Reza Szah Pahlawi
![]() | |
![]() | |
![]() | |
Szach Iranu | |
Okres |
od 15 grudnia 1925 |
---|---|
Koronacja |
25 kwietnia 1926 |
Poprzednik | |
Następca | |
Dane biograficzne | |
Dynastia | |
Data i miejsce urodzenia | |
Data i miejsce śmierci | |
Ojciec | |
Matka |
Nousz Afrin |
Żona | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Reza Szah Pahlawi, per. رضا شاه پهلوی (ur. 16 marca 1878 w Savadkuh, zm. 26 lipca 1944 w Johannesburgu) – szach Iranu od 15 grudnia 1925 do 16 września 1941, założyciel dynastii Pahlawi.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Dzieciństwo i młodość
[edytuj | edytuj kod]Reza Szah Pahlawi urodził się 16 marca 1878 w małej miejscowości Alaszt, w ostanie Mazandaran. Jego ojciec, pułkownik Abbas Ali, był członkiem armii prowincji. Kiedy Pahlawi miał 15 lat przyłączył się na ochotnika do perskiej Brygady Kozackiej, której kilka lat później został dowódcą. Była to doborowa jednostka wojsk, stworzona przez Rosjan i służąca jako gwardia królewska dynastii Kadżarów oraz do ochrony dygnitarzy zagranicznych. Persja była ówcześnie najbardziej zacofanym krajem Środkowego Wschodu. Faktycznymi jej władcami byli Rosjanie i Brytyjczycy. Kraj miał mało dróg, podróżowanie było bardzo trudne i niebezpieczne, na każdym kroku grasowali bandyci. Systemy prawny i wychowawczy były w rękach mułłów. Nie istniała armia, szerzyło się bezprawie. Dodatkowym wielkim problemem były konflikty na tle religijnym[1].
Reza Pahlawi służył także w irańskiej armii, gdzie uzyskał stopień starszego sierżanta pod dowództwem kadżarskiego księcia Abdola Hossajna Mizy Farmanfarmy.
Obalenie rządów Kadżarów
[edytuj | edytuj kod]Wielka Brytania, dążąc do utrzymania swoich wpływów w Iranie, a także zatrzymania rosnących wpływów Rosjan i lokalnych wodzów plemiennych, przekonała Rezę do przeprowadzenia zamachu stanu, którego celem było zastąpienie premiera podległego szachowi silną osobowością byłego dziennikarza Sejjeda Zia’eddina Tabatabaia. 21 lutego 1921 pod nowym nazwiskiem – Reza Chan Mirpandż (pers. رضا خان میرپنج) Pahlawi wyprowadził z Teheranu ok. 2000 żołnierzy z Brygady Kozackiej, których w płomiennej mowie podburzył przeciwko panującemu rządowi. Tego samego dnia żołnierze powrócili do Teheranu aresztując wszystkich członków rządu. Szachowi postawił ultimatum, zgodnie z którym Tabatabai miał zostać szefem rządu, zaś Reza – dowódcą Brygady Kozackiej.
W kwietniu 1921 Reza Pahlawi został ministrem wojny. Wówczas przybrał nowe nazwisko: Reza Chan Sardar Sepah (pers. رضا خان سردار سپه). Wkrótce po zamachu stanu, Reza zmusił do emigracji ostatniego władcę Kadżarów: Ahmada Szaha.
Obalenie dynastii Kadżarów i intronizacja na szacha Persji
[edytuj | edytuj kod]Kilka lat po zamachu stanu, Reza zaaranżował polityczny manewr: zrezygnował ze wszystkich funkcji i wyjechał do małej wioski pod pretekstem kontemplacji i medytacji. Uprzednio zadbał jednak, by w czasie politycznej emerytury był wielokrotnie nagabywany o powrót do rządów przez swoich zwolenników. Początkowo odmawiał, jednak gdy Ahmad Szah zadeklarował swój powrót, irańskie zgromadzenie narodowe – Madżlis – ogłosiło wymarcie dynastii Kadżarów i zaoferowało tron Rezie.
25 kwietnia 1926 Reza został koronowany jako Reza Szah Pahlawi obierając za nazwisko nowej dynastii słowo Pahlavi używane do określenia języków średnioperskiego i partyjskiego, którymi posługiwano się przed podbojem arabskim.
Rządy Rezy Szaha Pahlawiego
[edytuj | edytuj kod]Rządy Rezy Szaha odznaczały się zarówno szerokimi reformami modernizującymi zacofany wówczas kraj, jak i terrorem.
Reza Pahlawi miał za swój cel zmodernizowanie Persji i wprowadzenie scentralizowanej władzy. W planach były uprzemysłowienie kraju, rozbudowa infrastruktury (zwłaszcza budowa kolei żelaznej), ujednolicenie szkolnictwa i prawa, poprawa higieny mieszkańców Iranu i zmniejszenie wpływu duchowieństwa islamskiego na życie państwa. Największe sukcesy odniesiono na płaszczyznach medycyny i szkolnictwa.
Ważniejsze reformy
[edytuj | edytuj kod]- 1926 – ujednolicenie podatku gruntowego, wprowadzenie obowiązku służby wojskowej
- 1927 – zerwanie wszystkich międzynarodowych umów Persji, organizacja Centralnego Banku, początek budowy kolei transirańskiej, wprowadzenie rejestracji urodzeń, nazwisk i dowodów tożsamości
- 1928 – przekształcenie prawa gospodarczego, cywilnego i sądowego na wzór zachodni
- 1929 – przymus noszenia zachodnich strojów przez mężczyzn
- 1935 – otwarcie uniwersytetu w Teheranie, zmiana nazwy państwa z Persja na Iran, utworzenie spółki Anglo-Iran-Oil (tylko 16% zysków przeznaczone dla Iranu), wydanie dekretu dopuszczającego kobiety do pracy w ministerstwach, bankach i innych urzędach państwowych oraz w szkolnictwie i służbie zdrowia
- 1937 – zakaz noszenia chust przez kobiety
II wojna światowa i abdykacja
[edytuj | edytuj kod]Pahlawi zadeklarował neutralność w stosunkach wojennych, jednak Wielka Brytania uznała, że jego odmowa stacjonowania brytyjskich wojsk na terytorium Iranu jest wyrazem poparcia dla działań nazistowskich Niemiec. Wielka Brytania i Związek Radziecki zaatakowały więc Iran w obawie, że będzie on dostarczał nazistom ropę naftową (patrz: Interwencja w Iranie 1941). 16 września 1941 oba mocarstwa doprowadziły do abdykacji szacha na rzecz jego syna Mohammada Rezy Pahlawiego. Do 1946 Iran pozostawał pod okupacją wojsk brytyjskich (południe) i Armii Czerwonej (północ kraju).
Życie prywatne
[edytuj | edytuj kod]Reza Szah Pahlawi był sześciokrotnie żonaty. Z pierwszego związku z Mariam Chanum miał córkę Fatemah, ze związku z drugą i trzecią żoną nie miał dzieci, natomiast czwarta żona Tadż ol-Molouk urodziła mu czworo dzieci:
- Szams Pahlawi
- Mohammad Reza Pahlawi – następca tronu
- Aszraf Pahlawi
- Ali Reza Pahlawi
Ze związku z piątą żoną Kamar ol-Molouk narodził się syn Golam Reza Pahlawi, a z ostatniego małżeństwa z Ismat ol-Molouk pięcioro dzieci:
Odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Perskie
- Order Cesarskiego Portretu – 1923
- Order Aghdas I klasy II stopnia – 1923
- Order Lwa i Słońca I klasy wojskowej – 1923
- Złoty Order Sepaha I stopnia – 1924
- Wielki Łańcuch Orderu Pahlawiego – fundator
- Wielki Łańcuch Orderu Korony – fundator
- Wielka Wstęga Orderu Portretu Władcy – fundator
- Order Zulfikara I klasy I stopnia – fundator
- Zagraniczne
- Łańcuch Orderu Najwyższego Słońca – 1928, Afganistan
- Order Orła Białego – 1929, Polska
- Łańcuch Orderu Muhammada Alego – 1932, Królestwo Egiptu
- Łańcuch Wielkiego Orderu Haszymitów – 1932, Królestwo Iraku
- Królewski Order Serafinów – 1934, Szwecja
- Wielka Wstęga Orderu Leopolda – 1937, Belgia
- Order Słonia – 1937, Dania
- Krzyż Wielki Legii Honorowej – 1937, Francja
- Order Annuncjaty – 1939, Włochy
- Krzyż Wielki Orderu Domowego pw. św. Maurycego i Łazarza – 1939, Włochy
- Krzyż Wielki Orderu Korony Włoch – 1939, Włochy[2]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Erik Durschmied Schyłek wielkich dynastii, wyd. 2003, s. 230-231
- ↑ The Pahlavi Dynasty
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Stephen Kinzer, All the Shah's Men (Wszyscy ludzie Szacha), John Wiley & Sons, 2003, ISBN 0-471-26517-9
- Historia Iranu, red. Anna Krasnowolska, Wrocław 2010
- Władcy Persji z dynastii Pahlawi
- Premierzy Iranu
- Odznaczeni Orderem Królewskim Serafinów
- Odznaczeni Krzyżem Wielkim Legii Honorowej
- Odznaczeni Orderem Annuncjaty
- Odznaczeni Orderem Korony Włoch
- Odznaczeni Orderem Leopolda (Belgia)
- Odznaczeni Orderem Lwa i Słońca
- Cudzoziemcy odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Orderem Słonia
- Odznaczeni Orderem Świętych Maurycego i Łazarza
- Urodzeni w 1878
- Zmarli w 1944
- Odznaczeni Orderem Portretu Władcy
- Irańscy generałowie
- Odznaczeni Orderem Aghdas
- Odznaczeni Orderem Pahlawiego
- Odznaczeni Orderem Mohameda Alego
- Władcy, którzy abdykowali