Stan (zbiorowość społeczna)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Cleric-Knight-Workman.jpg/220px-Cleric-Knight-Workman.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5d/St%C3%A4ndeordnung.jpg/220px-St%C3%A4ndeordnung.jpg)
Stan – zbiorowość społeczna w średniowiecznej i wczesnonowożytnej Europie, wyróżniająca się charakterystyczną pozycją ekonomiczną, społeczną i prawną swoich członków (wyraźnie wyodrębnionymi prawami i obowiązkami). Społeczeństwa tego okresu są społeczeństwami stanowymi, tzn. ich struktura społeczna opiera się na stanach społecznych.
Każdy stan spełniał odmienne funkcje społeczne i gospodarcze, był także adresatem charakterystycznego dla siebie prawa. Stany ukształtowane były hierarchicznie na uprzywilejowane i nieuprzywilejowane, i cieszyły się różnym prestiżem.
Powstanie stanów
[edytuj | edytuj kod]Wyodrębnienie się stanów nastąpiło w pełnym średniowieczu (około XIII wieku). Najpierw nastąpiło na zachodzie kontynentu, a nieco później na wschodzie. Wynikło z ustabilizowania się swoistej sytuacji prawnej członków każdego stanu. Duchowieństwo jako pierwsze, za nim rycerstwo i mieszczaństwo uzyskały charakterystyczne przywileje; tym różniły się od nieposiadającego przywilejów chłopstwa.
Duchowieństwo
[edytuj | edytuj kod]Na początku XIII wieku duchowni otrzymali swobodę uchylania się od norm świeckiego prawa zwyczajowego i podlegania przepisom prawa kanonicznego. Zaczęło funkcjonować oddzielne sądownictwo, a monarchowie nadawali Kościołowi liczne przywileje immunitetowe.
Hierarchia kościelna (biskupi, opaci, prałaci) wywodziła się z wyższego rycerstwa, natomiast większość prezbiterów – z mieszczaństwa i chłopstwa.
Rycerstwo
[edytuj | edytuj kod]Powstawało dłużej, niż duchowieństwo, i ostatecznie wykrystalizowało się pod koniec średniowiecza jako grupa adresatów licznych przywilejów immunitetowych, posiadających ziemię na tzw. prawie rycerskim.
Mieszczaństwo i chłopstwo
[edytuj | edytuj kod]Początki obydwu stanów wiążą się z zorganizowaniem osadnictwa, odpowiednio miejskiego i wiejskiego. Mieszczaństwo wyodrębniło się po nabyciu przez miasta samorządu, zaś chłopstwo po ujednoliceniu systemu czynszowego. Na terytoriach znajdujących się w orbicie wpływów osadnictwa niemieckiego procesy te zaszły podczas masowego nadawania aktów lokacyjnych.
Funkcjonowanie stanów
[edytuj | edytuj kod]Od momentu wykrystalizowania się podziałów społecznych (czyli ostatecznego zdefiniowania, co przyporządkowuje osobę do danego stanu) przynależność stanowa (poza duchowieństwem) była z reguły dziedziczna.
W ustroju monarchii stanowej stany korzystały z szerokiego samorządu; przez przedstawicieli w parlamentach uczestniczyły też w życiu politycznym kraju.
Wyliczenie poszczególnych stanów jest dość problematyczne, gdyż w różnych krajach podział ten był odmienny. Zróżnicowanie brało się stąd, że krajowe systemy stanowe wyrastały niezależnie na gruncie miejscowego systemu prawa. Generalnie wymienić można następujące stany, przy czym w żadnym społeczeństwie nie występowały one wszystkie:
- stany uprzywilejowane
- feudałowie świeccy – w niektórych krajach podzieleni na 2 odrębne stany:
- wielcy panowie feudalni (możnowładztwo) – grupa, która wyewoluowała później w arystokrację
- rycerstwo, późniejsza szlachta
- duchowieństwo
- feudałowie świeccy – w niektórych krajach podzieleni na 2 odrębne stany:
- stany nieuprzywilejowane
- tzw. stan trzeci – zbiorcza nazwa na grupy nieuprzywilejowane, kiedy wszystkie te grupy podlegały tym samym prawom np. we Francji
- mieszczaństwo
- chłopi
- żydzi (jako grupa wyznaniowa) – w niektórych krajach m.in. w Polsce traktowani jako odrębny stan.
Przynależność stanowa chłopów kształtowała się różnie: w niektórych krajach stanowili odrębny stan, w innych zaliczano ich wraz z mieszczaństwem do tzw. stanu trzeciego, niekiedy zaś jako grupa nieuczestnicząca w życiu politycznym nie byli zaliczani w obręb żadnego stanu.
Polska
[edytuj | edytuj kod]W Polsce istniały następujące stany:
- król (w okresie republiki szlacheckiej król był prawnie osobnym stanem)
- rycerstwo/szlachta (formalnie oraz prawnie nie doszło do rozdziału na możnowładztwo i pozostałe rycerstwo, jednak wykształciła się grupa, stojąca wyżej niż pozostała szlachta – magnaci)
- duchowieństwo
- mieszczaństwo
- chłopstwo
- kozacy rejestrowi
- żydzi
Francja
[edytuj | edytuj kod]- Osobny artykuł:
- pierwszy stan – duchowieństwo (bez podziału majątkowego)
- drugi stan – rycerstwo/arystokracja (w przeciwieństwie do Polski biedni rycerze z czasem stracili przywileje i herby)
- tzw. stan trzeci – pozostała część populacji
Państwa skandynawskie
[edytuj | edytuj kod]- rycerstwo/szlachta
- duchowieństwo (po reformacji stan ten przestał istnieć)
- mieszczaństwo
- chłopi
- säädytön (osoby pracujące najemnie lub bez pracy; bez stałego miejsca zamieszkania lub jego pozbawione)
Ruś, Rosja (przed reformami Piotra Wielkiego)
[edytuj | edytuj kod]- bojarzy (arystokracja o genealogii sięgającej pradziejów)
- dworianie (odpowiednik rycerstwa, które nie mogło się legitymizować długą tradycją)
- miestniczestwo (uprzywilejowana grupa o charakterze „dziedzicznych urzędników”)
- lud (prawnie nie rozróżniano mieszczan od chłopów)
- chołopi (ludzie, którzy stracili prawa społeczne przez przestępstwo lub samosprzedaż)
Formalnie kraje nieeuropejskie nie posiadały stanów społecznych, jednak można wyróżnić elementy o strukturze podobnej (np. tureccy spahisi).
Antagonizmy
[edytuj | edytuj kod]Sprzeczności występowały w obrębie większości stanów. Różne były interesy patrycjatu i pospólstwa, możnowładztwa i rycerstwa, niższego duchowieństwa i hierarchii kościelnej. Najważniejsze jednak pozostawały antagonizmy między stanami – wzajemne ograniczanie się feudałów i mieszczan, ucisk chłopów, wpływ duchowieństwa na pozostałe stany.
Schyłek systemu stanowego
[edytuj | edytuj kod]Likwidacja ustroju stanowego rozpoczęła się w końcu XVIII wieku. Pierwszym krajem, który zlikwidował formalny podział społeczeństwa na stany, była Francja (1791). W innych państwach zachodnioeuropejskich następowało to stopniowo w ciągu XIX wieku. W Polsce podział stanowy zniesiony został przez Konstytucję marcową (w 1921 roku).
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Michał Sczaniecki: Powszechna historia państwa i prawa. Warszawa: LexisNexis, 2003, s. 83–84. ISBN 83-7334-030-0.
- Juliusz Bardach, Bogusław Leśnodorski, Michał Pietrzak: Historia ustroju i prawa polskiego. Warszawa: LexisNexis, 2009, s. 55–56. ISBN 978-83-7620-192-4.