Wojciech Jastrzębowski (przyrodnik)
![]() | |
![]() Pobóg | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Ojciec |
Maciej Jastrzębowski |
Matka |
Marianna Leśnikowska |
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8d/Brok_Wojciech_Jastrzebowski_statue_beentree.jpg/220px-Brok_Wojciech_Jastrzebowski_statue_beentree.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/Wojciech_Jastrz%C4%99bowski_-_gr%C3%B3b.jpg/220px-Wojciech_Jastrz%C4%99bowski_-_gr%C3%B3b.jpg)
Wojciech Bogumił Jastrzębowski (ur. 15 kwietnia lub 19 kwietnia 1799[a] w Szczepkowie-Giewartach, parafia Janowo koło Mławy[1], zm. 30 grudnia 1882 w Warszawie[2]) – polski przyrodnik, pedagog i krajoznawca, profesor botaniki, fizyki, zoologii i ogrodnictwa w Instytucie Gospodarstwa Wiejskiego i Leśnictwa na Marymoncie koło Warszawy. Jeden z twórców ergonomii.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pochodził ze starej szlachty herbu Pobóg, której gniazdem jest wieś Janowiec-Jastrząbki w parafii Janowiec Kościelny na Pobożanach. Jego ojciec Maciej Jastrzębowski, syn Baltazara, ożenił się w 3 maja 1780 z Marianną Leśnikowską, dziedziczką części wsi Szczepkowo-Giewarty. Wkrótce po ślubie przeniósł się do dóbr swej żony. Znakomita większość ich dzieci, w tym Wojciech Bogumił, została ochrzczona w pobliskim miasteczku Janowo nad Orzycem w powiecie przasnyskim. Jedynie metryki syna Jana w 1788 i córki Franciszki w 1791 zostały odnotowane w rodzimej parafii. Maciej Jastrzębowski zmarł dnia 26 września 1807 w Szczepkowie-Giewartach podczas epidemii „biegunki”[3].
Uczył się w szkole elementarnej w Janowie, a następnie w szkole wojewódzkiej w Płocku. Od 1816 uczęszczał do Liceum Warszawskiego, gdzie zdał maturę. Następnie studiował na Wydziale Nauk Przyrodniczych Uniwersytetu Warszawskiego. Utrzymywał się głównie z udzielania korepetycji, dopiero pod koniec nauki został laborantem w gabinecie fizycznym. Studia ukończył z odznaczeniem w 1825. Od 1828 był adiunktem-naturalistą na Uniwersytecie Warszawskim[4].
Brał udział w powstaniu listopadowym jako artylerzysta. Uniknął zsyłki, jednak przez dłuższy czas nie mógł znaleźć pracy. Dopiero w 1836 został profesorem w Instytucie Agronomicznym, w którym zdobył sobie ogromne uznanie kolejnych roczników studentów – za ogromną wiedzę praktyczną i zaangażowanie w proces dydaktyczny, ale również za bezpośredniość i gorący patriotyzm. W procesie dydaktycznym stosował metody poglądowe, prowadząc ze studentami badania terenowe i angażując ich do gromadzenia zbiorów botanicznych i mineralogicznych. W czasie wakacji odbywał ze studentami wędrówki po wzorowo prowadzonych majątkach ziemskich, w których zapoznawał ich z nowoczesnymi metodami upraw rolnych, hodowlą i przemysłem spożywczym.
Członek honorowy Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim w 1858[5].
Na skutek wzmagającej się krytyki władz uczelni podał się do dymisji w 1858. Początkowo przyjął stanowisko inspektora szkoły powszechnej przy ul. Rymarskiej w Warszawie, później został komisarzem leśnym w powiecie łomżyńskim. Następnie utworzył Zakład Praktyki Leśnej, będący pierwszą instytucją doskonalenia zawodowego dla leśników, oraz wzorcową szkółkę leśną, zlokalizowane w Feliksowie w okolicach Broku. Zajmował się również propagowaniem nasadzeń ochronnych wzdłuż linii kolejowych. W 1874 przeszedł na emeryturę. W tym czasie założył w Warszawie na Czystem plantację rzadkich w Polsce gatunków drzew. Po śmierci spoczął na warszawskich Starych Powązkach (kwatera 162-5-16/17)[6]. Na jego grobie ustawiono marmurowy obelisk z płaskorzeźbą dłuta Andrzeja Pruszyńskiego[4].
Był m.in. autorem zegara słonecznego w warszawskich Łazienkach oraz twórcą urządzenia Do określania kompasów na jakiejkolwiek bądź przestrzeni i w każdym położeniu. Członek Towarzystwa Warszawskiego Przyjaciół Nauk (od 1828 r.), Towarzystwa Naukowego Krakowskiego (od 1849 r.)[7], Kieleckiego Towarzystwa Rolniczego oraz Towarzystwa Rolniczego we Lwowie. Członek korespondent Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego (1857–1882)[8]. Był członkiem honorowym Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk[9].
Jastrzębowski był żonaty z Anielą z d'Cherów i miał pięć córek i dwóch synów. Spośród jego potomków szczególnie się wyróżnił wnuk Wojciech Jastrzębowski (1884–1963), plastyk, senator II RP, profesor.
Publikacje
[edytuj | edytuj kod]Był encyklopedystą. Wymieniony został jako redaktor Encyklopedii obrazowej systematycznej wydanej w Warszawie w latach 1835–1838[10].
W. Jastrzębowski był autorem szeregu artykułów oraz książek, m.in.:
- Kompas polski[11] (1843),
- Historia naturalna w 2 tomach (1848, 1849),
- Mineralogia[12] (1851),
- Rośliny polskie (1873)[4].
- Był też autorem pionierskiej rozprawy ergonomicznej Rys ergonomji czyli nauki o pracy, opartej na prawdach poczerpniętych z Nauki Przyrody (1857).
- Napisał też Traktat o Wiecznym Przymierzu Między Narodami Ucywilizowanymi – Konstytucja dla Europy (1831, patrz niżej).
O wiecznym pokoju między narodami
[edytuj | edytuj kod]Wojciech Jastrzębowski podczas przerw w walkach o obronę Warszawy w bitwie o Olszynkę Grochowską (25 lutego 1831) sformułował tekst, który można określić jako projekt pierwszej w historii konstytucji zjednoczonej Europy jako jednej republiki bez wewnętrznych granic, z jednolitym prawodawstwem oraz organami władzy złożonej z przedstawicieli wszystkich narodów. Projekt ten O wiecznym pokoju między narodami – Wolne chwile żołnierza polskiego, czyli myśli o wiecznym pokoju między narodami cywilizowanymi, (w skrócie zwany „O wiecznym pokoju między narodami”) składał się z 77 artykułów. Został opublikowany 3 maja 1831 r. w rocznicę majowej Konstytucji[13]. Jastrzębowski napisał m.in.:
- „wszystkie narody europejskie mają się wyrzec swojej wolności i zostać niewolnikami praw, wszyscy monarchowie mają być odtąd tylko stróżami i wykonawcami tychże praw i nie tytułować się inaczej tylko ojcami narodów”.
Upamiętnienia
[edytuj | edytuj kod]- Tablice pamiątkowe, poświęcone W. Jastrzębowskiemu, znajdują się w Warszawie: w kościele św. Krzyża, na budynku Państwowego Pogotowia Opiekuńczego oraz elewacji Pałacu Staszica[14].
- W 2004 r. w Broku odsłonięto pomnik Jastrzębowskiego.
- W województwie mazowieckim znajduje się ścieżka rowerowa nazwana imieniem Jastrzębowskiego. Biegnie od miejscowości Ostrów Mazowiecka do Broku[15].
- Na terenie warszawskiej dzielnicy Ursynów znajduje się ulica nazwana jego imieniem.
- W 2013 r. odsłoniętą tablicę w Janowie, gdzie rozpoczął naukę.
- Od 29 grudnia 2014, za zasługi w działalności państwowej, samorządowej, gospodarczej, kulturalnej, społecznej na rzecz rozwoju Gminy Janowo, jest nadawana Odznaka Honorowa im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego[16].
- W dniu 8 grudnia 2017 r. przez Olgierda Łukaszewicza ustanowiona została fundacja pod nazwą „My Obywatele Unii Europejskiej – Fundacja im. Wojciecha B. Jastrzębowskiego”[17].
- Z inicjatywy Fundacji My Obywatele Unii Europejskiej im. Wojciecha B. Jastrzębowskiego Senat RP przyjął w dniu 18 czerwca 2020 r. uchwałę o znaczeniu edukacji europejskiej, w której rekomenduje Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego jako patrona polskiej edukacji proeuropejskiej[18].
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Datę urodzin 19 kwietnia 1799 podają m.in.: Benon Dymek, Profesor Wojciech Bogumił Jastrzębowski (1799-1882), „Rocznik Mazowiecki”, T. 14, 2002, s. 195-214 oraz Stanisław Felisiak (red.), Słownik biologów polskich, Polska Akademia Nauk, PWN, 1987. Według publikacji: A. Massalski, Słownik biograficzny. Nauczyciele szkół średnich rządowych męskich w Królestwie Polskim 1833-1862, s. 177 oraz S. Szenic, Cmentarz Powązkowski 1851-1890 zmarli i ich rodziny, Warszawa 1979. Wojciech Jastrzębowski urodził się 15 kwietnia 1799.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Wojciech Bogumił Jastrzębowski [online], poland.us [dostęp 2016-10-26] .
- ↑ Jastrzębowski Wojciech, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-03-14] .
- ↑ Adam A. Pszczółkowski , Źródła do dziejów parafii Janowiec Kościelny, Seminarium Naukowe w Janowcu Kościelnym, 22 czerwca 2012 .
- ↑ a b c Czarnowski Adam: Znawca historii naturalnej, w: „Poznaj swój kraj” R. XLII, nr 1/99 (441), s. 16-17
- ↑ Roczniki Gospodarstwa Krajowego. R. 16, 1858, T. 32, nr 2, Warszawa 1858, s. 4.
- ↑ Cmentarz Stare Powązki: ANIELA JASTRZĘBOWSKA, [w:] Warszawskie Zabytkowe Pomniki Nagrobne [dostęp 2019-11-02] .
- ↑ Piotr Köhler: Botanika w Towarzystwie Naukowym Krakowskim, Akademii Umiejętności i Polskiej Akademii Umiejętności (1815-1952).. Kraków 2002.
- ↑ Handbuch des Lemberger Sttathalterei-Gebietes in Galizien für das Jahr 1857, s. 356; 1858, s. 250; 1859, s. 268; 1860, s. 270; 1861, s. 403; 1862, s. 415; 1863, s. 425; 1864, s. 434; 1865, s. 448; 1866, s. 463; Galizisches Provinzial-Hanbuch für das Jahr 1868, s. 809; 1869, s. 533; Szematyzm Królestwa Galicji i Lodomerii z Wielkim Księstwem Krakowskim na rok 1870, s. 570; 1871, s. 504; 1872, s. 502; 1873, s. 518; 1874, s. 562; 1875, s. 565; 1876, s. 575; 1877, s. 551; 1878, s. 539; 1879, s. 535; 1880, s. 542; 1881, s. 558; 1882, s. 560;
- ↑ Bolesław Erzepki, Spis członków Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Poznaniu, Poznań 1896, s. 2.
- ↑ Glücksberg 1836 ↓, s. 1214–1216.
- ↑ Kompas polski czyli Narzędzia służące za kompas powszechny, gnomonograf, obserwatoryum przenośne i narzędzie do kreślenia sekcyj konicznych, Wojciecha Jastrzębowskiego., Redakcyi Biblioteki Warszawskièj. (wyd.), polona.pl [dostęp 2020-05-09] .
- ↑ Wojciech Jastrzębowski , Mineralogja czyli Nauka o kamieniach zastosowana do potrzeb ogólnych [online], Historja naturalna zastosowana do potrzeb życia praktycznego i do rzeczy krajowych/ przez Wojciecha Jastrzębowskiego ; cz. 3, polona.pl [dostęp 2020-05-09] .
- ↑ Ogólnopolska Interdyscyplinarna Konferencja Naukowa „Wojciech Bogumił Jastrzębowski – w 190. rocznicę wydania Konstytucji dla Europy”. muzn.pl. [dostęp 2024-04-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-04-22)].
- ↑ Upamiętnią autora „Konstytucji dla Europy”. rp.pl, 2022-11-28. [dostęp 2024-04-22]. [zarchiwizowane z tego adresu (2024-04-22)].
- ↑ Strona Urzędu Gminy Ostrów Mazowiecka. [dostęp 2013-10-18]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-10-18)].
- ↑ Uchwała nr III/9/2014 Rada Gminy Janowo z dnia 29 grudnia 2014 r. w sprawie ustanowienia Odznaki Honorowej im. Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego oraz ustalenia jej wzoru, zasad i trybu nadawania oraz sposobu noszenia
- ↑ O fundacji – My Obywatele UE [online], myobywateleue.org [dostęp 2020-07-09] (pol.).
- ↑ Senat Rzeczypospolitej Polskiej , Uchwała Senatu RP z dnia 18.06.2020 o znaczeniu edukacji europejskiej [online], 18 czerwca 2020 [dostęp 2020-09-26] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Alicja Wejner: Azymut wspólna Europa. Jastrzębowski. Warszawa: Wydawnictwo Jagoda, 2019, s. 279 ISBN = 978-83-948932-2-4.
- Benon Dymek, Profesor Wojciech Bogumił Jastrzębowski (1799-1882), „Rocznik Mazowiecki”, T. 14, 2002, s. 195–214.
- Jan Glücksberg , „Magazyn powszechny”, „Encyklopedia obrazowa systematyczna z 226 tablic i ich objaśnień złożona. Prospekt”, Warszawa 1836, s. 1214–1216 .
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Polska Konstytucja dla Europy. Gościniec PTTK.
- Aleja konstytucyjna. Samper, Samodzielna Pracownia Informacji Obrazowej, Marek Ostrowski.
- Wojciech Bogumił Jastrzębowski z Poborzan. tznnidzica.republika.pl. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-01-29)].. Towarzystwo Ziemi Nidzickiej.
- Benon Dymek Prof. Wojciech Bogumił Jastrzębowski
- Filip Karol Leszczyński Kompas dla Europy
- Wojciech Bogumił Jastrzębowski – „apostoł wszechludzkiej bożej pracy”*
- Traktat Wojciecha Jastrzębowskiego pt. „Wolne chwile żołnierza polskiego, czyli myśli o wiecznym przymierzu między narodami ucywilizowanymi”, zawierający rozważania na temat pokoju między państwami europejskimi. (fotokopie 23 stron rękopisu)
- Niektóre myśli do prawa ustalającego wieczny pokój w Europie
- Wojciech Bogumił Jastrzębowski : Konstytucja dla Europy jako ustawa mająca zapobiec wojnom, Warszawa, 30 IV 1831
- Wojciech Bogumił Jastrzębowski : Konstytucja dla Europy. Inc.: My z łaski Najłaskawszego Mikołaja I, najszaleńsi buntownicy polscy... druk, Warszawa, 1831
- Publikacje Wojciecha Bogumiła Jastrzębowskiego w serwisie Polona
- Absolwenci i studenci Królewskiego Uniwersytetu Warszawskiego
- Absolwenci Liceum Warszawskiego
- Członkowie honorowi Towarzystwa Rolniczego w Królestwie Polskim (1858–1861)
- Członkowie korespondenci Galicyjskiego Towarzystwa Gospodarskiego
- Członkowie Poznańskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk
- Członkowie Towarzystwa Naukowego Krakowskiego
- Członkowie Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie
- Ergonomiści
- Ludzie związani z Brokiem
- Pochowani na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie
- Polscy botanicy
- Polscy encyklopedyści
- Polscy leśnicy
- Polscy wynalazcy
- Żołnierze powstania listopadowego
- Urodzeni w 1799
- Zmarli w 1882