Zofia Nałkowska
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
10 listopada 1884 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
17 grudnia 1954 |
Narodowość | |
Alma Mater | |
Dziedzina sztuki | |
Epoka | |
Muzeum artysty | |
Ważne dzieła | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Na%C5%82kowscy_rodzina.jpg/300px-Na%C5%82kowscy_rodzina.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5e/Zofia_Nalkowska.jpg/220px-Zofia_Nalkowska.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Gr%C3%B3b_Zofii_Na%C5%82kowskiej_Pow%C4%85zki_Wojskowe.jpg/220px-Gr%C3%B3b_Zofii_Na%C5%82kowskiej_Pow%C4%85zki_Wojskowe.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Pomnik_Zofia_Na%C5%82kowska_.jpg/220px-Pomnik_Zofia_Na%C5%82kowska_.jpg)
Zofia Nałkowska (ur. 10 listopada 1884 w Warszawie, zm. 17 grudnia 1954 tamże)[1] – polska pisarka, publicystka i dramatopisarka, posłanka do Krajowej Rady Narodowej oraz na Sejm Ustawodawczy i Sejm PRL I kadencji[2], członkini Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju w 1949 roku.
Ukończyła pensję w Warszawie. Studiowała historię, geografię, ekonomię i językoznawstwo na tajnym Uniwersytecie Latającym. Działaczka organizacji kobiecych. Od 1933 członkini Polskiej Akademii Literatury, działaczka PEN Clubu i ZZLP, Towarzystwa Opieki nad Więźniami Patronat, współzałożycielka i członkini grupy literackiej Przedmieście (1933–1937). W latach 1939–1944 współdziałała z podziemiem kulturalnym. W latach 1945–1947 posłanka do Krajowej Rady Narodowej, w latach 1947–1952 posłanka do Sejmu Ustawodawczego (bezpartyjna), działaczka Głównej Komisji Badania Zbrodni Niemieckich w Polsce Oddział Łódzki, redaktorka tygodnika „Kuźnica”.
Zadebiutowała w 1898 na łamach „Przeglądu Tygodniowego” jako poetka. W 1906 ogłosiła powieść Kobiety.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Jej pełne nazwisko to Zofia Gorzechowska, primo voto Rygier, z domu Nałkowska. Urodziła się w 1884 w Warszawie. Jej ojciec, Wacław Nałkowski, pochodził z Nowodworu koło Lubartowa i był geografem, jej matka Anna (z domu Šafránková) pochodziła z Moraw, a młodsza siostra Hanna Nałkowska była rzeźbiarką. Ukończyła prywatną pensję i tajny Uniwersytet Latający. Największą część swojej szerokiej wiedzy zyskała dzięki samokształceniu.
Zofia Nałkowska była dwukrotnie zamężna. Jej pierwszym mężem był publicysta i pedagog Leon Rygier (1875–1948). Poślubiła go w 1904, przy czym oboje państwo młodzi, chcąc ułatwić sobie ewentualny rozwód w przyszłości, przeszli na kalwinizm. Małżeństwo rozpadło się około 1909, choć rozwód przeprowadzili dopiero w 1918. Jej drugim mężem, w latach 1922–1929, poślubionym w kościele ewangelicko-reformowanym w Warszawie[3] był Jan Jur-Gorzechowski, bojownik Organizacji Bojowej PPS, w okresie międzywojennym pułkownik WP – dowódca żandarmerii, następnie dowódca Straży Granicznej i generał.
Nałkowska mieszkała w Wołominie, w Kielcach (gdzie w latach 1906–1907 współuczestniczyła w przygotowywaniu tygodnika postępowo-demokratycznego „Echa Kieleckie”, publikując w nim kilka nowel i przekładów, a także poruszając kwestię kobiecą[4]), Krakowie, Grodnie i niedaleko Wilna. W okresie międzywojennym pracowała dla polskiego rządu, w Biurze Propagandy Zagranicznej. Po powrocie do Warszawy w 1926 roku prowadziła salon literacki, podróżowała po Europie. W 1933 roku weszła w skład zespołu literackiego Przedmieście[5].
W 1935 wyprowadziła się z kamienicy Juliusza Ostrowskiego przy ul. Marszałkowskiej 4 i wraz z matką zamieszkała przy ul. Podchorążych 101 (współcześnie ul. Gagarina 33)[6]. W czasie okupacji niemieckiej razem z siostrą Hanną prowadziła tam sklepik z wyrobami tabacznymi[7].
Przez lata była wiceprezeską polskiego PEN-Clubu, działała w Zarządzie Głównym Związku Literatów Polskich, była posłanką na Sejm Ustawodawczy. W 1949 roku była delegatką Krajowej Rady Obrońców Pokoju na Kongres Obrońców Pokoju w Paryżu[8]. W listopadzie 1949 została członkinią Ogólnokrajowego Komitetu Obchodu 70-lecia urodzin Józefa Stalina[9].
Brała udział w pracach Międzynarodowej Komisji do Badania Zbrodni Hitlerowskiej w Polsce – efektem tej działalności były Medaliony – zbiór opowiadań dokumentujących czas II wojny światowej. Pisarka zmarła 17 grudnia 1954 o godzinie 18:00 na skutek wylewu krwi do mózgu. Ostatnie chwile spędziła w lecznicy przy ul. Emilii Plater.
Nałkowska debiutowała jako poetka, mając 14 lat w „Przeglądzie Tygodniowym” z 1898 wierszem Pamiętam. Wiersze swoje zamieszczała w warszawskich czasopismach, m.in. w modernistycznej „Chimerze”. Szybko jednak porzuciła poezję dla prozy. Jej debiut prozatorski przypada na rok 1904, kiedy to ukazała się jej powieść Lodowe pola (pierwsza z trylogii Kobiety) drukowana w Prawdzie. Od połowy pierwszej dekady XX wieku publikowała swoje powieści – Kobiety, Książę. Ich tematyka była silnie związana z nurtem młodopolskim – było to najczęściej teoretyzowanie na tematy niemające bliższych związków z rzeczywistym życiem. Z czasem jednak autorka zaczęła coraz większą wagę przywiązywać do strony psychologicznej człowieka, do ludzkich uczuć w różnych sytuacjach życiowych. Momentem zwrotnym w twórczości pisarki był czas I wojny światowej.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4b/Zofia_Na%C5%82kowska_odznaczona_w_1952.jpg/240px-Zofia_Na%C5%82kowska_odznaczona_w_1952.jpg)
Szczególne dążenie do poznania psychiki ludzkiej ujawniła Nałkowska w Charakterach, cyklu szkiców, które kontynuowane były przez wiele lat – pierwsze ukazały się w 1922, kolejne w 1948.
Autorka została nagrodzona wieloma wyróżnieniami. Za swoje najsłynniejsze dzieło okresu międzywojennego – Granicę (główny bohater: Zenon Ziembiewicz) – otrzymała w 1935 Państwową Nagrodę Literacką[10][11]. Przyznano jej też podobną nagrodę w 1953[potrzebny przypis]. Otrzymała też Złoty Wawrzyn Akademicki Polskiej Akademii Literatury.
Została pochowana z pełnymi honorami państwowymi 21 grudnia 1954 w Alei Zasłużonych na cmentarzu Wojskowym na Powązkach (kwatera A24-tuje-13)[12]. Przed pogrzebem trumna z jej ciałem była wystawiona na widok publiczny w Sali Kolumnowej Ministerstwa Kultury i Sztuki. W uroczystościach uczestniczyli m.in. przewodniczący Rady Państwa Aleksander Zawadzki, premier Józef Cyrankiewicz, członkowie Biura Politycznego KC PZPR Edward Ochab i Jakub Berman, zastępca przewodniczącego Rady Państwa Wacław Barcikowski, sekretarz Rady Państwa Marian Rybicki oraz minister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski. Warty przy grobie pisarki pełnili pisarze: Władysław Broniewski, Maria Dąbrowska, Pola Gojawiczyńska, Kazimierz Brandys, Stanisław Ryszard Dobrowolski, Wojciech Żukrowski, Julian Stryjkowski, Tadeusz Breza, Kazimierz Koźniewski, Kazimierz Korcelli, Jan Parandowski. Nad otwartą mogiłą przemówił minister kultury i sztuki Włodzimierz Sokorski[13].
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Decyzją Międzynarodowej Unii Astronomicznej jeden z kraterów na Wenus został nazwany Nałkowska, a w Lublinie (na Wrotkowie) upamiętniono jej nazwisko w nazwie spółdzielni mieszkaniowej (Spółdzielnia Mieszkaniowa im. Wacława i Zofii Nałkowskich), w nazwie osiedla mieszkaniowego (Osiedle Nałkowskich) i ulicy (ul. Nałkowskich). W nazwie innej ulicy w tej samej dzielnicy upamiętniono jej ważne dzieło Medaliony (ul. Medalionów). W różnych miastach i wsiach Polski znajdują się ulice nazwane jej imieniem i nazwiskiem.
W Wołominie znajduje się Muzeum im. Zofii i Wacława Nałkowskich.
10 listopada 2019 na rogu ul. Kościelnej i Legionów w Wołominie została odsłonięta Ławka Zofii Nałkowskiej.
10 października 2020 w Tychach odsłonięto malarsko-ceramiczny mural przedstawiający wizerunek pisarki[14]. Praca Marty Piróg-Helińskiej i Marka Greli umieszczona została elewacji budynku przy ul. Nałkowskiej[15].
Twórczość
[edytuj | edytuj kod]Powieści
[edytuj | edytuj kod]- 1906: Kobiety (pierwsza część, Lodowe pola, opublikowana została w Prawdzie już w 1904)
- 1907: Książę (powieść będąca dalszym ciągiem Kobiet)
- 1909: Rówieśnice
- 1911: Narcyza
- 1911: Noc podniebna (nowela, ale wydana osobno)
- 1914: Węże i róże
- 1920: Hrabia Emil
- 1922: Na torfowiskach – pierwsza, niepełna wersja Domu nad łąkami
- 1923: Romans Teresy Hennert
- 1925: Dom nad łąkami (powieść autobiograficzna, opisująca dom dzieciństwa pisarki w Wołominie koło Warszawy)
- 1927: Choucas
- 1928: Niedobra miłość
- 1935: Granica
- 1938: Niecierpliwi
- 1948: Węzły życia
- 1953: Mój ojciec
Dramaty
[edytuj | edytuj kod]- 1930: Dom kobiet
- 1931: Dzień jego powrotu
- 1935: Renata Słuczańska (na podstawie powieści Niedobra miłość)
Zbiory nowel, opowiadań i szkiców
[edytuj | edytuj kod]Dzienniki
[edytuj | edytuj kod]- Dzienniki czasu wojny – pisane w latach II wojny światowej, wydane w 1970. Wydanie II poprawione i uzupełnione: wyd.: Czytelnik, Warszawa 1972 (Wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner).
- Tom 1 – pisane w latach 1899–1905, wyd.: Czytelnik, Warszawa 1975 (wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner)
- Tom 2 – pisane w latach 1909–1917, wyd.: Czytelnik, Warszawa 1976 (wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner)
- Tom 3 – pisane w latach 1918–1929, wyd.: Czytelnik, Warszawa 1980 (wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner)
- Tom 4 – pisane w latach 1930–1939, cz. 1 i 2: wyd.: Czytelnik, Warszawa 1988 (wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner)
- Tom 5 – pisane w latach 1940–1944, wyd.: Czytelnik, Warszawa 1996 (wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner)
- Tom 6 – pisane w latach 1945–1954, cz. 1 i 2: wyd.: Czytelnik, Warszawa 2000; cz. 3: wyd.: Czytelnik, Warszawa 2001 (wstęp, opracowanie i przypisy Hanna Kirchner)
Rękopis Dziennika, obejmującego lata 1899–1954, znajduje się w Bibliotece Narodowej[16]. Składa się z 58 zeszytów[16]. W 1993 został wraz z Archiwum Zofii Nałkowskiej zakupiony przez Bibliotekę Narodową od kuzyna pisarki, Tadeusza Wróblewskiego[16]. Od 2024 rękopis prezentowany jest na wystawie stałej w Pałacu Rzeczypospolitej[16].
Ekranizacje
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
Odznaczenia i wyróżnienia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 20 grudnia 1954)[17]
- Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (1952)[18]
- Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski (1930)[19]
- Order Sztandaru Pracy I klasy (1949)[20]
- Złoty Krzyż Zasługi (1946)[21]
- Medal 10-lecia Polski Ludowej (1954, pośmiertnie)[22]
- Złoty Wawrzyn Akademicki (1936)
- Nagroda państwowa I stopnia za całokształt twórczości literackiej w związku z 50-leciem twórczości[23].
- Państwowa nagroda literacka – dwukrotnie (1935 za Granicę, 1953 za całokształt twórczości)
- Nagroda Miasta Łodzi (1929) za całokształt działalności na polu literatury[24].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Hanna Kirchner, Nałkowska albo życie pisane, Wydawnictwo W.A.B., Warszawa 2011.
- ↑ Zofia Nałkowska – biografia.
- ↑ Akt małżeństwa. genealodzy.pl.
- ↑ M. Pawlina-Meducka, Życie kulturalne w XIX wieku, w: Kielce przez stulecia, red. nacz. J. Główka, Kielce 2014, s. 243.
- ↑ Maciej Urbanowski: Słownik pisarzy polskich. Kraków: Zielona Sowa, 2003, s. 351. ISBN 83-7220-574-4.
- ↑ Ida Świerkocka: Śladami gwiazd II RP. Miejsca, ludzie, historie. Warszawa: Skarpa Warszawska, 2017, s. 184. ISBN 978-83-63842-50-5.
- ↑ Danuta Szmit-Zawierucha: Ludzie i pejzaże Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Veda, 2005, s. 166. ISBN 83-85584-90-0.
- ↑ „Trybuna Robotnicza”, nr 92 (1481), 9 kwietnia 1949, s. 1.
- ↑ Życie Warszawy, nr 306 (1808), 6 listopada 1949, s. 1.
- ↑ Zofia Nałkowska laureatką państw. nagrody literackiej. „Gazeta Lwowska”, s. 2, nr 298 z 30 grudnia 1935.
- ↑ Komunikaty. „Gazeta Lwowska”, s. 3, nr 57 z 10 marca 1936.
- ↑ Juliusz Jerzy Malczewski: Cmentarz komunalny (dawny wojskowy) na Powązkach. Warszawa: Krajowa Agencja Wydawnicza, 1975, s. 15.
- ↑ „Trybuna Śląska”, nr 303 (3409), 22 grudnia 1954, s. 1.
- ↑ Jolanta Pierończyk , Zofia Nałkowska w Tychach. Mural Marty Piróg-Helińskiej i Marka Greli przy ul. Nałkowskiej [online], dziennikzachodni.pl, 21 października 2020 [dostęp 2021-12-17] .
- ↑ Kamil Peszat , Mural Zofii Nałkowskiej powstanie w Tychach [online], Tychy.pl, 21 sierpnia 2020 [dostęp 2021-12-17] .
- ↑ a b c d Pałac Rzeczypospolitej. Trzy razy otwierana. Najcenniejsze zbiory Biblioteki Narodowej w Pałacu Rzeczypospolitej. Tomasz Makowski (oprac.), Patryk Sapała (współprac.). Warszawa: Biblioteka Narodowa, 2024, s. 9, 191.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 10, poz. 107.
- ↑ M.P. z 1952 r. nr 61, poz. 916.
- ↑ M.P. z 1930 r. nr 260, poz. 352.
- ↑ 22 lipca 1949 M.P. z 1950 r. nr 6, poz. 58.
- ↑ M.P. z 1947 r. nr 27, poz. 233.
- ↑ M.P. z 1955 r. nr 10, poz. 110.
- ↑ Dziennik Polski, rok IX, nr 173 (2948), s. 7.
- ↑ Nagrody Miasta Łodzi [online], BIP Łódź [dostęp 2021-10-04] (pol.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Muzeum Nałkowskich w Wołominie [online] [dostęp 2010-05-13] .
- Zofia Nałkowska na zdjęciach w bibliotece Polona
- Zofia Nałkowska, Internetowy Polski Słownik Biograficzny [dostęp 2022-01-10].
- ISNI: 0000000121201520
- VIAF: 9864108
- LCCN: n50043105
- GND: 118785605
- NDL: 001224748
- BnF: 120374136
- SUDOC: 02856345X
- SBN: MILV022303
- NLA: 35769075
- NKC: jn20000401842
- BNE: XX1376608
- NTA: 070219524
- BIBSYS: 90804325
- CiNii: DA08994563
- Open Library: OL31466A
- PLWABN: 9810610274405606
- NUKAT: n94001155
- J9U: 987007265852905171
- CANTIC: a20074931
- LNB: 000327540
- NSK: 000060270
- LIH: LNB:V*8889;=BT
- Zofia Nałkowska
- Absolwentki i absolwenci Uniwersytetu Latającego
- Członkowie Polskiego Komitetu Obrońców Pokoju
- Członkowie polskiego PEN Clubu
- Członkowie Polskiej Akademii Literatury
- Członkowie Związku Literatów Polskich (Polska Rzeczpospolita Ludowa)
- Członkowie Związku Zawodowego Literatów Polskich
- Ludzie urodzeni w Warszawie
- Ludzie związani z Wołominem
- Odznaczeni Odznaką Nagrody Państwowej
- Odznaczeni Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Krzyżem Oficerskim Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Medalem 10-lecia Polski Ludowej
- Odznaczeni Orderem Sztandaru Pracy I klasy
- Odznaczeni Złotym Krzyżem Zasługi (Polska Ludowa)
- Odznaczeni Złotym Wawrzynem Akademickim
- Osoby upamiętnione nazwami kraterów na Wenus
- Pisarze związani z Grodnem
- Pisarze związani z Warszawą
- Pochowani na Powązkach-Cmentarzu Wojskowym w Warszawie
- Polscy autorzy pamiętników i dzienników
- Polscy dramaturdzy XX wieku
- Polscy pisarze dwudziestolecia międzywojennego
- Polscy pisarze współcześni
- Polscy prozaicy XX wieku
- Polscy publicyści
- Polscy reportażyści
- Polscy scenarzyści XX wieku
- Posłowie do Krajowej Rady Narodowej
- Posłowie z okręgu Opole (PRL)
- Posłowie na Sejm Ustawodawczy (1947–1952)
- Urodzeni w 1884
- Zmarli w 1954
- Laureaci Państwowej Nagrody Literackiej (II Rzeczpospolita)
- Ludzie związani z kalwinizmem w Polsce
- Laureaci Nagrody Miasta Łodzi