Zygmunt Krasiński
![]() Zygmunt Krasiński, fotografia portretowa Karola Beyera sprzed 1859 roku | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Narodowość |
polska |
Dziedzina sztuki | |
Epoka | |
Ważne dzieła | |
| |
![]() |
![]() Herb Krasiński II | |
Rodzina | |
---|---|
Ojciec | |
Matka | |
Żona | |
Dzieci |
Władysław Wincenty Krasiński |
Napoleon Stanisław Adam Feliks Zygmunt[1] Krasiński herbu Ślepowron (ur. 19 lutego 1812 w Paryżu, zm. 23 lutego 1859 tamże) – polski hrabia[2], a także poeta, dramaturg i prozaik. Jeden z trójcy wieszczów, największych poetów polskiego romantyzmu[3]. II Ordynat na Opinogórze.
Debiutował w 1828 jako autor przepojonych makabrą opowieści gotyckich. Już wtedy ujawniły się najbardziej charakterystyczne cechy pisarstwa Krasińskiego: jego obsesja cierpienia, zagłady i śmierci[4], a przy tym wewnętrzny konflikt między życiowym konwenansem a etosem romantycznej walki narodowowyzwoleńczej. W efekcie przyniosły one obfity plon w postaci twórczości literackiej pełnej frenezji, obrazów piekielnych oraz ostrych dysonansów na tle religijnym i społecznym. W późniejszym czasie – około roku 1847, wraz z wydaniem Ostatniego – wieszcz zastąpił skrajną rozpacz dotychczasowych dzieł przesłaniem etyki chrześcijańskiej, która z czasem, uzupełniona o myśl mesjanistyczną, przerodziła się w żarliwe zawołania do ewangelicznej miłości.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Dzieciństwo i młodość
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/Z%C5%82oty_Potok_dw%C3%B3r_Krasi%C5%84skich_portret_Zygmunta_Krasi%C5%84skiego_14.05.2011_p.jpg/170px-Z%C5%82oty_Potok_dw%C3%B3r_Krasi%C5%84skich_portret_Zygmunta_Krasi%C5%84skiego_14.05.2011_p.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Scheffer_Zygmunt_Krasi%C5%84ski.jpg/220px-Scheffer_Zygmunt_Krasi%C5%84ski.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7f/Portret_po%C5%9Bmiertny_Zygmunta_Krasi%C5%84skiego.jpg/220px-Portret_po%C5%9Bmiertny_Zygmunta_Krasi%C5%84skiego.jpg)
Był potomkiem magnackiej rodziny Krasińskich herbu Ślepowron, II ordynatem opinogórskim, synem generała Wincentego i księżniczki Marii Radziwiłłówny. Urodził się w Paryżu, w domu przy Boulevard Montmartre 10. Ochrzczono go w parafialnym kościele Notre Dame de Lorette. Do chrztu trzymali go Ludwik Pac z Marią Walewską oraz Piotr Krasiński z księżną z Walewskich Jabłonowską.
Kształcił się w domu w Warszawie i Opinogórze pod kierunkiem pisarza Józefa Korzeniowskiego i Piotra Chlebowskiego (1820), później w Liceum Warszawskim i na wydziale prawa Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego do roku 1829. Z powodu zajścia z kolegą Leonem Łubieńskim, na tle wyłamania się Krasińskiego spod solidarności koleżeńskiej z okazji patriotycznej demonstracji na pogrzebie prezesa Sądu Sejmowego Piotra Bielińskiego, ojciec wysłał go do Szwajcarii. Podczas pobytu w Szwajcarii zetknął się z literaturą i myślą europejskiego romantyzmu.
Największy wpływ na jego poglądy i całe życie miał ojciec Wincenty Krasiński – generał napoleoński, zwolennik „obozu klasyków”, a później lojalny poddany cara Rosji. Zygmunt stracił matkę w 1822 roku. Mimo buntu młodego jeszcze poety nigdy nie udało mu się wyrwać spod wpływu ojca, który ingerował zarówno w jego poglądy polityczne, jak i życie osobiste (np. wymusił małżeństwo z Elizą z Branickich, mimo miłości do Delfiny Potockiej). Krasiński pod wpływem ojca nie wziął udziału w powstaniu listopadowym i demonstracjach patriotycznych. Poddany ostracyzmowi ze strony kolegów zmuszony był przerwać studia. Opuścił ojczyznę, aby choć częściowo uwolnić się spod wpływu ojca. Odtąd przebywał przeważnie za granicą w Niemczech, Francji i Włoszech.
W roku 1829 w Genewie poznał się i zaprzyjaźnił z Anglikiem Henrykiem Reeve (korespondencję z nim wydał Józef Kallenbach, 1902, 2 tomy) i z Henrietą Villan, drugą swą miłością, po poprzednim, młodzieńczym uczuciu do kuzynki Amelii Załuskiej. W sierpniu 1830 roku spotkał się z Adamem Mickiewiczem, z którym odbył wycieczkę w Alpy.
W Warszawie i Genewie powstały juwenilia Krasińskiego, do których zalicza się dzieła takie jak Grób rodu Reichstalów (1828), Władysław Herman i dwór jego (1830), Mściwy karzeł i Masław, książę mazowiecki (1830) i Teodoro, król borów (1830). Były one wzorowane na dziełach Waltera Scotta i angielskiej powieści gotyckiej[5].
Dorosłość
[edytuj | edytuj kod]Po roku 1831 nawiedzały go stale cierpienia fizyczne: rozstrój nerwowy, potęgowany różnicą przekonań politycznych z ojcem, dla którego był jednak uległym synem, oraz stale go trapiąca choroba oczu, grożąca ślepotą, zmuszająca do długich nieraz samotnych rozmyślań w ciemnym pokoju. Od jesieni 1832 do wiosny 1833 roku przebywał w Petersburgu z ojcem, który chciał go nakłonić do służby dla dworu rosyjskiego, ale temu żądaniu ojca się nie poddał. Po Krakowie, który go zachwycił historyczną przeszłością, i Wiedniu, gdzie leczył oczy, udał się do Włoch, gdzie w Rzymie w roku 1834 nawiązał romans z Joanną Bobrową-Piotrowicką (1807–1889[6], z Morzkowskich[7]), który trwał do 1838. Stałym jego towarzyszem w tych podróżach był dawny kolega uniwersytecki Konstanty Danielewicz. W roku 1836 w Rzymie poznał Juliusza Słowackiego i zaprzyjaźnił się z nim.
Połowa lat trzydziestych była okresem powstania najwybitniejszych dramatów Krasińskiego, Nie-Boskiej komedii i Irydiona, którego koncepcja formowała się jeszcze w Petersburgu[8].
W grudniu 1838 roku w Neapolu nawiązał romans z Delfiną Potocką. Było to najsilniejsze z uczuć poety, gorąco odwzajemniane. Romans przetrwał do roku 1846, później przekształcił się w przyjaźń i wydatnie odbił się w twórczości Krasińskiego. W roku 1839 w Mediolanie zaprzyjaźnił się z Augustem Cieszkowskim, była to najtrwalsza i najściślejsza z przyjaźni poety, która wywarła wpływ na myśli ich obu (dwa tomy korespondencji wydał w 1912 r. Józef Kallenbach). W lipcu 1843 roku pod wpływem ojca ożenił się z Elizą z Branickich (1820–1876), malarką, której uczucie i zalety charakteru ocenił dopiero później, gdy ochłodziło się jego uczucie do Delfiny. Eliza urodziła mu czworo dzieci: Władysława Wincentego, Zygmunta Jerzego, Marię Beatrycze (żonę Edwarda Aleksandra Raczyńskiego) oraz Elżbietę zmarłą 12 września 1857 roku w wieku czterech lat w Złotym Potoku[9].
W czasie rewolucji w Rzymie w 1848 roku wraz z Cyprianem Kamilem Norwidem bronił zagrożonego papieża Piusa IX[10].
Od połowy maja do września 1857 r. przebywał w Złotym Potoku, z którego wyjechał po śmierci swojej najmłodszej córki. Elżbieta została pochowana krypcie kościoła parafialnego Złotym Potoku. Na żelaznej płycie kryjącej wejście do krypty widnieje napis, prawdopodobnego autorstwa Zygmunta Krasińskiego: “To dziecie przedziwnej było urody - I nigdy w życiu nie skłamało - Takie mu świadectwo wraz ze łzami, na grobie - Składają rodzice”. W kaplicy kościoła znajduje się obraz Matki Boskiej o rysach twarzy Elżbiety autorstwa matki - Elżbiety (Elizy) Krasińskiej.
Zygmunt Krasiński zmarł na gruźlicę w dniu 23 II 1859 roku w Paryżu[11]. Zwłoki zostały pierwotnie pochowane w podziemiach kościoła św. Magdaleny w Paryżu (26 II)[12], skąd na przełomie maja i czerwca 1859 roku przewieziono je przez Warszawę (3 VI nabożeństwo żałobne w kościele kapucynów)[13] do krypty grobowej Krasińskich w podziemiach kościoła w Opinogórze, gdzie spoczywają do dziś.
Poetę upamiętnia m.in. Wzgórze Krasińskiego w okolicy dawnego dworu Cieszkowskich w Wierzenicy w powiecie poznańskim, a także nazwa ulicy Zygmunta Krasińskiego w Warszawie.
Krasińskiego zwykło zaliczać się do grona tzw. Trzech Wieszczów literatury polskiej (obok Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego), choć coraz częstsze są próby zdetronizowania go przez współczesną krytykę literacką[14].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Okres warszawski
[edytuj | edytuj kod]Jednym z pierwszych utworów Krasińskiego jest Rozmowa 1824-go z 1825-tym rokiem. Rok później powstała Rozmowa Napoleona z Aleksandrem I na Polach Elizejskich, Wiliam Wallas, powieść z dziejów Szkocji, Zniszczenie Ipsary i fragemty z XIX-wiecznych dziejów Grecji Syn Botzarysa. W 1827 napisał młody autor Joannę d'Arc, a w rok później swą pierwszą drukowaną powieść Grób rodziny Reichstalów. Jeszcze w tym samym roku powstał Pan Trzech Pagórków, powieść traktująca o pierwszym właścicielu rodowej Opinogóry – srogim Opinie. W scenerię Mazowsza przeniósł Krasiński również akcję kolejnych dwóch powieści: Mściwego karła i Masława, księcia mazowieckiego i trzytomowego Władysława Hermana i dworu jego (wydany 1830). Ostatnim napisanym w 1828 roku utworem prozą był Sen Elżbiety Pileckiej, utrzymana w konwencji marzenia sennego, historia polskiej królowej, żony Władysława Jagiełły. Młodzieńczy okres zainteresowania historyzmem i frenezją przyniósł owoce przy pisaniu późniejszych arcydzieł dramatycznych.
Okres genewski
[edytuj | edytuj kod]W październiku 1829 Krasiński wyjechał z Warszawy do Genewy. Opuściwszy znajomych, odkrył w sobie powołanie epistolograficzne, któremu pozostał wierny do końca życia. W ciągu dwóch miesięcy od dnia wyjazdu wysłał do kraju 80 listów. Z okresu genewskiego najciekawszym zbiorem listów pozostają Listy do Henryka Reeve angielskiego przyjaciela i powiernika. W pierwszym miesiącu pobytu w Szwajcarii powstało Opisanie jeziora genewskiego Leman, a jakiś czas potem Myśli Polaka przy górze Mont Blanc. Wyjeżdżając z Warszawy zabrał Krasiński ze sobą rękopis powieści Zawisza, której już jednak nie ukończył. Tekst tej powieści zaginął. W Genewie powstała, utrzymana już w stylistyce w pełni romantycznej, nowela Teodoro, król borów. W genewskiej Bibliothèque Universelle opublikował pisarz w tym czasie szereg artykułów, w tym Lettre sur l’etat actuelle de la littérature polonaise. W sierpniu 1830 podczas wycieczki w Alpy w towarzystwie Mickiewicza i Odyńca napisał Ułomek z rękopismu słowiańskiego i Ułomki z podróży szwajcarskiej oraz francuski Dziennik. Pod wpływem Mickiewicza podjął się również pracy nad powieścią obyczajową Przeor augustianów, którą jednak ostatecznie zarzucił. Przejawem zainteresowań historiozoficznych stały się powiastki Spowiedź Napoleona i Mojżesz. Z okresu tego pochodzą również autobiograficzne: On. Ułomek z pamiętników życia młodzieńca i Dziennik umierającego.
W 1831 pod wpływem targających nim konfliktów wewnętrznych i dramatu powstania napisał, ostatecznie zaginioną, powieść Adam Szaleniec. W kręgu kompleksu winy pozostaje też nieco późniejsza Wizja, historia młodzieńca ze znamieniem na czole. W październiku 1831 powstało francuskie opowiadanie Cholera, o zbrodniczym Hiszpanie zmuszonym rozsiewać cholerę. Największym osiągnięciem Krasińskiego w tym okresie była napisana na przełomie 1831 i 1832 powieść historyczna z okresu wypraw polskich na Moskwę Agaj-Han.
Apogeum
[edytuj | edytuj kod]Na lata 1833-1835 przypada powstanie dwóch arcydzieł Krasińskiego. W ciągu pięciu miesięcy 1833 powstała Nie-boska komedia. W listopadzie 1833 rozpoczął poeta pracę nad Irydionem, którą ukończył w lutym 1835.
W 1834 Krasiński nawiązał romans z Joanną Bobrową, który potrwał do maja 1838 roku. Jego odzwierciedleniem stał się blok listów do kochanki oraz o wiele obszerniejsza korespondencja z przyjacielem Adamem Sołtanem, z którego uczynił poeta powiernika swej romantycznej miłości. Romans znalazł też odbicie w powstałej w 1837 powieści obyczajowej Herburt oraz poematach, poruszających również problematykę historiozoficzną Pokusie i Nocy letniej. Kilka miesięcy po rozstaniu z Bobrową, w grudniu 1838 roku, poznał Krasiński swą nową muzę Delfinę Potocką. Korespondencja z nią stanowi najobszerniejszy ze zbiorów pozostawionych przez niego listów. Rolę powiernika w tej miłości i adresata obszernej korespondencji, odegrał inny przyjaciel Krasińskiego, Jerzy Lubomirski.
Poematy
[edytuj | edytuj kod]W drugiej połowie 1839 roku napisał Krasiński trzy poematy: Syna cieniów, Sen Cezary i Legendę, które wydał w następnym roku anonimowo jako Trzy myśli pozostałe po ś. p. Henryku Ligenzie. W lutym 1840 w Neapolu stworzył scenę dramatyczno-filozoficzną Fantazja konania, która stał się przyczynkiem do późniejszego (1847) poematu Dzień dzisiejszy. W pierwszej połowie 1841, w odpowiedzi na paszkwile zamieszczone w prasie poznańskiej napisał i opublikował w Tygodniku Literackim: Kilka słów o Juliuszu Słowackim. W drugiej połowie 1841 podjął pracę nad traktatem filozoficznym O stanowisku Polski z bożych i ludzkich względów, który ukończył ostatecznie w 1846-1847. Pod koniec 1841, w Monachium, po powrocie z Alp, Krasiński rozpoczął pracę nad poematem Przedświt, w którym próbował dać syntezę swych poglądów politycznych i przeżyć miłosnych na tle alpejskiej przyrody. Praca nad utworem trwała do wiosny 1843.
Na przełomie 1845 i 1846 powstały, polemiczne w stosunku do O prawdach żywotnych narodu polskiego Henryka Kamieńskiego, Psalmy przyszłości. W związku z polemiką Słowackiego i demokratów, Krasiński uzupełnił cykl w 1847 o Psalm żalu i Psalm dobrej woli. W 1847 poeta opublikował trzy listy otwarte do Guizota, Montalemberta i Lamartine'a. W 1847 nadał też Krasiński ostateczny kształt Fantazji konania, przekształcona w poemat otrzymała tytuł Dzień dzisiejszy. W tym samym roku powstał poemat Ostatni. Z tego też mniej więcej czasu pochodzi poemat Resurrecturis, rodzaj katechizmu zasad postępowania w życiu publicznym. Polemikę z przeciwnikami ideowymi podjął poeta w tych latach w obszernym dziele noszącym tytuł w rękopisie Nie-boskiej komedii część I, a wydanym pośmiertnie jako Niedokończony poemat.
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]- Powieści gotyckie: Grób rodziny Reichstalów, Pan Trzech Pagórków, Mściwy karzeł i Masław, książę mazowiecki, Władysław Herman i dwór jego
- Agaj-Han (1831-1832)
- Irydion (1833-1835)[15]
- Nie-Boska komedia (1833)
- Trzy myśli pozostałe po ś. p. Henryku Ligenzie (1839)
- Przedświt (1841-1843)[16]
- Psalmy przyszłości (1844-1848)[17]
- Nie-Boskiej komedii część I (1838-1852)
- Listy do Delfiny Potockiej
- Na Sybir[18]
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]- Muzeum Regionalne im. Zygmunta Krasińskiego w Złotym Potoku
- Muzeum Romantyzmu w Opinogórze
- Wzgórze Krasińskiego w Wierzenicy
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Zygmunt Krasiński h. Ślepowron, [w:] Internetowy Polski Słownik Biograficzny [online], Filmoteka Narodowa – Instytut Audiowizualny [dostęp 2024-06-14] .
- ↑ Jerzy Sewer Dunin Borkowski: Almanach Błękitny. Warszawa: 1908, s. 507–508.
- ↑ Zygmunt Krasiński, [w:] Alina Witkowska, Ryszard Przybylski , Romantyzm, Warszawa: PWN, 2003, s. 402, ISBN 83-01-13848-3 .
- ↑ Karolina Macios , Posłowie, [w:] Zygmunt Krasiński, Nie-Boska komedia, Kraków: Zielona Sowa, 2006, s. 81, ISBN 83-7435-119-5 .
- ↑ Zygmunt Krasiński, [w:] Alina Witkowska , Ryszard Przybylski , Romantyzm, Warszawa: PWN, 2002, s. 381-382, ISBN 83-01-13848-3 .
- ↑ Stanisław Wasylewski , Bóbr-Piotrowicka Joanna (1807–1889), [w:] Polski Słownik Biograficzny, t. 2: Beyzym Jan – Brownsford Marja, Kraków: Polska Akademia Umiejętności, 1936, s. 383 .
- ↑ Joanna Morzkowska h. Ślepowron [online], Sejm Wielki .
- ↑ Zygmunt Krasiński, [w:] Alina Witkowska , Ryszard Przybylski , Romantyzm, Warszawa: PWN, 2002, s. 385, ISBN 83-01-13848-3 .
- ↑ ze skany Księgi aktów zejścia cywilno-religijnych parafii Potok 1853-1905, Sygnatura KM 1410 Archiwum Archidiecezji Częstochowskiej.[1]
- ↑ Zbigniew Sudolski , W błękitnym kręgu. Opowieść o Elizie z Branickich Krasińskiej i jej środowisku, Pułtusk 2004, s. 213 .
- ↑ AB, 150 lat temu zmarł Zygmunt Krasiński [online], Onet.pl, 20 lutego 2009 [dostęp 2024-02-22] (pol.).
- ↑ Aldona Łyszkowska , 165 lat temu zmarł Zygmunt Krasiński, „Muzealne Rozmaitości” (1 (19)), 2024, s. 5 .
- ↑ „Czas”, 5 czerwca 1859, s. 1 .
- ↑ A. Witkowska , Romantyzm, Warszawa 2003, s. 372–374, 402–403 .
- ↑ Zygmunt Krasiński , Irydion, Paryż 1836 [online], Polona [dostęp 2018-07-21] .
- ↑ Zygmunt Krasiński , Przedświt, Paryż 1843 [online], Polona [dostęp 2018-07-21] .
- ↑ Zygmunt Krasiński , Psalmy przyszłości, Paryż 1945 [online], Polona [dostęp 2018-07-21] .
- ↑ Zygmunt Krasiński , Na Sybir [online], Genius [dostęp 2022-02-01] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Listy do Delfiny Potockiej. I. 1839–1843. Zygmunt Krasiński, przysposobił do druku Adam Żółtowski. Poznań 1930, wyd. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
- Listy do Delfiny Potockiej. II. 1843–1845. Zygmunt Krasiński, przysposobił do druku Adam Żółtowski. Poznań 1935, wyd. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
- Listy do Delfiny Potockiej. III. 1846–1848. Zygmunt Krasiński, przysposobił do druku Adam Żółtowski. Poznań 1938, wyd. Poznańskie Towarzystwo Przyjaciół Nauk.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Utwory Zygmunta Krasińskiego w serwisie Wolne Lektury
- Muzeum Romantyzmu – pamiątki po rodzinie Krasińskich
- Utwory Zygmunta Krasińskiego w serwisie Polona.pl
- ISNI: 0000000109087219, 0000000079768207
- VIAF: 64038850
- LCCN: n50081521
- GND: 118715518
- LIBRIS: qn247j9810fz745
- BnF: 12121855r
- SUDOC: 029634717
- SBN: MILV003948
- NLA: 35281904
- NKC: jn19990004619
- RSL: 000165949
- BNE: XX1280989
- NTA: 069982805
- CiNii: DA09753041
- Open Library: OL6657792A
- PLWABN: 9810613496305606
- NUKAT: n93125281
- J9U: 987007273713105171
- CANTIC: a10833596
- LNB: 000067619
- NSK: 000641501
- LIH: LNB:V*131612;=BA
- RISM: people/30114277
- Absolwenci i studenci Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego
- Absolwenci Liceum Warszawskiego
- Autorzy literatury gotyckiej
- Hrabiowie Królestwa Kongresowego
- Krasińscy herbu Ślepowron
- Ludzie związani z Ciechanowem
- Ludzie związani z Juliuszem Słowackim
- Ludzie urodzeni w Paryżu
- Ordynaci opinogórscy
- Pisarze związani z Ciechanowem
- Pisarze związani z Warszawą
- Polacy we Francji 1795–1918
- Polacy upamiętnieni nazwami obiektów fizjograficznych na Ziemi
- Polscy dramaturdzy XIX wieku
- Polscy hrabiowie I Cesarstwa Francuskiego
- Polscy hrabiowie Imperium Rosyjskiego
- Polscy hrabiowie Królestwa Prus
- Polscy pisarze romantyzmu
- Polscy poeci XIX wieku
- Polscy prozaicy XIX wieku
- Urodzeni w 1812
- Zmarli w 1859
- Zygmunt Krasiński
- Zmarli na gruźlicę