Janusz Olszamowski
![]() | |
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
13 września 1887 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
23 maja 1920 |
Przebieg służby | |
Lata służby |
1914–1920 |
Siły zbrojne | |
Formacja | |
Jednostki |
Adiutantura Generalna Naczelnego Wodza |
Stanowiska |
adiutant przyboczny |
Główne wojny i bitwy | |
![]() | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Janusz_Olszamowski_portret.jpg/240px-Janusz_Olszamowski_portret.jpg)
Janusz Olszamowski ps. „Łaszczyc”[1][2] (ur. 13 września 1887 w Petersburgu, zm. 23 maja 1920 w Żytomierzu) – porucznik kawalerii Wojska Polskiego, działacz niepodległościowy, kawaler Orderu Virtuti Militari, adiutant przyboczny marszałka Polski Józefa Piłsudskiego.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się 13 września 1887 w Petersburgu, w rodzinie Bolesława (1849–1920), adwokata przysięgłego, i Janiny z Radłowskich (1868–1938)[3][4][5][6]. Był bratem Ludomira ps. „Hołobek” (1886–1945), porucznika piechoty[7], 28 grudnia 1933 odznaczonego Krzyżem Niepodległości[8][9][10][a] i Odznaką Pamiątkową Więźniów Ideowych[12], Zofii (1892–1983), doktor, archiwistki, 19 grudnia 1933 odznaczonej Krzyżem Niepodległości[13][14] i Haliny (1889–1976), prawniczki, żony Władysława Rawicz-Szczerbo oraz przyrodnim bratem Mieczysława (1875–1932), inżyniera cukrownika, porucznika artylerii[15][16][17] i Alfreda (1876–1925), inżyniera leśnika[3] .
Janusz ukończył Szkołę Realną Gurewicza[5] i (lub?) z odznaczeniem renomowaną niemiecką Szkołę Świętej Anny w Petersburgu[3][18]. Należał do polskiego kółka samokształcenia[18]. Następnie jako student Wydziału Prawnego Uniwersytetu Petersburskiego uczył w dzielnicy robotniczej za rogatką Narwską polskie dzieci języka i historii[3][18]. W listopadzie 1905, gdy po rozruchach studenckich zamknięto uczelnię wyjechał do Krakowa[3][18]. W latach 1908–1912 był studentem nadzwyczajnym Studium Rolniczego Uniwersytetu Jagiellońskiego[5]. W Krakowie został członkiem Związku Walki Czynnej[3] . Posądzony o udział w zakopiańskim zjeździe organizatorów strajku szkolnego w zaborze rosyjskim, osadzony został latem 1910 w petersburskim więzieniu Kriesty[3][18]. Wydalony z Uniwersytetu Petersburskiego ukończył prawo na Uniwersytecie Kazańskim[3] (zezwolenie na dokończenie studiów i zdawanie egzaminów otrzymał „w drodze łaski”)[19]. Po powrocie do Petersburga kontynuował działalność w Związku Walki Czynnej oraz w Zjednoczeniu Narodowym[3][20]. Następnie wyjechał do Heidelbergu, a później paryskiej Sorbony, gdzie studiował prawo międzynarodowe[3][19]. Zaprzyjaźniona z Januszem, jego koleżanka uniwersytecka Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa wspominała, że „wychowywał się w Petersburgu, ale nie miał w sobie ani śladu piętna rosyjskiego. Nie brał udziału w ich życiu studenckim. Nie czytał, nie znosił podobnie jak ja – Dostojewskiego”[21]. Wybuch I wojny światowej zastał go w Anglii skąd wyruszył do Krakowa[19].
13 września 1914 wstąpił do Legionów Polskich[5]. 14 maja 1915, po ukończeniu Szkoły Podchorążych Legionów Polskich „ze stopniem dostatecznym”, został mianowany aspirantem oficerskim w randze tytularnego sierżanta z poborami plutonowego[22][23]. 12 maja 1915 został przydzielony do 5. szwadronu 1 pułku ułanów. Od 21 lipca tego roku, na własną prośbę, pełnił służbę jako „zwykły ułan”. 23 listopada 1915 został awansowany na kaprala, a 2 października 1916 na wachmistrza[5]. Później długo i ciężko chorował na zapalenie opłucnej[24]. Leczył się w szpitalu w Lublinie[24]. Od 5 lutego do 31 marca 1917 był słuchaczem kawaleryjskiego kursu oficerskiego w Ostrołęce[25]. Kurs ukończył z wynikiem dobrym[25]. Po kryzysie przysięgowym (lipiec 1917) został internowany w Szczypiornie, gdzie był komendantem bloku, a po aresztowaniu Stanisława Tessaro ps. „Zosik” został komendantem obozu[5][26]. W pamięci Stanisława Pewnickiego[27] zapisał się jako: „jeden ze zdolniejszych legionistów w naszym obozie, inteligentny, obrotny, ujmujący w obejściu z internowanymi, władający kilkoma językami, sprostał w zupełności swojemu zadaniu. Swoim taktem nie tylko zaskarbił sobie sympatię wśród internowanych, lecz i u władz niemieckich”[28].
22 października 1917 został aresztowany i po dwóch dniach przewieziony do „obozu jeńców cywilnych” w Rastatt[29][30][b]. Aresztowanie nastąpiło w następstwie odmowy naszycia na rękawy mundurów internowanych legionistów numerów jenieckich, czego domagały się niemieckie władze wojskowe[33]. Później został przeniesiony do Oficerskiego Obozu Jeńców w Werl, w którym pełnił funkcję adiutanta polskiego komendanta obozu, majora Mieczysława Ryś-Trojanowskiego[34]. Mieczysław Naramowski[35] wspominał o nim: „inteligentny, świetnie wychowany, subtelny bardzo zacny i mądry, a przy tym wykwintny. Nikt bardziej od Olszamowskiego nie nadaje się do porozumiewania się z Niemcami. Jaka to jednak strata dla Szczypiorny, której był komendantem, to jego wywiezienie”[34]. Natomiast Janusz Głuchowski we wniosku na odznaczenie Orderem Virtuti Militari napisał między innymi: „zarówno podczas służby w pułku, jak i później na stanowisku d-cy obozu jeńców w Szczypiornej, wreszcie jako jeniec w Werl w Niemczech, dokąd go za polityczną działalność zabrano wykazywał ówczesny wachmistrz Olszamowski wysoki poziom uświadomienia ideowego, nieprzeciętną inteligencję, moc charakteru i dużą zdolność wpływania moralnego na otoczenie”[36].
2 kwietnia 1918 podpisał deklarację o wstąpieniu do Wojska Polskiego, która została wysłana do Rady Regencyjnej w Warszawie za pośrednictwem niemieckiej komendy obozu w Werl[37].
10 listopada 1918 Edward Śmigły-Rydz mianował go podporucznikiem i przydzielił do Sztabu Generalnego Dowództwa WP w Lublinie[5]. 27 listopada 1918 został zatwierdzony na stanowisku adiutanta służbowego Sztabu Generalnego Okręgu Lubelskiego[38]. 18 grudnia 1918 został przyjęty do Wojska Polskiego z zatwierdzeniem stopnia podporucznika[39], a 15 stycznia 1919 przeniesiony do Adiutantury Generalnej Naczelnego Wodza na stanowisko adiutanta przybocznego. W ramach swoich obowiązków był oficerem łącznikowym między Ministerstwem Spraw Zagranicznych, a Belwederem, gdzie swoją siedzibę miał Naczelnik Państwa i Naczelny Wódz[40]. 1 grudnia 1919 został mianowany porucznikiem[41]. Zmarł na dur plamisty 23 maja 1920 w Żytomierzu[4]. Trzy dni później został pochowany w grobie rodzinnym na cmentarzu Parafii Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim[4][42] (sektor II, rząd H, grób 1)[43]. 27 maja 1920 Andrzej Strug w liście do Nelly Grzędzińskiej napisał o śmierci porucznika Olszamowskiego: „Komendant bardzo odczuł to. W ciągu dwóch tygodni utracił dwóch przybocznych adiutantów[c]. Ale Janusza nikt nie zastąpi, był do niego bardzo przywiązany osobiście, o co rzadko u naszego Komendanta. Jest on teraz strasznie zapracowany (i zły!) nie rozmawiałem z nim już ze sześć tygodni i wytęskniłem bardzo”[45].
27 sierpnia 1920 został pośmiertnie zatwierdzony z dniem 1 kwietnia 1920 w stopniu rotmistrza, w kawalerii, w grupie oficerów byłych Legionów Polskich[46], a później awansowany na majora[47][48].
Ordery i odznaczenia
[edytuj | edytuj kod]- Krzyż Srebrny Orderu Wojskowego Virtuti Militari nr 5402 – pośmiertnie 17 maja 1922[49][50][51]
- Krzyż Niepodległości – pośmiertnie 19 grudnia 1930 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”[47][48][52]
- Odznaka Pamiątkowa Więźniów Ideowych[53]
Uwagi
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Ludomir Olszamowski otrzymał Krzyż Niepodległości zamiast uprzednio (15 kwietnia 1932) nadanego Medalu Niepodległości[11].
- ↑ We wspomnianym liście Janusz Olszamowski nie wspomniał o pobycie w obozie w Havelbergu o czym napisała jego matka[31], a także wskazują inne źródła[5][32].
- ↑ Drugim adiutantem był rotmistrz Stanisław Wilhelm Radziwiłł, zmarły 28 kwietnia 1920[44].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Olszamowska 1936 ↓, s. 426, od nazwy majątku Łaszczyzna.
- ↑ Ściskała 1926 ↓, s. 41.
- ↑ a b c d e f g h i j Nykiel 2019 ↓.
- ↑ a b c Nekrologi. „Kurjer Warszawski”. 143 wyd. wieczorne, s. 8, 1920-05-05. Warszawa..
- ↑ a b c d e f g h Żołnierze Niepodległości : Olszamowski-Łaszczyc Janusz, ps. „Łaszczyc”. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. [dostęp 2022-10-20].
- ↑ śp. Bolesław Olszamowski. Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim. [dostęp 2022-10-20]..
- ↑ Rocznik Oficerski Rezerw 1934 ↓, s. 332, 872.
- ↑ M.P. z 1934 r. nr 23, poz. 35.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
- ↑ M.P. z 1932 r. nr 92, poz. 124.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
- ↑ M.P. z 1933 r. nr 292, poz. 318.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
- ↑ Spis oficerów rezerwy 1922 ↓, s. 205.
- ↑ Rocznik Oficerski 1923 ↓, s. 782, 845.
- ↑ śp. Mieczysław Olszamowski. Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim. [dostęp 2022-10-20]..
- ↑ a b c d e Olszamowska 1936 ↓, s. 416.
- ↑ a b c Olszamowska 1936 ↓, s. 417.
- ↑ Olszamowska 1936 ↓, s. 417, matka Janusza Olszamowskiego wspomina o uczestnictwie syna w Związku Strzeleckim, a nie Związku Walki Czynnej.
- ↑ Cezarea Jędrzejewiczowa. O wartości słowa : Dwie rozmowy z Marszałkiem Piłsudskim. „Orzeł Biały”. 51–52 (598–599), s. 7, 1953-12-19/26. Londyn..
- ↑ Lenkiewicz, Sujkowski i Zieliński 1930 ↓, s. 270.
- ↑ Rozkaz Nr 123. „Goniec Polowy Legionów : Dziennik rozporzadzeń Komendy Legionów Polskich”. 4, s. 1, 1915-05-29. Piotrków..
- ↑ a b Olszamowska 1936 ↓, s. 428.
- ↑ a b Wynik egzaminu w kawaleryjskiej szkole oficerskiej. [w:] Komenda Legionów (Dowództwo Polskiego Korpusu Posiłkowego), sygn. I.120.1.125, s. 11 [on-line]. Centralne Archiwum Wojskowe. [dostęp 2022-10-20].
- ↑ Waliś 2017 ↓, s. 18, 30, 35, 39–42, 112, 149, 151, 171, 216, 297.
- ↑ Żołnierze Niepodległości : Pewnicki Stanisław. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. [dostęp 2022-10-21].
- ↑ Waliś 2017 ↓, s. 139–140.
- ↑ List Janusza Olszamowskiego do Rady Regencyjnej napisany 17 listopada 1917 w Rastatt. [w:] Amnestia. Beniaminów t. V, sygn. 2/2/0/1/35 s. 38–41 [on-line]. Archiwum Akt Nowych. [dostęp 2022-10-21].
- ↑ Waliś 2017 ↓, s. 32, 42, 87, 114, 221, 299–305, 308, 345.
- ↑ Olszamowska 1936 ↓, s. 432.
- ↑ Waliś 2017 ↓, s. 35.
- ↑ Waliś 2017 ↓, s. 41–42, 114, 141.
- ↑ a b Waliś 2017 ↓, s. 138.
- ↑ Żołnierze Niepodległości : Naramowski Mieczysław, ps. „Prorok”. Muzeum Józefa Piłsudskiego w Sulejówku. [dostęp 2022-10-21].
- ↑ Kolekcja ↓, s. 2.
- ↑ Odpis deklaracji legionistów do Rady Regencyjnej w Warszawie. [w:] sygn. 2/2/0/14/263, s.30,31 [on-line]. Archiwum Akt Nowych, 1918-05-07. [dostęp 2022-10-20]..
- ↑ Generalnego Okręgu Lubelski : Rozkaz Nr. 8. Academica, 1918-11-27. [dostęp 2022-10-20]..
- ↑ Dz. Rozk. Wojsk. Nr 2 z 12 stycznia 1919, poz. 55.
- ↑ Olszamowska 1936 ↓, s. 439.
- ↑ Dz. Rozk. Wojsk. Nr 100 z 31 grudnia 1919, poz. 4413.
- ↑ Ś.p. rotmistrz Janusz Olszamowski. „Świat”. 29, s. 14, 1920-07-17. Warszawa..
- ↑ śp. Jan Łaszczyc Olszamowski. Parafia Narodzenia Najświętszej Maryi Panny w Mińsku Mazowieckim. [dostęp 2022-10-20]..
- ↑ Olszamowska 1936 ↓, s. 440.
- ↑ Kargol 2015 ↓, s. 79.
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 33 z 1 września 1920, s. 797.
- ↑ a b M.P. z 1930 r. nr 300, poz. 423.
- ↑ a b Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
- ↑ Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 3 z 11 stycznia 1923, s. 32.
- ↑ Księga Jazdy Polskiej 1938 ↓, s. 417.
- ↑ Kolekcja ↓, s. 1–3.
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
- ↑ Kartoteka personalno-odznaczeniowa. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-10-19]..
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Łaszczyc-Olszamowski Janusz. [w:] Kolekcja Orderu Wojennego Virtuti Militari, sygn. I.482.53-4465 [on-line]. Wojskowe Biuro Historyczne. [dostęp 2022-11-20].
- Dziennik Personalny Ministerstwa Spraw Wojskowych. [dostęp 2022-01-19].
- Alfabetyczny spis oficerów rezerwy. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1922-05-01.
- Rocznik Oficerski 1923. Warszawa: Ministerstwo Spraw Wojskowych, 1923.
- Rocznik Oficerski Rezerw 1934. Biuro Personalne Ministerstwa Spraw Wojskowych, 1934.
- Anna Kargol. Metafizyka i polityka. Andrzej Strug o charyzmie i micie Józefa Piłsudskiego. „Bezpieczeństwo. Teoria i Praktyka”. 2, 2015. Warszawa.
- Wacław Lenkiewicz, Andrzej Sujkowski, Hugo Zieliński: Księga Pamiątkowa 1830 – 29 XI 1930. Szkice z dziejów piechoty polskiej. Ostrów-Komorowo: Szkoła Podchorążych Piechoty, 1930.
- Janina Olszamowska. Przeżycia matki. „Niepodległość”. 1 (33), styczeń–czerwiec 1936. Warszawa: Wydawnictwo Instytutu Badania Najnowszej Historji Polski.
- Dominik Ściskała: Z dziennika kapelana wojskowego 1914–1918. Cieszyn: Nakładem autora, 1926.
- Materiały źródłowe do dziejów legionistów internowanych w Szczypiornie w 1917 roku. Grzegorz Waliś (oprac.). Kalisz: Archiwum Państwowe w Kaliszu, 2017. ISBN 978-83-938559-8-8.
- Księga Jazdy Polskiej. Bolesław Wieniawa-Długoszowski (red.) Bronisław Rakowski (red.) Władysław Dziewanowski (red.) Karol Koźmiński (red.) Stanisław Strumph-Wojtkiewicz (red.) Stanisław Ostoja-Chrostowski (red.) Stanisław Haykowski (ilust.). Warszawa: Zakłady Graficzne Instytutu Wydawniczego „Biblioteka Polska”, 1938.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Beata Kinga Nykiel: Encyklopedia Polski Petersburg : Olszamowski Bolesław / Ольшамовский Болеслав Губертович (1848–1920). Międzynarodowe Centrum Kultury w Krakowie, 2019-07-26. [dostęp 2022-10-20].
- Robert Skorupa: Olesin, Cisie, Dębe Wielkie, Skruda, Długa K. – opowieść rzeka. Część II – Janusz Olszamowski. 2018-12-28. [dostęp 2022-10-20].
- Absolwenci Uniwersytetu Kazańskiego
- Adiutanci Józefa Piłsudskiego
- Członkowie Związku Walki Czynnej
- Internowani w Rastatt
- Internowani w Werl
- Legioniści internowani po kryzysie przysięgowym w Szczypiornie
- Ludzie urodzeni w Petersburgu
- Majorowie kawalerii II Rzeczypospolitej
- Odznaczeni Krzyżem Srebrnym Orderu Virtuti Militari (II Rzeczpospolita)
- Odznaczeni Krzyżem Niepodległości
- Odznaczeni Odznaką Pamiątkową Więźniów Ideowych
- Pochowani w Mińsku Mazowieckim
- Uczestnicy wojny polsko-bolszewickiej (strona polska)
- Urodzeni w 1887
- Zmarli w 1920