Johan Laidoner
![]() | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
12 lutego 1884 |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1905–1940 |
Siły zbrojne |
|
Stanowiska |
Naczelny Wódz Armii Estońskiej |
Główne wojny i bitwy | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
Johan Laidoner (ur. 12 lutego 1884 w Viiratsi, zm. 13 marca 1953 we Włodzimierzu nad Klaźmą) – estoński polityk, dyplomata i wojskowy. Podpułkownik Armii Imperium Rosyjskiego oraz generał i Naczelny Wódz Armii Estońskiej. W latach 1920–1929 deputowany do Zgromadzenia Państwowego. Od 1922 do 1929 reprezentant Republiki Estońskiej w Lidze Narodów.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Pochodził z rodziny rolniczej, ukończył szkółkę parafialną i szkołę podstawową w Viljandi. W 1901 wstąpił jako ochotnik do armii Imperium Rosyjskiego. Jego jednostka piechoty początkowo stacjonowała w Kownie. W 1902 wstąpił do Wileńskiej Szkoły Junkrów Piechoty. W Wilnie poznał swoją przyszłą żonę – Marię Kruszewską. W 1909 rozpoczął studia w Mikołajewskiej Akademii Wojskowej w Petersburgu, którą ukończył w 1912 uzyskując najwyższą, pierwszą kategorię[1]. Mianowany podpułkownikiem, w czasie służby w armii rosyjskiej siedmiokrotnie odznaczony rosyjskimi orderami wojennymi.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/56/Johan_Laidoner_and_Hugo_%C3%96sterman_1938_in_Tallinn.png/150px-Johan_Laidoner_and_Hugo_%C3%96sterman_1938_in_Tallinn.png)
Po uzyskaniu niepodległości przez Estonię powrócił do ojczyzny, został dowódcą 1 Dywizji Estońskiej i Szefem Sztabu Generalnego Wojska Estońskiego, a 23 grudnia 1918 został mianowany wodzem naczelnym estońskich sił zbrojnych w stopniu generała-majora. W 1919 był inicjatorem powołania Estońskiej Akademii Wojskowej. W czasie wojny estońsko-bolszewickiej przeprowadził udaną kontrofensywę, która wyparła oddziały bolszewików z terytorium Estonii.
W 1920 został mianowany generałem-lejtnantem armii estońskiej. Po złożeniu dowództwa, był oficjalnym reprezentantem Estonii w Lidze Narodów. W 1925 z jej ramienia mediował w konflikcie iracko-tureckim o okręg Mosulu. Na krótko powrócił do armii, by 1 grudnia 1924 stłumić inspirowany przez ZSRR pucz komunistów w Tallinnie.
W 1934 na prośbę premiera Estonii Konstantina Pätsa wprowadził rządy wojskowe, by powstrzymać przejęcie władzy przez quasi-faszystowski ruch wabsów.
17 czerwca 1940 Armia Czerwona po przedłożonym rządowi Estonii ultimatum okupowała Estonię. 22 czerwca 1940 Laidoner został pozbawiony stanowiska Naczelnego Wodza, 19 lipca 1940 aresztowany przez NKWD i deportowany wraz z żoną na zesłanie do Penzy. Po ataku Niemiec na ZSRR, 28 czerwca 1941 aresztowany ponownie przez NKWD. We wrześniu 1942 umieszczony w moskiewskim więzieniu Butyrki, później w Kirowie. Jesienią 1945 osadzony w więzieniu w Iwanowie, gdzie przebywał do 1952. 16 kwietnia 1952 został skazany na 25 lat pozbawienia wolności i przepadek całego mienia na rzecz ZSRR. Karę odbywał w więzieniu nr 2 (izolatorze) we Włodzimierzu nad Klaźmą, gdzie zmarł 13 marca 1953[2], tego samego dnia, co więziony tam również Delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski. Został pochowany we wspólnej mogile na cmentarzu więziennym, jego szczątków w latach 90. nie odnaleziono[3].
Był kawalerem Krzyża Srebrnego Orderu Wojennego Virtuti Militari, został odznaczony Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski, w kwietniu 1939 uhonorowany Orderem Orła Białego. Otrzymał Order św. Michała i św. Jerzego II klasy od króla Wielkiej Brytanii, litewski Order Witolda Wielkiego I klasy, fiński Order Białej Róży I klasy oraz dwukrotnie francuski Order Legii Honorowej.
Związki z Polską
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/09/Wizyta_naczelnego_wodza_armii_esto%C5%84skiej_gen._Laidonera_w_Polsce_%281939%29.jpg/240px-Wizyta_naczelnego_wodza_armii_esto%C5%84skiej_gen._Laidonera_w_Polsce_%281939%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/41/Wizyta_naczelnego_wodza_armii_esto%C5%84skiej_gen._Laidonera_w_Polsce%2C_w_Zamku_Kr%C3%B3lewskim_%281939%29.jpg/240px-Wizyta_naczelnego_wodza_armii_esto%C5%84skiej_gen._Laidonera_w_Polsce%2C_w_Zamku_Kr%C3%B3lewskim_%281939%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/79/Johan_Laidoner_NKVD_1941.jpg/240px-Johan_Laidoner_NKVD_1941.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2b/Johan_Laidoner_NKVD.jpg/240px-Johan_Laidoner_NKVD.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/A_memorial_stone_for_Johan_Laidoner.jpg/240px-A_memorial_stone_for_Johan_Laidoner.jpg)
W 1904 podczas służby w armii rosyjskiej w Wilnie poznał Polkę, szlachciankę[4], Marię Kruszewską, którą poślubił 30 października 1911. 21 marca 1913 doczekali się potomka Michaela (1913–1928), po jego tragicznej śmierci adoptowali bratanka Marii Aleksego Kruszewskiego – rówieśnika Michaela Laidonera.
W 1928 generał Laidoner złożył oficjalną wizytę w Warszawie jako naczelny wódz Estonii. W 1930 stanął na czele tallińskiego Towarzystwa Estonia-Polska jako jego honorowy prezes. W lipcu 1934 gościł na swojej posiadłości w Viimsi przebywającego z oficjalną wizytą w Estonii ministra Becka.
We wrześniu 1939 zadecydował o pomocy w ucieczce z portu w Tallinnie polskiego okrętu podwodnego ORP „Orzeł”[4]. Ucieczka polskiego okrętu wojennego wywołała dramatyczną w skutkach dla Estonii reakcję ZSRR, który uznał ją za pretekst do przedstawienia Estonii ultimatum z żądaniem natychmiastowego wprowadzenia Armii Czerwonej na terytorium Estonii w liczbie przewyższającej liczebność armii estońskiej i stałych baz lądowych i morskich w tym państwie. Umowę w tej sprawie zawarto w Moskwie 28 września 1939.
Generał Laidoner znał język polski w stopniu pozwalającym na swobodną konwersację.
Pochowany w tej samej zbiorowej mogile na cmentarzu więziennym we Włodzimierzu, co więziony tam również Delegat Rządu na Kraj Jan Stanisław Jankowski.
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4e/Eesti_saatkond_austas_Vladimiris_kindral_Laidoneri_m%C3%A4lestust_%285427987346%29.jpg/240px-Eesti_saatkond_austas_Vladimiris_kindral_Laidoneri_m%C3%A4lestust_%285427987346%29.jpg)
- 23 maja 1937 w rodzinnym mieście generała został postawiony upamiętniający go pomnik. We wrześniu 1940 został zniszczony. Ponownie odsłonięto go 9 września 1990[5].
- 12 lutego 1999 na mocy porozumienia rosyjsko-estońskiego, przy bramie cmentarza we Włodzimierzu umieszczono poświęconą jego pamięci tablicę pamiątkową.
- W 2004 w Viljandi odsłonięto jego pomnik konny. W tej miejscowości jest również patronem parku i placu[6].
- W 2009 poczta estońska wydała pamiątkowy znaczek pocztowy, z okazji 125. rocznicy urodzin Laidonera[7].
- 22 lipca 2013 przed Dworkiem „Milusin” w Sulejówku, na terenie Muzeum Józefa Piłsudskiego, odsłonięto tablicę pamiątkową poświęconą generałowi Johanowi Laidonerowi. Wśród honorowych gości uroczystości byli: prezydent Republiki Estońskiej Toomas Hendrik Ilves, córka marszałka Jadwiga Jaraczewska, pomysłodawca i fundator tablicy, burmistrz estońskiego Viimsi, miasta partnerskiego Sulejówka, Haldo Oravas[4].
- Generał ma tablicę pamiątkową na terenie Litewskiej Akademii Wojskowej.
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Estonia
- Order Krzyża Wolności I kategorii I klasy (1920)[8]
- Order Krzyża Wolności III kategorii I klasy (1925)[9]
- Order Krzyża Orła z Mieczami I klasy (1929)[10]
- Order Gwiazdy Białej I klasy (1938)[11]
- Order Estońskiego Czerwonego Krzyża I klasy (1926)[12]
- Order Estońskiego Czerwonego Krzyża III klasy (1921)[13]
- Order Świętej Anny II, III (1912) i IV klasy
- Order Świętego Stanisława II (1916) i III (1907) klasy
- Order Świętego Włodzimierza IV klasy z mieczami
- Szabla św. Jerzego[14]
- Zagraniczne
- Order Pogromcy Niedźwiedzia I, II i III klasy (Łotwa)[15]
- Order św. Michała i św. Jerzego II klasy (Wielka Brytania)[15]
- Order Orła Białego (Polska)[15]
- Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari (Polska, 1921)[15][16]
- Krzyż Wielki Orderu Odrodzenia Polski (Polska)[15]
- Krzyż Wielki Orderu Białej Róży (Finlandia)[15]
- Krzyż Wielki Orderu Miecza (Szwecja)[15]
- Krzyż Wielki Orderu Witolda Wielkiego (Litwa)[15]
- Oficer Orderu Legii Honorowej (Francja)[15]
- Kawaler Orderu Legii Honorowej (Francja)
- Odznaka Honorowa Olimpijska (Niemcy)[15]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Regiment.ru: Императорская Николаевская военная академия. [dostęp 2014-01-31]. (ros.).
- ↑ Владимирский областной информационный интернет-справочник "Виртуальный город Владимир" [online], web.archive.org, 18 maja 2015 [dostęp 2020-08-14] [zarchiwizowane z adresu 2015-05-18] .
- ↑ General Johan Laidoner na stronie Estonian War Museum
- ↑ a b c Olga Alehno: Przyjaciel Piłsudskiego upamiętniony. Niezalezna.pl, 2013-07-23.
- ↑ 8457 Johan Laidoneri sünnikoha tähis • Mälestised [online], register.muinas.ee [dostęp 2020-08-14] .
- ↑ Viljandis avati kindral Laidoneri ausammas [online], Kaitsevägi [dostęp 2020-08-14] (est.).
- ↑ 125th Birth Anniversary of Johan Laidoner. [online], home.nestor.minsk.by [dostęp 2020-08-14] .
- ↑ Eesti Vabariigi teenetemärgid. president.ee. [dostęp 2014-11-13]. (est.).
- ↑ Eesti Vabariigi teenetemärgid. president.ee. [dostęp 2014-11-13]. (est.).
- ↑ Eesti Vabariigi teenetemärgid. president.ee. [dostęp 2014-11-13]. (est.).
- ↑ Eesti Vabariigi teenetemärgid. president.ee. [dostęp 2014-11-13]. (est.).
- ↑ Eesti Vabariigi teenetemärgid. president.ee. [dostęp 2014-11-13]. (est.).
- ↑ Eesti Vabariigi teenetemärgid. president.ee. [dostęp 2014-11-13]. (est.).
- ↑ Medalirus.ru: Главнокомандующий эстонской армией. Йохан Лайдонер. [dostęp 2014-01-31]. (ros.).
- ↑ a b c d e f g h i j Kindral Johan Laidoner, laidoneriselts.ee
- ↑ Dekret z dn. 12.2.22 r. Adj. Gen. N. W. L. 12258. V. M.; L. krzyża 6087 (Dziennik Personalny M.S.Wojsk. z 1922 r. Nr 3, s. 141)
Bibliografia, linki
[edytuj | edytuj kod]- Tadeusz Zubiński, „Ciche kraje”, Rzeszów 2006, ISBN 83-88845-63-2
- Johan Laidoner i Maria Kruszewska-Laidoner – historia polsko-estońskiej przyjaźni
- Estońscy politycy
- Estońscy wojskowi
- Estońskie ofiary prześladowań komunistycznych 1940–1991
- Uczestnicy wojny estońsko-bolszewickiej (strona estońska)
- Absolwenci Wileńskiej Szkoły Wojskowej
- Absolwenci Nikołajewskiej Akademii Sztabu Generalnego
- Cudzoziemcy odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita)
- Cudzoziemcy odznaczeni Wielką Wstęgą Orderu Odrodzenia Polski (II Rzeczpospolita)
- Cudzoziemcy odznaczeni Orderem Orła Białego (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Bronią Złotą
- Odznaczeni Orderem Miecza
- Odznaczeni Odznaką Honorową Olimpijską
- Odznaczeni Orderem Krzyża Wolności (Estonia)
- Odznaczeni Orderem Gwiazdy Białej
- Odznaczeni Orderem Białej Róży Finlandii
- Odznaczeni Orderem Estońskiego Czerwonego Krzyża
- Odznaczeni Orderem Krzyża Orła
- Odznaczeni Orderem Świętej Anny
- Odznaczeni Orderem Świętego Włodzimierza
- Odznaczeni Orderem Świętego Stanisława (Imperium Rosyjskie)
- Odznaczeni Orderem Pogromcy Niedźwiedzia
- Odznaczeni Wielkim Krzyżem Orderu Witolda Wielkiego
- Oficerowie Legii Honorowej
- Kawalerowie Legii Honorowej
- Urodzeni w 1884
- Zmarli w 1953