے پتنگ آسمان اُتے تیردے نظر آندے سن ۔ پورا شہر رات نوں جاگتا سی موسیقی دی محفلاں تے بو کٹیا دی آوازاں آندی رہدیاں سن۔وڈے وڈے لاوڈ سپیکراں دی مدد توں اوہ اودہم مچکيا کہ کہ کان پئی آواز سنائی نہ دیندی۔ منچلے چھتاں اُتے ڈہولچیاں دا وی بنوبست کردے تے بو کٹیا کےنال رقص کردے۔
پر کئی ہوئی پتنگاں دی ڈور توں راہگیراں دے زخمی تے ہلاک ہونے دے نتیجے وچ حکومت پنجاب نے بسنت دے تہوار اُتے پتنگ بازی دی ممانعت کر دتی۔ [۱۲۷][۱۲۸]
عرس داتا گنج بخش
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: داتا گنج بخش
سید ابوالحسن علی بن عثمان الجلابی الہجویری معروف بہ داتا گنج بخش دا لہور دی تریخ وچ اہم مقام اے۔ لہور نوں ايسے مناسبت توں داتا دی نگری وی کہیا جاندا اے۔ عرس داتا گنج بخش لہور دا سب توں وڈا ثقافتی تہوار وی سمجھیا جاندا اے۔ اندا صاحب دا عرس صفر دی اٹھارہ تریخ توں شروع ہُندا اے۔ ایہ روايتی میلہ داتا گنج بخش دے مزار تے نیڑےی مینار پاکستان دے تمام علاقے اُتے محیط ہوتااے۔ عقیدت مند مزار اُتے فاتحہ خوانی تے دعا تے میلہ وچ خریداری کرنے دے نال نال ایتھے موجود تفریحی سہولتاں تے سرکس وغیرہ توں وی لطف اندوز ہُندے نيں۔ واضح رہے کہ داتا گنج بخش دی تن روزہ تقریبات ہُندیاں نيں تے انہاں دے دوران وچ مزار اُتے چادر پوشی دا سلسلہ جاری رہندا اے، زائرین فاتحہ خوانی کردے نيں، سلام پیش کردے نيں، منتاں مندے نيں تے نال ہی مزار توں متصل مسجد دے احاطے وچ تِناں دن مجالسِ مذاکرہ منعقد ہُندیاں نيں جنہاں وچ دین ِ اسلام تے تصوف دے موضوعات دے نال نال سید علی ہجویری المعروف داتا گنج بخش دے سیرت وکردار اُتے وی روشنی پائی جاندی اے۔ مزار اُتے دُدھ دی سبیل لگتی اے تے تِناں دن سماع دی محفلاں ہُندیاں نيں جنہاں وچ شرکت کرنا ہر قوال پارٹی اپنے لئی اعزاز سمجھدی اے۔ [۱۲۹][۱۳۰]
میاں میر دا عرس
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Mian-Mir-Mausoleum.jpg/220px-Mian-Mir-Mausoleum.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: میاں میر (صوفی بزرگ)
میر محمد المعروف میاں میر پیر لاہوری اک مسلم صوفی جو لہور (موجودہ پاکستان) دے علاقے دھرم پورہ وچ مقیم رہے۔ ملک دے طول و عرض توں وڈی تعداد وچ زائرین عرس دی تقریبات وچ شرکت کردے نيں۔ مزار دے احاطے وچ زائرین دئیے روشن کردے نيں۔ عرس دے موقع اُتے نیڑےی علاقے وچ کھاناں تے ہور دکاناں سجائی جاندی نيں۔ اس دے علاوہ ارد گرد دے علاقے وچ اک میلے دا سماں ہُندا اے۔ [۱۳۱][۱۳۲][۱۳۳][۱۳۴]
میلہ چراغاں
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: میلہ چراغاں
میلہ چراغاں یا میلہ شالامار دراصل پنجابی صوفی شاعر شاہ حسین دے عرس دی تن روزہ تقاریب دا ناں اے۔ ایہ تقاریب شاہ حسین دے مزار، جو لہور دے علاقے باغبانپورہ وچ واقع دے نیڑےی علاقےآں وچ منعقد ہُندی نيں۔ باغبانپورہ دا علاقہ لہور شہر دے باہر شالیمار باغ دے نیڑے واقع اے۔ ایہ تقاریب پہلے شالامار باغ دے اندر منعقد ہويا کردیاں سن مگر صدر ایوب خان دے صدارتی حکم 1958ء دے بعد توں شالیمار باغ وچ انہاں تقاریب دے انعقاد اُتے پابندی عائد کر دتی گئی۔
پہلے پہل ایہ عرس پنجاب وچ سب توں وڈی تقریب سمجھیا جاندا سی مگر ہن ایہ بسنت دے بعد دوسرا وڈا ثقافتی تہوار اے۔ ماضی نیڑے تک ایہ میلہ لہور دی تریخ دا سب توں وڈا ثقافتی میلہ گردانا جاندا سی۔[۱۳۵]۔ ہن بسنت اُتے پابندی دے باعٹ ایہ فیر وڈی تقریبات وچ شمار ہُندا اے۔ [۱۳۶][۱۳۷][۱۳۸][۱۳۹][۱۴۰][۱۴۱]
شاه جمال دا عرس
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: شاه جمال درگاه
شاه جمال درگاه لاہور، پنجاب، پاکستان وچ واقع صوفی بزرگ بابا شاه جمال دا مقبرہ اے۔ ایہ فورمن کرسچین کالج دے بالمقابل مسلم ٹاؤن وچ واقع اے۔ مقبرے دے گرد اک مسجد وی تعمیر کيتی گئی اے۔ اسلامی تقویم دے مہینے ربیع الثانی دی ۳، ۴ تے ۵ تریخ نوں سالانہ عرس منعقد ہُندا اے۔ 2006ء وچ 300،000 افراد نے 366 ويں سالانہ عرس وچ حصہ لیا۔ [۱۴۲]
قومی میلہ مویشیاں
[سودھو]قومی میلہ مویشیاں یا ہارس اینڈ کیٹل شو فورٹریس اسٹیڈیم وچ نومبر دے آخری ہفتے وچ پنج دناں دے لئی منعقد ہُندا اے۔ میلے دی سرگرمیاں وچ مویشیاں دی دوڑاں، مویشی رقص، نیزہ بازی، ٹیٹو شو، لوک موسیقی، ، رقص، بینڈ، ثقافتی فپرت ور لوک کھیل وچ شامل ہُندے نيں۔ [۱۴۳][۱۴۴]
ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول
[سودھو]ورلڈ پرفارمنگ آرٹس فیسٹیول الحمرا آرٹس کونسل وچ ہر موسم خزاں (عام طور اُتے نومبر وچ ) منعقد کيتا جاندا اے۔ ایہ دس روزہ میلہ گانے دے پروگرام، تھیٹر، محافل موسیقی، رقص ور کٹھ پتلی شو اُتے مشتمل ہُندا اے۔ [۱۴۵] تہوار وچ بین الاقوامی اداکاراں دی طرف توں کارکردگی دا مظاہرہ وی کيتا جاندا اے۔ تہوار دے دوران وچ اوسط 15-20 مختلف شوز وچ فنکار اپنی کارکردگی دا مظاہرہ کردے نيں۔ [۱۴۶][۱۴۷][۱۴۸]
فیض انٹرنیشنل فیسٹول
[سودھو]فیض بین الاقوامی میلہ موسیقی، فن تے ادب دا اک سالانہ میلہ اے جو فیض احمد فیض دی یاد وچ ہر سال لہور دے الحمرا آرٹس کونسل وچ منعقد کيتا جاندا اے۔ اسنوں دورانیہ تن روز ہُندا اے جس وچ ملکی تے بین الاقوامی مایہ ناز فنکار تے ادیب شرکت کردے نيں۔ [۱۴۹]
لہور محفل موسیقی
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fc/Overload_Dhol_Player.jpg/220px-Overload_Dhol_Player.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور محفل موسیقی
لہور محفل موسیقی اک سالانہ دو روزہ میلہ اے۔ ایل ایم ایم دا مقصد موسیقی دی صنعت توں متعلقہ افراد تے موسیقی دے تعلیمی ماہرین نوں اک جگہ جمع کرنا تے انہاں دی حوصلہ افزائی کرنا اے۔
لہور ادبی میلہ
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور ادبی میلہ
لہور ادبی میلہ یا لہور لٹریری فیٹوللاہور، پنجاب، پاکستان وچ سالانہ منعقد کيتا جانے والا اک بین الاقوامی ادبی میلہ اے۔ [۱۵۰][۱۵۱]
لہور انٹرنیشنل بک فیئر
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور انٹرنیشنل بک فیئر
لہور انٹرنیشنل بک فیئر لاہور، پاکستان وچ منعقد ہوانے والا اک وڈا سالانہ بین الاقوامی کتاب میلہ اے۔ [۱۵۲]
یہ پنج دن دے لئی ایکسپو سینٹر، [۱۵۳] جوہر ٹاؤن، لہور وچ منعقد ہُندا اے جس وچ زندگی دے مختلف شعبےآں نال تعلق رکھنے والے ہزاراں افراد شرکت کردے نيں۔ [۱۵۴]
ہور
[سودھو]اس دے علاوہ پورے ملک دی طرح مذہبی تے قومی تہوار وی جوش و جذبے توں منائے جاندے نيں۔ درج ذیل چند اہم تہواراں دی اک لسٹ اے۔
قومی
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/29/AllamaIqbal_Tomb_Night.jpg/220px-AllamaIqbal_Tomb_Night.jpg)
مذہبی
[سودھو]
لہور دی مشہور شخصیتاں
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور دی مشہور شخصیات
اداکار تے فلم ساز
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Dev_Anand_still5.jpg/100px-Dev_Anand_still5.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/82/Ali_zaffar_in_2014.jpg/100px-Ali_zaffar_in_2014.jpg)
- انور کمال پاشا
- سدھیر
- عنایت حسین بھٹی
- دیو آنند
- محمد قوی خان
- معمر رانا
- حسن طارق
- فواد افضل خان
- مصطفٰی قریشی
- شوکت حسین رضوی
- فردوس جمال
- عائشہ ثناء
- شان شاہد
- ریما خان
- ریشم (اداکارہ)
- جاناں ملک
- سجل علی
- جیا علی
- بدر خلیل
- انوشے عباسی
- بینش چوہان
- فریال گوہر
- نرما (اداکارہ)
- میرا (اداکارہ)
- پریم چوپڑا
- ونیزہ احمد
- صبا حمید
- سعید خان رنگیلا
- علی ظفر
- سلطان راہی
- ایمان علی
- بابرہ شریف
- میشا شفیع
- کامنی کوشل
- یش چوپڑا
- او پی نیر
- آمنہ حق
- زاہد حسین انجم
فنکار
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/64/Dr.Ajaz_Anwar.png/100px-Dr.Ajaz_Anwar.png)
کھلاڑی
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b0/Aisam-ul-Haq_Qureshi_%28PAK%29_%289637404811%29.jpg/100px-Aisam-ul-Haq_Qureshi_%28PAK%29_%289637404811%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Wasim_Akram.jpg/100px-Wasim_Akram.jpg)
- عامر سہیل
- عبد الحفیظ کاردار
- عبدالقادر
- عبد الرزاق
- عدنان اکمل
- احمد شہزاد
- آصف مسعود
- اظہر علی
- فضل محمود
- گل محمد
- ہمایوں فرحت
- اعجاز احمد
- عمران فرحت
- عمران خان
- امتیاز احمد
- کامران اکمل
- خان محمد
- محمود حسین
- محمد یوسف
- مدثر نذر
- ناصر جمشید
- سلیم ملک
- سلمان بٹ
- ثقلین مشتاق
- سرفراز نواز
- شفیق احمد
- توفیق عمر
- عمر اکمل
- وہاب ریاض
- وقار حسن
- وسیم اکرم
- ذوالقرنین حیدر
- اعصام الحق قریشی
- ریحان بٹ
صحافی
[سودھو]موسیقی
[سودھو]سیاستدان
[سودھو]اسکالرز / علماء
[سودھو]ادیب تے شاعر
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Rudyard_Kipling.jpg/100px-Rudyard_Kipling.jpg)
- حکیم احمد شجاع
- چودھری افضل حق
- اے حمید (مصنف)
- آغا شورش کاشمیری
- محمد عاصم بٹ
- واصف علی واصف
- امردا پریتم
- اشفاق احمد
- مظفر وارثی
- فیض احمد فیض
- حبیب جالب
- کرشن چندر
- منیر نیازی
- محمد اقبال
- رڈیارڈ کپلنگ (رہائشی)
- سعادت حسن منٹو
- قیوم نظر
- خدیجہ مستور
- ہاجرہ مسرور
- ڈاکٹر محمد باقر
- اشفاق احمد
- ڈاکٹر وحید قریشی
- جیلانی کامران
- ساواں اختر لاہوری
- ساحر لدھیانوی
- مشفق خواجہ
- باری علیگ
سیاست
[سودھو]قومی اسمبلی پاکستان
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/Pakistani_parliament_house.jpg/220px-Pakistani_parliament_house.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: قومی اسمبلی پاکستان
قومی اسمبلی پاکستان دی پارلیمان دا ایوان زیريں اے۔ جس دی صدارت اسپیکر کردا اے جو صدر تے ایوان بالا سینیٹ دے چیئرمین دی عدم موجودگی وچ ملک دے صدر دی حیثیت توں ذمہ داریاں انجام دیندا اے۔ عام انتخابات وچ سب توں زیادہ نشستاں حاصل کرنے والی جماعت دا سربراہ عموماً وزیر اعظم منتخب ہُندا اے جو قائد ایوان وی ہُندا اے۔ آئین پاکستان دے مطابق قومی اسمبلی 342 نشستاں اُتے مشتمل اے۔ لہور توں قومی اسمبلی دی 13 نشستاں نيں۔ جس دی لسٹ مندرجہ ذیل اے۔ [۱۵۵]
حکومت پنجاب
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: حکومت پنجاب
حکومت پنجاب حکومت پاکستان دی اک اکائی جس دی عملداری صوبہ پنجاب وچ محدود اے۔ اس دے سرکاری دفاتر لہور وچ واقع نيں جو صوبہ پنجاب دا صدر مقام وی اے۔ [۱۵۶]
عہدیدار
[سودھو]- گورنر پنجاب: چودھری محمد سرور [۱۵۷]
- وزیر اعلیٰ پنجاب: سردار عثمان بزدار [۱۵۸]
پنجاب صوبائی اسمبلی
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/07/Punjab_Assembly_as_more_then_one_decade_before_by_Usman_Ghani.jpg/220px-Punjab_Assembly_as_more_then_one_decade_before_by_Usman_Ghani.jpg)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: پنجاب صوبائی اسمبلی
پنجاب صوبائی اسمبلی پاکستان وچ پنجاب دا قانون ساز ایوان اے نوں کہ لہور وچ واقع اے۔ ایہ آئین پاکستان دے آرٹیکل 106 دے تحت قائم کيتی گئی۔ اس ایوان دی 371 نشستاں نيں جنہاں وچوں 305 اُتے براہ راست انتخابات منعقد ہُندے نيں جدوں کہ 66 نشستاں خواتین تے غیر مسلم اقلیتاں دے لئی مخصوص نيں۔ لہور توں پنجاب صوبائی اسمبلی دے لئی پچیس حلقے نيں جنہاں دی لسٹ مندرجہ ذیل اے۔ [۱۵۹]
- پی پی-137 (لاہور-1)
- پی پی-138 (لاہور-2)
- پی پی-139 (لاہور-3)
- پی پی-140 (لاہور-4)
- پی پی-141 (لاہور-5)
- پی پی-142 (لاہور-6)
- پی پی-143 (لاہور-7)
- پی پی-144 (لاہور-8)
- پی پی-145 (لاہور-9)
- پی پی-146 (لاہور-10)
- پی پی-147 (لاہور-11)
- پی پی-148 (لاہور-12)
- پی پی-149 (لاہور-13)
- پی پی-150 (لاہور-14)
- پی پی-151 (لاہور-15)
- پی پی-152 (لاہور-16)
- پی پی-153 (لاہور-17)
- پی پی-154 (لاہور-18)
- پی پی-154 (لاہور-19)
- پی پی-156 (لاہور-20)
- پی پی-157 (لاہور-21)
- پی پی-158 (لاہور-22)
- پی پی-159 (لاہور-23)
- پی پی-160 (لاہور-24)
- پی پی-161 (لاہور-25)
انتظامی تقسیم
[سودھو]لہور ڈویژن
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Pakistan_-_Punjab_-_Lahore_%28division%29.svg/220px-Pakistan_-_Punjab_-_Lahore_%28division%29.svg.png)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور ڈویژن
لہور ڈویژن پاکستان دے صوبہ پنجاب دی اک انتظامی تقسیم سی۔ 2000 دی حکومتی اصلاحات دے نتیجے وچ اس تیسرے درجے دی تقسیم نوں ختم کر دتا گیا۔ 2008ء دے عام انتخابات دے بعد پنجاب نےاس دے اٹھ ڈویژناں نوں بحال کر دتا۔ [۱۶۰]
انتظامیہ
[سودھو]لہور ڈویژن دے چار ضلعے مندرجہ ذیل نيں۔
ضلع لہور
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Pakistan_-_Punjab_-_Lahore.svg/220px-Pakistan_-_Punjab_-_Lahore.svg.png)
تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: ضلع لاہور
ضلع لاہور پاکستان دے صوبہ پنجاب دا آبادی دے لحاظ توں سب توں وڈا ضلع اے۔ اس دا مرکزی شہر لہور اے جو پنجاب دا راجگڑھ اے۔ 1998ء دے ميں دی آبادی دا تخمینہ 63٫18٫745 سی۔ ضلع لہور وچ عمومی طور اُتے پنجابی، اردو وغیرہ بولی جاندی نيں۔ اس دا رقبہ 1772 مربع کلومیٹر اے۔ لہور دی سطح سمندر توں اوسط بلندی 217 میٹر (711.94 فٹ) اے۔
تحصیلاں
[سودھو]اسنوں انتظامی طور اُتے دو وڈی تحصیلاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے۔ جو درج ذیل نيں۔
انتظامی ٹاؤن
[سودھو]![]() |
یونین کونسلاں
[سودھو]2017ء دے مطابق لہور وچ 274 یونین کونسل موجود نيں۔[۱۶۲]
- یونین کونسل نمبر 1 بیگم کوٹ شاہدرہ
- یونین کونسل نمبر 2 یوسف پارک
- یونین کونسل نمبر 3 کوٹ کمبوہ
- یونین کونسل نمبر 4 شمس آباد شاہدرہ
- یونین کونسل نمبر 5 چاہ جھابے والا
- یونین کونسل نمبر 6 عزیز کالونی شاہدرہ
- یونین کونسل نمبر 7 لاجپت نگر
- یونین کونسل نمبر 8 فیصل پارک
- یونین کونسل نمبر 9 جاوید پارک
- یونین کونسل نمبر 10 قیصر ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 11 مجید پارک
- یونین کونسل نمبر 12 قاضی پارک
- یونین کونسل نمبر 13 راوی کلفٹن کالونی
- یونین کونسل نمبر 14 لڈھے شاہ
- یونین کونسل نمبر 15 قلعہ لکشمن سنگھ
- یونین کونسل نمبر 16 اوقاف کالونی
- یونین کونسل نمبر 17 فاروق گنج
- یونین کونسل نمبر 18 حنیف پارک
- یونین کونسل نمبر 19 صدیق پورہ
- یونین کونسل نمبر 20 لیرکس پارک
- یونین کونسل نمبر 21 بدر کالونی
- یونین کونسل نمبر 22 داتا نگر
- یونین کونسل نمبر 23 صدیقہ کالونی
- یونین کونسل نمبر 24 بھگت پورہ
- یونین کونسل نمبر 25 جھگیاں
- یونین کونسل نمبر 26 اکرم پارک
- یونین کونسل نمبر 27 فضل پارک
- یونین کونسل نمبر 28 جہانگیر پارک
- یونین کونسل نمبر 29 عثمان گنج
- یونین کونسل نمبر 30 منظور آباد
- یونین کونسل نمبر 31 فیض باغ
- یونین کونسل نمبر 32 موچی گیٹ
- یونین کونسل نمبر 33 اعظم مارکیٹ
- یونین کونسل نمبر 34 شاہ عالم مارکیٹ
- یونین کونسل نمبر 35 رنگ محل
- یونین کونسل نمبر 36 لوہاری گیٹ
- یونین کونسل نمبر 37 بھاٹی گیٹ
- یونین کونسل نمبر 38 شاہی قلعہ
- یونین کونسل نمبر 39 سوتر منڈی
- یونین کونسل نمبر 40 حسین پارک
- یونین کونسل نمبر 41 مکھن پورہ
- یونین کونسل نمبر 42 دھوبی گھاٹ
- یونین کونسل نمبر 43 سلطان پورہ
- یونین کونسل نمبر 44 مصری شاہ
- یونین کونسل نمبر 45 چاہ میراں
- یونین کونسل نمبر 46 کاچھوپورہ
- یونین کونسل نمبر 47 وسن پورہ
- یونین کونسل نمبر 48 راضی پورہ
- یونین کونسل نمبر 49 قصور پورہ
- یونین کونسل نمبر 50 شفیق آباد
- یونین کونسل نمبر 51 امین پارک
- یونین کونسل نمبر 52 ناصر پارک
- یونین کونسل نمبر 53 کریم پارک
- یونین کونسل نمبر 54 دربار پیر مکی
- یونین کونسل نمبر 55 میاں شمس الدین پارک
- یونین کونسل نمبر 56 میاں منشی پارک
- یونین کونسل نمبر 57 توحید پارک
- یونین کونسل نمبر 58 سنت نگر/ اسلام پورہ
- یونین کونسل نمبر 59 چوہان پارک
- یونین کونسل نمبر 60 آؤٹ فال روڈ / چوہان روڈ
- یونین کونسل نمبر 61 پرانا انارکالی
- یونین کونسل نمبر 62 بیڈن روڈ
- یونین کونسل نمبر 63 نیو انارکلی
- یونین کونسل نمبر 64 ریواز گارڈن
- یونین کونسل نمبر 65 اسلام پورہ
- یونین کونسل نمبر 66 ساندہ
- یونین کونسل نمبر 67 صداقت پارک
- یونین کونسل نمبر 68 مزنگ
- یونین کونسل نمبر 69 سر گنگا رام ہسپتال
- یونین کونسل نمبر 70 سرائے سلطان
- یونین کونسل نمبر 71 شبلی ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 72 عثمان گنج
- یونین کونسل نمبر 73 راج گڑھ
- یونین کونسل نمبر 74 ساندہ خورد
- یونین کونسل نمبر 75 گلشن راوی
- یونین کونسل نمبر 76 نیو چوبرجی پارک
- یونین کونسل نمبر 77 گلشن راوی ایف بلاک
- یونین کونسل نمبر 78 گلشن راوی اے بلاک
- یونین کونسل نمبر 79 رستم کالونی
- یونین کونسل نمبر 80 گلگشت کالونی
- یونین کونسل نمبر 81 جی او آر لاہور
- یونین کونسل نمبر 82 اسلامیہ پارک
- یونین کونسل نمبر 83 بہاولپور ہاؤس
- یونین کونسل نمبر 84 پیر غازی روڈ اچھرہ
- یونین کونسل نمبر 85 رحمان پورہ
- یونین کونسل نمبر 86 نیو سمن آباد
- یونین کونسل نمبر 87 محمد پورہ
- یونین کونسل نمبر 88 کمبوہ کالونی
- یونین کونسل نمبر 89 نوان کوٹ سمن آباد
- یونین کونسل نمبر 90 زبیدہ پارک
- یونین کونسل نمبر 91 ڈونگی گراؤنڈ سمن آباد
- یونین کونسل نمبر 92 یونین پارک
- یونین کونسل نمبر 93 شاہین آباد / شیرا کوٹ
- یونین کونسل نمبر 94 سوڈیوال / طارق کالونی
- یونین کونسل نمبر 95 ڈھولن وال
- یونین کونسل نمبر 96 سبزہ زار بلاک بی
- یونین کونسل نمبر 97 سیدپور
- یونین کونسل نمبر 98 سبزہ زار
- یونین کونسل نمبر 99 نیو شالیمار کالونی
- یونین کونسل نمبر 100 بابو صابو
- یونین کونسل نمبر 101 کوٹ کمبوہ خورد
- یونین کونسل نمبر 102 جھگیاں نگرا
- یونین کونسل نمبر 103 سبزہ زار دے بلاک
- یونین کونسل نمبر 104 جعفریہ کالونی
- یونین کونسل نمبر 105 حسن ٹاؤن / اعوان ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 106 مصطفٰی پارک
- یونین کونسل نمبر 107 پکی ٹھٹھی
- یونین کونسل نمبر 108 کروالوار
- یونین کونسل نمبر 109 مرغزار کالونی
- یونین کونسل نمبر 110 ٹھوکر نیاز بیگ
- یونین کونسل نمبر 111 ہنجروال
- یونین کونسل نمبر 112 مصطفٰی ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 113 ایاز بیگ کنال ویو
- یونین کونسل نمبر 114 جوہر ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 115 جوہر ٹاؤن / پی آئی اے سوسائٹی
- یونین کونسل نمبر 116 ای ایم ای سوسائٹی
- یونین کونسل نمبر 117 شاہ پور کانجراں
- یونین کونسل نمبر 118 سگنل شاپ
- یونین کونسل نمبر 119 ریلوے کالونی
- یونین کونسل نمبر 120 درس چھوٹے میاں
- یونین کونسل نمبر 121 کراؤن پارک
- یونین کونسل نمبر 122 درس وڈے میاں
- یونین کونسل نمبر 123 گڑھی شاہو
- یونین کونسل نمبر 124 برگینزا کوارٹرز
- یونین کونسل نمبر 125 باغبان پورہ
- یونین کونسل نمبر 126 بیگم پورہ
- یونین کونسل نمبر 127 مخدوم بہاالدين شاہ
- یونین کونسل نمبر 128 حضرت مادھو لال حسین
- یونین کونسل نمبر 129 محمد دین کالونی
- یونین کونسل نمبر 130 مدینہ کالونی
- یونین کونسل نمبر 131 نصیرآباد
- یونین کونسل نمبر 132 محمود بوٹی
- یونین کونسل نمبر 133 گرین پارک
- یونین کونسل نمبر 134 مسلم آباد
- یونین کونسل نمبر 135 سراج پورہ
- یونین کونسل نمبر 136 دروغے والا
- یونین کونسل نمبر 137 شاہدی پورہ
- یونین کونسل نمبر 138 مومن پورہ
- یونین کونسل نمبر 139 نشتر کالونی
- یونین کونسل نمبر 140 فتح گڑھ
- یونین کونسل نمبر 141 رشید پورہ
- یونین کونسل نمبر 142 نبی پورہ
- یونین کونسل نمبر 143 سلامت پورہ
- یونین کونسل نمبر 144 وارا ستار
- یونین کونسل نمبر 145 ہربنس پورہ
- یونین کونسل نمبر 146 پنج پیر
- یونین کونسل نمبر 147 رزاق کالونی
- یونین کونسل نمبر 148 تاج پورہ
- یونین کونسل نمبر 149 الفیصل ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 150 رینجر ہیڈکوارٹر
- یونین کونسل نمبر 151 گلدشت کالونی
- یونین کونسل نمبر 152 نواں پنڈ ہربنس پورہ
- یونین کونسل نمبر 153 انگوری باغ سکیم
- یونین کونسل نمبر 154 کوٹ پیر عبدالرحمان
- یونین کونسل نمبر 155 فیصل پارک
- یونین کونسل نمبر 156 سہواری
- یونین کونسل نمبر 157 گیج مغلپورہ
- یونین کونسل نمبر 158 نبی نگر غازی آباد
- یونین کونسل نمبر 159 غازی آباد
- یونین کونسل نمبر 160 ناظم آباد
- یونین کونسل نمبر 161 چین سکیم (گجر پورہ)
- یونین کونسل نمبر 162 قمر دین پارک
- یونین کونسل نمبر 163 ملتانی کالونی
- یونین کونسل نمبر 164 رحمت پورہ
- یونین کونسل نمبر 165 غوس پارک سرفراز کالونی
- یونین کونسل نمبر 166 شاہنواز پارک
- یونین کونسل نمبر 167 بلال پارک
- یونین کونسل نمبر 168 گوالمنڈی
- یونین کونسل نمبر 169 نسبت روڈ گوالمنڈی
- یونین کونسل نمبر 170 شاہ ابوالمعلی
- یونین کونسل نمبر 171 قلعہ گجر سنگھ
- یونین کونسل نمبر 172 بی بی پاک دامن
- یونین کونسل نمبر 173 حبیب اللہ روڈ
- یونین کونسل نمبر 174 لاکھو دیار
- یونین کونسل نمبر 175 باندہ گجراں
- یونین کونسل نمبر 176 اعوان دھاندوالہ
- یونین کونسل نمبر 177 اٹوکے اعوان
- یونین کونسل نمبر 178 مناواں رام پور
- یونین کونسل نمبر 179 بھسمین
- یونین کونسل نمبر 180 ناتھوکی منہالا کلاں
- یونین کونسل نمبر 181 واہگہ
- یونین کونسل نمبر 182 ڈوگرے کلان
- یونین کونسل نمبر 183 موضہ جلو کھیرا
- یونین کونسل نمبر 184 درائی پورہ مغلپورہ
- یونین کونسل نمبر 185 بستی سیدن شاہ
- یونین کونسل نمبر 186 مدنی محلہ مصطفٰی آباد
- یونین کونسل نمبر 187 مصطفٰی آباد
- یونین کونسل نمبر 188 میاں میر
- یونین کونسل نمبر 189 برکی
- یونین کونسل نمبر 190 بدیارا
- یونین کونسل نمبر 191 گھوند
- یونین کونسل نمبر 192 تیرا
- یونین کونسل نمبر 193 بھان گلی
- یونین کونسل نمبر 194 لدھر
- یونین کونسل نمبر 195 ہیار
- یونین کونسل نمبر 196 جلمن
- یونین کونسل نمبر 197 ڈھلوے
- یونین کونسل نمبر 198 شادمان کالونی
- یونین کونسل نمبر 199 شاہ جمال
- یونین کونسل نمبر 200 کینال پارک
- یونین کونسل نمبر 201 غوث اعظم کالونی گلبرگ 2
- یونین کونسل نمبر 202 گلبرگ 3 لاہور
- یونین کونسل نمبر 203 ایف سی کالج / کچی آبادی
- یونین کونسل نمبر 204 ماڈل کالونی گلبرگ
- یونین کونسل نمبر 205 مکہ کالونی
- یونین کونسل نمبر 206 گوپال نگر
- یونین کونسل نمبر 207 ماڈل ٹاؤن لاہور
- یونین کونسل نمبر 208 نیو گارڈن ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 209 ماڈل ٹاؤن ایکسٹینشن
- یونین کونسل نمبر 210 فیصل ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 211 کوٹھا پنڈ / فیصل ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 212 ہما بلاک / علامہ اقبال ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 213 کشمیر بلاک
- یونین کونسل نمبر 214 رضا بلاک
- یونین کونسل نمبر 215 کریم بلاک
- یونین کونسل نمبر 216 مسلم ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 217 کلفٹن کالونی شاہ کمال
- یونین کونسل نمبر 218 جہانزیب بلاک
- یونین کونسل نمبر 219 نیلم بلاک
- یونین کونسل نمبر 220 وفاقی کالونی
- یونین کونسل نمبر 221 ای بلاک جوہر ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 222 جودھ پور
- یونین کونسل نمبر 223 کیو بلاک ماڈل ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 224 پنڈی راجپوتاں
- یونین کونسل نمبر 225 لیاقت آباد کوٹ لکھپت
- یونین کونسل نمبر 226 ماڈل ٹاؤن آر بلاک بہار کالونی
- یونین کونسل نمبر 227 بوستان کالونی
- یونین کونسل نمبر 228 چنگی امر سدھو
- یونین کونسل نمبر 229 قائد ملت کالونی
- یونین کونسل نمبر 230 ستارہ کالونی
- یونین کونسل نمبر 231 پاک کالونی
- یونین کونسل نمبر 232 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -1
- یونین کونسل نمبر 233 سیکٹر 2 ٹاؤن شپ
- یونین کونسل نمبر 234 سیکٹر 1 ٹاؤن شپ
- یونین کونسل نمبر 235 ٹاؤن شپ سیکٹر بی -2
- یونین کونسل نمبر 236 سیکٹر 11 گرین ٹاؤن سی
- یونین کونسل نمبر 237 سیکٹر 11 ڈی گرین ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 238 مریم کالونی
- یونین کونسل نمبر 239 کائر کلاں گرین ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 240 بگڑیاں دھرم چند
- یونین کونسل نمبر 241 چاندری کریم پارک
- یونین کونسل نمبر 242 اٹاری سروبا
- یونین کونسل نمبر 243 نشتر کالونی
- یونین کونسل نمبر 244 گجو متہ
- یونین کونسل نمبر 245 ڈیلو کلان
- یونین کونسل نمبر 246 یوحنا آباد
- یونین کونسل نمبر 247 کاہنہ کوہانہ
- یونین کونسل نمبر 248 شازواہ
- یونین کونسل نمبر 249 کماہاں
- یونین کونسل نمبر 250 تھپانجو
- یونین کونسل نمبر 251 بلوکی
- یونین کونسل نمبر 252 پینڈوکی
- یونین کونسل نمبر 253 سرائیچ
- یونین کونسل نمبر 254 ویوخورد کلان
- یونین کونسل نمبر 255 سٹو کٹلاہ
- یونین کونسل نمبر 256 علی رضا آباد
- یونین کونسل نمبر 257 واپڈا ٹاؤن
- یونین کونسل نمبر 258 چوہنگ پنج گراواں
- یونین کونسل نمبر 259 ازمیر ٹاؤن / کالونی
- یونین کونسل نمبر 260 ماراکاہ
- یونین کونسل نمبر 261 موہالوال
- یونین کونسل نمبر 262 شامکے بھٹیاں
- یونین کونسل نمبر 263 منگیا
- یونین کونسل نمبر 264 سلطان کے
- یونین کونسل نمبر 265 منگیا لوتر
- یونین کونسل نمبر 266 تالاب سرائے
- یونین کونسل نمبر 267 مانک
- یونین کونسل نمبر 268 جودہو دھیر
- یونین کونسل نمبر 269 بھوپتیاں
- یونین کونسل نمبر 270 ارائیاں
- یونین کونسل نمبر 271 جیا بگا
- یونین کونسل نمبر 272 رائیونڈ پینڈو
- یونین کونسل نمبر 273 رائیونڈ شہری
- یونین کونسل نمبر 274 ببلیاں اوتار
نواحی علاقہ جات
[سودھو]صحافت
[سودھو]لہور چونکہ ابتدا ہی توں خطے دا انتظامی مرکز رہیا اے اس لئی ادبی تے صحافتی سرگرمیاں وچ اس دا اک منفرد مقام رہیا اے۔ تحریک آزادی ہند اس دا کردار بطور صحافت انتہائی اہم رہیا۔
کوہ نور
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: کوہ نور (اخبار)
کوہِ نور برطانوی ہندوستان دا اردو بولی دا سرکاری سرپرستی وچ نکلنے والا اک ہفت روزہ اخبار سی جسنوں 1850ء وچ منشی ہرسکھ رائے[۱۶۳] نے لہور توں جاری کيتا سی۔ ایہ اردو بولی دا پہلا اخبار اے جو پنجاب توں جاری کيتا گیا۔
رفیق ہند
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: رفیق ہند (اخبار)
رفیق ہند برطانوی راج وچ اردو بولی دا اک ہفت روزہ اخبار سی۔ ایہ اخبار 5 جنوری 1884ء نوں منشی محرم علی چشتی نے لہور توں جاری کيتا[۱۶۴][۱۶۵]۔ منشی محرم علی چشتی نے ہفت روزہ کوہِ نور دی ادارت توں اپنی صحافت دا آغاز کيتا سی۔
پیسہ اخبار
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: پیسہ اخبار
پیسہ اخبار اک اردو روزنامہ سی، جسنوں منشی محبوب عالم نے جنوری 1887ء وچ فیروزوالا توں جاری کيتا۔ ایہ ہفتہ وار اخبار اٹھ صفحات اُتے مشتمل سی۔ قیمت فی پرچہ اک پیسہ سی۔ ویہويں صدی دے آغاز وچ لہور منتقل ہوئے گیا جتھے بالاخر روزنامہ ہوئے گیا۔ مولانا ظفر علی خان دے ’’زمیندار‘‘ جاری کرنے اُتے اس دا ستارہ گردش وچ آ گیا۔ 1900ء وچ منشی محبوب عالم نے یورپ دا سفر کيتا جس دی سرگزشت اخبار وچ باقاعدگی توں شائع ہُندی رہی۔ بعد وچ ایہ حالات کتابی صورت وچ شائع ہوئے جس اُتے حکومت نے چار سو روپے انعام دتا۔ [۱۶۶]
زمیندار
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: زمیندار (اخبار)
زمیندار اردو بولی وچ اک ہندوستانی مسلم اخبار سی۔ اس دے بانی ایڈیٹر شاعر،مصنف تے مسلم قوم پرست ظفر علی خان سن ۔ ظفر علی خان تحریک پاکستان دے سرکردہ کارکناں وچوں اک ہور آل انڈیا مسلم لیگ دے حامی سن ۔ [۱۶۷]
زمیندار اخبار 1920ء دی دہائی توں 1940ء دی دہائی تک ہندوستانی مسلمان، مسلمان قوم پرستاں تے تحریک پاکستان دا ترجمان سی۔ ایہ ہندوستان دے مسلماناں دا سب توں زیادہ مقبول اخبار سی تے پاکستان دی صحافتی روایات تے اردو بولی دی صحافت وچ اس نے کلیدی کردار ادا کيتا۔ [۱۶۸][۱۶۹] مولانا ظفر علی خان نوں پاکستان وچ بابائے صحافت دے ناں توں یاد کيتا جاندا اے۔ [۱۶۸] اخبار دا صدر دفتر لہور وچ سی تے 1947ء وچ پاکستان دی آزادی دے بعد وی شائع ہُندا رہیا۔
الاصلاح
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: الاصلاح
اَلْاِصْلاح تحریک خاکسار دی جانب توں چھپنے والا ہفتہ وار اخبار سی۔ اس دا آغاز تحریک دے بانی عنایت اللہ خاں مشرقی نے 1934ء وچ کیہ سی۔ ایہ اس زمانے وچ لہور توں چھپدا سی تے مشرقی دی تقاریر تے تحریک خاکسار دے افکار تے پیامات دی نمائندگی کردا سی۔ انگریزاں دے خلاف جدوجہد وچ اس اخبار نے نمایاں کردار نبھایا۔
روزنامہ نوائے وقت
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: روزنامہ نوائے وقت
روزنامہ نوائے وقت، پاکستان دے شہراں اسلام آباد،لاہور، کراچی تے ملتان توں شائع ہونے والا اردو بولی دا اک اہم روزنامہ اے۔ نوائے وقت دا آغاز 23 مارچ 1940ء نوں ہويا۔ پہلے ایہ ہفت روزہ سی بعد وچ روزنامہ وچ تبدیل ہوئے گیا۔ اخبار دی بنیاد حمید نظامی نے رکھی۔ تحریک پاکستان وچ وی روزنامہ نوائے وقت نے اہم کردار ادا کيتا سی۔ اس دا صدر دفتر لہور وچ واقع اے۔ [۱۷۰]
لہور پریس کلب
[سودھو] تفصیلی مضمون لئی ملاحظہ کرو: لہور پریس کلب
لہور پریس کلب بنیادی طور اُتے ایہ صحافیاں دی اک تنظیم اے لیکن اس وچ لاہور، پاکستان نال تعلق رکھنے والے ماہرین تعلیم، کاروباری افراد تے عوامی خدمت دے ارکان شامل نيں۔ [۱۷۱]
ذرائع ابلاغ دی فہرستاں
[سودھو]لہور توں متعدد اخبار تے جریدے شائع ہُندے نيں۔ ذیل وچ صرف انہاں اہم اخبارات، جریدے تے ٹی وی چینلاں دی لسٹ اے جنہاں دے صدر دفاتر لہور وچ واقع نيں۔
جریدے
[سودھو]ٹی وی چینل
[سودھو]لہور تصویراں وچ
[سودھو]-
مقبرہ کوکلتاش
-
شالیمار باغ
-
زم زمہ توپ [۱۷۲]
-
شالیمار باغ
-
شالیمار باغ
-
سکندرحیات دی قبر
-
بادشاہی مسجد
-
سمادھ رنحیت سنگھ
-
شاہی قلعہ
-
جہانگیر دا مقبرہ
-
کوکلتاش
-
دریائے راوی
-
کامران دی بارہ دری
لہور دی قدیم تصاویر
[سودھو]-
لہور ریلوے اسٹیشن دی قلعہ بندی
جڑواں شہر
[سودھو]لہور وچ قونصل خانے
[سودھو]لہور وچ کئی ملکاں دے قونصل خانے موجود نيں جنہاں دی لسٹ مندرجہ ذیل اے۔ [۱۷۸]
ریاستہائے متحدہ امریکا قونصل خانہ
آسٹریا اعزازی قونصل خانہ
بیلجئیم اعزازی قونصل خانہ
کینیڈا اعزازی قونصل خانہ
ڈومینیکن ریپبلک اعزازی قونصل خانہ
نیدرلینڈز اعزازی قونصل خانہ
فن لینڈ اعزازی قونصل خانہ
جرمنی اعزازی قونصل خانہ
انڈونیشیا اعزازی قونصل خانہ
ایران جرنل قونصل خانہ
اطالیہ اعزازی قونصل خانہ
مالٹا اعزازی قونصل خانہ
ماریشس اعزازی قونصل خانہ
رومانیہ اعزازی قونصل خانہ
سوئٹزرلینڈ قونصل خانہ
ترکی اعزازی قونصل خانہ
ہور ویکھو
[سودھو]- لہور جنکشن ریلوے اسٹیشن
- لسٹ شہر بلحاظ آبادی
- لسٹ شہر بلحاظ سب توں زیادہ بلند و بالا عمارتاں
- لسٹ تنظیم تعاون اسلامی ارکین ملکاں دے وڈے شہر
- ایشیا دے میٹروپولیٹن علاقےآں دی لسٹ
- لہور دی مشہور شخصیتاں
- لسٹ شہری علاقہ جات بلحاظ آبادی
- لہور دا خط زمانی
- اندرون لاہور
- لہور میٹرو بس
- لہور میٹرو
- ایم ایم عالم روڈ
- لاہور، ورجینیا
- کینئیرڈ کالج لاہور
- یونیورسٹی اشرفیہ
- جین ہال لاہور
- اکبری دروازہ
- موری دروازہ
- شاہ عالمی دروازہ
- سرائے سلطان
- مبارک حویلی
- حویلی نونہال سنگھ
- سیتلا مندر
- مندر چونی لال
کتابیات
[سودھو]- لہور دی تریخ ازکنہیالال ص 109نا شر مشتاق بک کانر الکریم مارکٹ اُردو بازار لاہور
- لہور دی تریخ از سید محمد لطیف، ناشر تخلیقات
- واقعات لاہور از محمد نعیم مرتضی
- مادھو لال حسین، لہور دتی ویل از نین سکھ، نیولائن پبلشرز
- حدود العالم مصنف نامعلوم فارسی النسل
- Syad Muhammad Latif (1892). Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities, with an Account of Its Modern Institutions, Inhabitants, Their Trade, Customs Etc. New Imperial Press.
- Pran Neville. Lahore : A Sentimental Journey. Penguin Books.
1. City of Sin and Splendour: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa
2. Illustrated Views of the 19th Century by F.S. Aijazuddin
3. Lahore: Portrait of a Lost City by Som Anand
4. Lahore: A Memoir by Muhammad Saeed
5. Lahore: A Sentimental Journey by Pran Neville
6. Old Lahore by H.R. Goulding
7. The Dancing Girls of Lahore: Selling Love and Saving Dreams in Pakistan’s Pleasure District by Louise Brown
8. Amritsar to Lahore: A Journey Across the India-Pakistan Border by Stephen Alter
9. Lahore District Flora by Shiv Ram Kashyap
10. Beloved City Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa
باہرلے جوڑ
[سودھو]لاہور دے بارے چ ہور جانن لئی وکیپیڈیاساتھی منصوبے: | |
![]() |
ڈکشنری وکشنری توں |
![]() |
مشترکہ زریعے کومنز توں |
آزاد تعلیمی موادتے مصروفیات ویکیورسٹی توں | |
![]() |
آزاد متن خبراں ویکی اخبار توں |
![]() |
مختلف اقتباساں دا مجموعہ ویکی اقتباسات توں |
![]() |
آزاد کتاب گھر ویکی منبع توں |
![]() |
آزاد نصابی تے دستی کتاباں ویکی کتاباں توں |
- Official website
- سانچہ:ویکی سفر
- سانچہ:Dmoz
- لہور دے تفریحی تھاںواں Archived 2011-05-21 at the وے بیک مشین
- لہور دا اردو نقشہ Archived 2012-12-24 at the وے بیک مشین
- تریخ و معلومات لاہور Archived 2012-10-31 at the وے بیک مشین
- لہور دی تفصیلات
- علامہ اقبال بین الاقوامی ہوائی اڈا
- لہور عدالت عالیہ
- تعلیمی بورڈ لاہور
- لہور چیمبر آف کامرس
- لہور سٹاک ایکسچینج
- حکومت پنجاب Archived 2012-06-23 at the وے بیک مشین
- سٹی ٹریفک پولیس لاہور
- سکل ڈویلپمنٹ کونسل لاہور Archived 2013-08-11 at the وے بیک مشین
- مدنی دفاع لاہور Archived 2012-04-21 at the وے بیک مشین
- صوبائی اسمبلی پنجاب Archived 2012-04-07 at the وے بیک مشین
- Motor پنجاب آوا جائی Archived 2015-04-08 at the وے بیک مشین
- لاہور
- لہور وچ وقت
- یونیسکو عالمی ثقافتی ورثہ لاہور
- تریخ لہور شہر از بھولا ناتھ وارث
دستاویزی فلماں
[سودھو]جڑواں شہر
[سودھو]تھلے دتے شہراں نوں لہور دے جڑواں شہر آکھیا گیا اے۔
بارلے جوڑ
[سودھو]- لہور دی تریخ
- لہور دی سو وریاں دی تریخ Archived 2012-05-10 at the وے بیک مشین
- لہور
مورت نگری
[سودھو]-
بادشاہی مسجد
-
شالامار باغ
-
ریلوے سٹیشن لہور
-
شاہی قلعہ
-
شاہی قلعہ - نولکھا میدان
-
جہانگیر دا مقبرہ
-
چوبرجی
-
فوڈ سٹریٹ - انارکلی
ہور ویکھو
[سودھو]پاکستان دے وڈے شہر | |
---|---|
راجگڑھ:اسلام آباد | |
پنجاب |
اٹک • بہاولپور • چکوال • چنیوٹ • فیصل آباد • جڑاں والا • اوکاڑا • گجراں والا • گجرات • جھنگ • جہلم • قصور • کھاریاں • لہور ۱ • میاں والی • ملتان • |
خیبر |
ایبٹ آباد • چترال • ہری پور • کوہاٹ • کوہستان • پشاور ۱ • مانسہرہ • مردان • نوشہرہ • بنوں • جمرود |
سندھ |
حیدر آباد • جیکب آباد • کراچی ۱ • خیرپور • لاڑکاݨا • نوابشاہ • سکھر • ٹھٹا • سانگھڑ • بدین |
بلوچستان | |
گلگت بلتستان | |
ازاد کشمیر | |
1 صوبےآں دے راجگڑھ :۞:2 ازاد کشمیر دا راجگڑھ |
|
|
حوالے
[سودھو]- ↑ Ihsan H. Nadiem (1996). Lahore, a Glorious Heritage. Sang-e-Meel Publications, 11.
- ↑ Proceedings – Punjab History Conference – Volumes 29-30. Panjabi University, 62. “The city of Lahore is situated on the bank of river Ravi and took its origin from Lava, the son of Rama”
- ↑ Masudul Hasan (1978). Guide to Lahore. Ferozsons.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ https://books.google.com.sa/books?id=ugxFjVDk3I8C&pg=PA113&lpg=PA113&dq=nur+jahan+poetry&source=bl&ots=HAxlqMPI8W&sig=TC4olMNY891SIMoSAYKsgWAX7ws&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwiajJjU56zQAhVExxQKHbJhD60Q6AEIQjAI#v=onepage&q=nur%20jahan%20poetry&f=false
- ↑ ۱۱.۰ ۱۱.۱ Bombay Historical Society (1946). Annual bibliography of Indian history and Indology, Volume 4, 257. Retrieved on 29 مئی 2009.
- ↑ ۱۲.۰ ۱۲.۱ Baqir, Muhammad (1985). Lahore, past and present. B.R. Pub. Corp, 22. Retrieved on 6 دسمبر 2015.
- ↑ ۱۳.۰ ۱۳.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ ۱۴.۰ ۱۴.۱ Punjabi Shahmukhi Book – Tareekh Shehar Lahore; Pure
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ "Chauburji Gate". Asian Historical Architecture. https://web.archive.org/web/20181226032457/https://www.orientalarchitecture.com/sid/838/pakistan/lahore/chauburji-gate. Retrieved on 23 اگست 2016.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ "De La Roche, Henri Francois Stanislaus". allaboutsikhs.com. https://web.archive.org/web/20101227181624/http://www.allaboutsikhs.com/british/de-la-roche-henri-francois-stanislaus.html. Retrieved on 10 جنوری 2014.
- ↑ Choudhary Rahmat Ali, (1933)، اعلامیہ پاکستان، pamphlet, published جنوری 28. (Rehmat Ali at the time was an undergraduate at the یونیورسٹی کیمبرج)
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ New Page 1
- ↑ The Gates of Lahore (لہور دے تاریخی دروازے) – YouTube
- ↑ Lahore Ka Jughrafiya (لہور دا جغرافیہ) | Ahmed Shah Bokhari
- ↑ ۲۴.۰ ۲۴.۱ Google Maps
- ↑ Ahmed, Shoaib (16 اپریل 2004). "Hindu, Sikh temples in state of disrepair". Daily Times. https://web.archive.org/web/20181226032454/https://dailytimes.com.pk/?page=story_16-4-2004_pg7_20%20. Retrieved on 12 مارچ 2013.
- ↑ Naqoosh, Lahore Number 1976
- ↑ Chandra 2007, p. 227
- ↑ Richards, John F. (1996). The Mughal Empire. Cambridge University Press, 9–13. ISBN 978-0-521-56603-2.
- ↑ Asher, p.47
- ↑ Bhalla, p.81
- ↑ Chaudhry, p.258
- ↑ For a detailed account of the battle fought, see Chapter VI of The Fall of the Moghul Empire of Hindustan by H. G. Keene۔
- ↑ Tamara, Sonn (2011). Islam: A Brief History. John Wiley & Sons.
- ↑ Encyclopædia Britannica article on Lahore
- ↑ Holy people of the world: Volume 3 by Phyllis G. jestice
- ↑ History of sikh gurus retold: 1469–1606 C.E By Surjit singh gandhi
- ↑ The new encyclopaedia britannica: Encyclopaedia britannica, inc
- ↑ (1 جنوری 2007) Punjab Through the Ages. Sarup & Sons, 272–274. ISBN 978-81-7625-738-1. Retrieved on 12 جون 2010.
- ↑ (1990) Maharaja Ranjit Singh and his times. Sehgal Publishers Service.
- ↑ (2005) City of Sin and Splendour: Writings on Lahore. Penguin Books India. ISBN 978-0-14-303166-6.
- ↑ (1906) Archaeological Survey of India. Office of the Superintendent of Government Printing.
- ↑ (1892) Lahore: Its History, Architectural Remains and Antiquities. Oxford University: New Imperial Press.
- ↑ City of Sin and Splendor: Writings on Lahore by Bapsi Sidhwa, p23
- ↑ The Panjab Past and Present. 22. Department of Punjab Historical Studies, Punjab University. 1988. https://books.google.com/books?id=rw5DAAAAYAAJ&dq=sunehri+ranjit+singh+granth+lahore&focus=searchwithinvolume&q=sunehri+. Retrieved on 28 اگست 2016.
- ↑ Soomro, Farooq (13 مئی 2015). "A visual delight – Maryam Zamani and Wazir Khan Mosques". Dawn. https://web.archive.org/web/20181226032600/https://www.dawn.com/news/1163373. Retrieved on 29 اگست 2016.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ (1985) Islam and Resistance in Afghanistan. Cambridge University Press, 57–8. Retrieved on 11 ستمبر 2014.
- ↑ ۴۸.۰ ۴۸.۱ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “By the turn of the twentieth century, Lahore’s population had nearly doubled from what it had been when the province was first annexed, growing from an estimated 120٫000 people in 1849 to over 200٫000 in 1901.”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “The inner city,on the other hand,remained problematic.Seen as a potential hotbed of disease and social instability, and notoriously difficult to observe and fathom,the inner districts of the city remained stubbornly resistant to colonial intervention. Throughout the British period of occupation in Punjab, for reasons we will explore more fully, the inner districts of its largest cities were almost entirely left alone. 5 The colonial state made its most significant investments in suburban tracts outside of cities.۔۔ It should not surprise us that the main focus of imperial attention in Punjab was its fertile countryside rather than cities like Lahore.”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “۔”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “What is more striking than the fact that the Punjab’s new rulers (cost-effectively) appropriated the symbolically charged buildings of their predecessors is how long some of those appropriations lasted. The conversion of the Mughal-era tomb of Sharif un-Nissa,a noblewoman during Shah Jahan’s reign, popularly known as Anarkali, was one such case (Figure 1.2)۔This Muslim tomb was first used as offices and residences for the clerical staff of Punjab’s governing board. In 1851, however, the tomb was converted into the Anglican church”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “the mosque of Dai Anga, Emperor Shah Jahan’s wet nurse,which the British converted first into a residence and later into the office of the railway traffic manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse.۔۔ manager.Nearby was the tomb of Nawab Bahadur Khan, a highly placed member of Akbar’s court, which the railway used as a storehouse. That same tomb had been acquired earlier by the railway from the army, who had used it as a theater for entertaining officers.The railway provided another nearby tomb free of charge to the Church Missionary Society,who used it for Sunday services. The tomb of Mir Mannu, an eighteenth-century Mughal viceroy of Punjab who had brutally persecuted the Sikhs while he was in power, escaped demolition by the railway but was converted nevertheless into a private wine merchant’s shop”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “with an abundance of abandoned large structures scattered throughout the civil station on nazul (state administered) property, the colonial government often chose to house major institutions in converted buildings rather than to build anew. These institutions included the Civil Secretariat,which,as we have seen,was located in Ventura’s former house; the Public Works from Ranjit Singh’s period; and the Accountant General’s office, headquartered in a converted seventeenth century mosque near the tomb of Shah Chiragh,just off Mall Road.In”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “The Lahore station,built during a time when securing British civilians and troops against a future “native” uprising was foremost in the government’s mind, fortified medieval castle, complete with turrets and crenellated towers, battered flanking walls, and loopholes for directing rifle and canon fire along the main avenues of approach from the city”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other (see.”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “Montgomery Hall faced inward, toward the main avenue of what would become a and reading room, a teak dance and “rinking”floor (skating rink)، and room for the Gymkhana Club.Lawrence Hall was devoted to the white community in Lahore;the spaces and program of Montgomery Hall allowed for racial interaction between British civilians and officials and the elites of Lahori society.”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “Like Lawrence and Montgomery Halls,moreover,the garden’s major elements were all financed through a combination of provincial, municipal, and private funds from both British carefully isolated space of controlled cultural interaction underwritten by elite collaboration. Both the botanical garden and the zoo in Lawrence Gardens drafted a controlled display of exotic nature to the garden’s overall didactic program.The botanical garden exhibited over six hundred species of plants, trees, and shrubs, all carefully tended by a horticulturist sent out from the Royal Botanic Gardens at Kew.”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “We should remember that outside of colonial military cantonments, where rules encouraging racial separation were partially formalized in the residential districts of India’s colonial cities. Wherever government institutions, commercial enterprises, and places of public congregation were concentrated, mixing among races and social classes was both legally accommodated and necessary.In Lahore these kinds of activities were concentrated in a half-mile-wide zone stretching along Mall Road from the Civil Secretariat, near Anarkali’s tomb, at one end to the botanical gardens at the other”
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “As a gesture of loyalty, Punjab’s “Princes, Chiefs, merchants, men of local note, and the public generally” formed a subscription to erect the “Victoria Jubilee Institute for the Promotion and Diffusion of Technical and Agricultural Education and Science” in Lahore, a complex that eventually formed the nucleus of the city’s museum and the Mayo School of Art (completed in 1894)۔”
- ↑ Gill, Anjum. "Father of modern Lahore remembered on anniversary."Daily Times (Pakistan)۔ 12 جولائی 2004. Archived 2013-11-03 at the وے بیک مشین
- ↑ (جنوری 2007) Making Lahore Modern, Constructing and Imagining a Colonial City. Univ Of Minnesota Press. ISBN 978-0-8166-5022-4. “According to the 1901 census, therefore, the inner city of Lahore contained exactly 20٫691 “houses"”
- ↑ Story of Pakistan – Lahore Resolution 1940، Jin Technologies. Retrieved on 19 ستمبر 2007.
- ↑ Tribune India – Republic Day
- ↑ Daily Times Pakistan – Memorial will be built to Bhagat Singh, says governor
- ↑ Dalrymple, William. Lahore: Blood on the Tracks. Archived 2007-09-08 at the وے بیک مشین
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Nizamani, Haider K. (2000). The roots of rhetoric : politics of nuclear weapons in India and Pakistan, 1. publ., Westport, Conn. [u.a.]: Praeger. ISBN 0-275-96877-4.
- ↑ https://www.quora.com/What-is-the-importance-of-the-beating-retreat-ceremony-held-at-the-Wagah-border-What-is-the-logic-or-rather-history-behind-it-Does-it-happen-in-other-international-borders-of-other-countries-apart-from-the-ones-in-Indian-subcontinent
- ↑ ۷۲.۰ ۷۲.۱ Ravi River | river, Asia | Britannica.com
- ↑ Ravi River and its Course Map
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Climate & Weather Averages in Lahore, Pakistan
- ↑ Lahore, Punjab, Pakistan Weather Averages | Monthly Average High and Low Temperature | Average Precipitation and Rainfall days | World Weather Online
- ↑ "Architecture of Lahore۔" Wikipedia: The Free Encyclopedia. Wikimedia Foundation, Inc. Web. 19 Aug. 2016.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Phanindra Nath Bose, The Indian colony of Siam, Lahore, The Punjab Sanskrit Book Depot, 1927, p.v.
- ↑ "Demographia World Urban Areas" (PDF)۔ Demographia. 1 اپریل 2016. Retrieved 2 ستمبر 2016.
- ↑ Grand Trunk Road – Travel guide at Wikivoyage
- ↑ WOW Search Results
- ↑ Work on Ring Road southern loop starts – Newspaper – DAWN.COM
- ↑ "$1.6bn Lahore metro train deal signed with China". 23 مئی 2014. https://web.archive.org/web/20181226032618/https://www.dawn.com/news/1108068%20. Retrieved on ۲۳ نومبر ۲۰۱۴.
- ↑ "Good news on track: Lahore to get Pakistan’s first metro train"، دی ایکسپریس ٹریبیون، Lahore, 23 Mar 2014. Retrieved on 20 اکتوبر 2014.
- ↑ 3D View of Orange Line Metro Train Lahore – YouTube
- ↑ Metro Bus System | Punjab Portal
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Niazi Express Bus Services PVT LTD
- ↑ Railway Gazette International جولائی 2008 p414
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Allama Iqbal International Airport, Lahore | www.lahoreairport.com
- ↑ (1973) Master Plan for Greater Lahore. Master Plan Project Office. Retrieved on 7 اکتوبر 2017.
- ↑ ۹۶.۰ ۹۶.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ "Masonic mystique " – Dawn.com
- ↑ LSE Financial Service Limited
- ↑ Gaddafi Stadium | Pakistan | Cricket Grounds | ESPNcricinfo
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Jilani Park location on Paktive.com
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ "Rugby: Three local clubs to play in Dubai 7s". دی ایکسپریس ٹریبیون. 29 نومبر 2012. https://web.archive.org/web/20181226032645/https://tribune.com.pk/story/472359/rugby-three-local-clubs-to-play-in-dubai-7s/. Retrieved on 29 نومبر 2012.
- ↑ Pakistan Super League: Seven companies fight it out to buy franchises – The Express Tribune
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ The Home of CricketArchive
- ↑ Pakistan – Water and Power Development Authority FC – Results, fixtures, squad, statistics, photos, videos and news – Soccerway
- ↑ آئی سی ایل عملہ (مارچ 3، 2008). "آئی سی ایل دی ٹیماں". آئی سی ایل. http://www.indiancricketleague.in/news/news-76.html. Retrieved on ۵ مارچ ۲۰۰۸.
- ↑ کرک انفو (29 فروری 2008). "آئی سی ایل دے دوسرے ٹورنامنٹ دی ٹیماں". کرک انفو. https://web.archive.org/web/20181226032452/http://www.espncricinfo.com/icl/content/story/340369.html. Retrieved on ۵ مارچ ۲۰۰۸.
- ↑ King Edward Medical University | Alta Pete
- ↑ http://www.aimc.edu.pk/
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Doctors Hospital & Medical Center | Lahore PakistanDoctors Hospital & Medical Center Lahore, Pakistan
- ↑ Ittefaq – Hospital
- ↑ Shaukat Khanum Memorial Cancer Hospital & Research Centre
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Mayo Hospital
- ↑ PIC
- ↑ Account Suspended
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ http://www.gulabdevi.org/
- ↑ http://www.wapda.gov.pk/index.php/healthcare-units
- ↑ [https://web.archive.org/web/20160921175834/http://magazine.mohaddis.com/shumara/80-feb2001/1398-basant-mahaz-mosiqi-tehwar-nahi Archived 2016-09-21 at the وے بیک مشین [Mohaddis Magazine] محدث میگزین - 'بسنت' محض موسمی تہوار نئيں!]
- ↑ Basant is banned for the right reasons – The Express Tribune Blog
- ↑ http://defence.pk/threads/basant-is-banned-for-the-right-reasons.92622/
- ↑ Roznama Dunya : پاکستان:-حضرت داتا گنج بخشؒ دا عرس شروع، لکھاں زائرین دی حاضری
- ↑ لہور وچ داتا گنج بخش دا عرس، سخت حفاظتی انتظامات | معاشرہ | DW | 24. جنوری 2011
- ↑ http://www.92newshd.tv/urdu/حضرت-میاں-میر-کے-392ویں-عرس-کی-تقریبات-کا-ا/
- ↑ Dunya News: پاکستان:-حضرت میاں میر سرکار کے
- ↑ حضرت میاں میر قادری ؒ دے 352 ويں عرس مبار ک کی2روزہ
- ↑ http://www.urdupoint.com/pakistan/news/lahore/important-news/live-news-556441.html
- ↑ https://awazepakistan.wordpress.com/2014/03/18/میلہ-چراغاں/
- ↑ http://www.nawaiwaqt.com.pk/mazamine/28-Mar-2010/میلہ-چراغاں
- ↑ http://www.92newshd.tv/urdu/%D9%84%D8%A7%DB%81%D9%88%D8%B1-%D9%85%DB%8C%DA%BA-%D9%85%DB%8C%D9%84%DB%81-%DA%86%D8%B1%D8%A7%D8%BA%D8%A7%DA%BA-%D8%B3%D8%AC-%DA%AF%DB%8C%D8%A7%D8%8C-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%DA%BE/
- ↑ میلہ چراغاں دی رونقاں قائم۔ جشن بہاراں البتہ نہ جم سکیا
- ↑ https://awazepakistan.wordpress.com/2015/03/13/لاہور-کا-میلہ-چراغاں/
- ↑ میلہ چراغاں تے دھمال - Pakistan – Dawn News
- ↑ BBC Urdu
- ↑ Devotees whirl to dhol at Baba Jamal’s Urs, Khaleej Times (May 5, 2006)
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Irhal – Festivals
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ World Performing Arts Festival: Reclaiming lost space – The Express Tribune
- ↑ World Performing Arts Festival comes back to Lahore after 8 years – Art & Culture – Images
- ↑ http://www.pakistantoday.com.pk/2016/06/19/entertainment/world-performing-arts-festival-makes-a-come-back-in-lahore/
- ↑ Three-day Faiz International Festival starts in Lahore – Entertainment – Dunya News
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lahore literary festival – a safe place for dangerous ideas | Books | The Guardian
- ↑ Welcome to 29th Lahore International Book Fair
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lahore International Book Fair kicks off at Expo Centre: | DailyTimes | Latest News
- ↑ National Assembly of Pakistan
- ↑ Punjab Portal
- ↑ https://www.nawaiwaqt.com.pk/01-Aug-2013/228104
- ↑ https://www.nawaiwaqt.com.pk/18-Aug-2018/888588
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ https://www.politicpk.com/lahore-uc-list-detail-2015-2016-2017-لاہور-یوسیز/
- ↑ محمد افتخار کھوکھر، صحافت دی تریخ، مقتدرہ قومی زبان اسلام آباد، 1995ء، ص 44
- ↑ ڈاکٹر عبد السلام خورشید، صحافت: پاکستان و ہند وچ ، مجلس ترقی ادب لاہور، نومبر 2016ء، ص 280
- ↑ محمد افتخار کھوکھر، صحافت دی تریخ، مقتدرہ قومی زبان اسلام آباد، 1995ء، ص 61
- ↑ https://rekhta.org/ebooks/paisa-akhbar-shumara-number-011-magazines
- ↑ Khan, Zafar Ali (19 نومبر 2012). "Pakistani writers show renewed interest in Zafar Ali Khan's works". Dawn News. https://web.archive.org/web/20181226032621/https://www.dawn.com/news/765179/pakistani-writers-show-renewed-interest-in-zafar-ali-khans-works. Retrieved on 12 جون 2016.
- ↑ ۱۶۸.۰ ۱۶۸.۱ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Markus Daechsel (1 جون 2002). Politics of Self-Expression. Routledge, Google Books, 64–. ISBN 978-1-134-38371-9. Retrieved on 12 جون 2016.
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ زم زمہ توپ
- ↑ ۱۷۳.۰ ۱۷۳.۱ ۱۷۳.۲ ۱۷۳.۳ ۱۷۳.۴ ۱۷۳.۵ ۱۷۳.۶ ۱۷۳.۷ ۱۷۳.۸ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Mansab Dogar, [۱] Archived 2016-01-02 at the وے بیک مشین، "Daily Times" ، اکتوبر 15, 2008
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ Embassies and consulates in Lahore, Pakistan
|
سانچہ:پاکستان دے قومی و صوبائی دارالحکومت
پاکستان دے وڈے شہر | |
---|---|
راجگڑھ:اسلام آباد | |
پنجاب |
اٹک • بہاولپور • چکوال • چنیوٹ • فیصل آباد • جڑاں والا • اوکاڑا • گجراں والا • گجرات • جھنگ • جہلم • قصور • کھاریاں • لہور ۱ • میاں والی • ملتان • |
خیبر |
ایبٹ آباد • چترال • ہری پور • کوہاٹ • کوہستان • پشاور ۱ • مانسہرہ • مردان • نوشہرہ • بنوں • جمرود |
سندھ |
حیدر آباد • جیکب آباد • کراچی ۱ • خیرپور • لاڑکاݨا • نوابشاہ • سکھر • ٹھٹا • سانگھڑ • بدین |
بلوچستان | |
گلگت بلتستان | |
ازاد کشمیر | |
1 صوبےآں دے راجگڑھ :۞:2 ازاد کشمیر دا راجگڑھ |
سانچہ:دنیا دے سب توں زیادہ آبادی والے شہری علاقہ جات سانچہ:پاکستان دے دس لکھ توں ودھ آبادی والے شہر سانچہ:لہور دے نواح
- Pages with non-numeric formatnum arguments
- Pages with template loops
- مضامین جنہاں وچ اردو بولی دا متن شامل اے
- ٹُٹے ہوئے جوڑاں آلے صفحے
- Pages using multiple image with manual scaled images
- Official website different in Wikidata and Wikipedia
- پاکستان
- پنجاب دے شہر
- پاکستان دے آباد تھاں
- پاکستان دے راجگڑھ
- پاکستان دے شہر
- پاکستان دے میٹروپولیٹن علاقہ جات
- راماین وچ مذکور تھاںواں
- سابقہ ملکاں دے راجگڑھ
- پنجاب (پاکستان) دے شہر
- پاکستانی نگر
- لہور