János Kádár
![]() János Kádár (1977) | |
Imię i nazwisko po urodzeniu |
János József Csermanek |
---|---|
Data i miejsce urodzenia |
26 maja 1912 |
Data i miejsce śmierci | |
Sekretarz generalny KC Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej | |
Okres |
od 25 października 1956 |
Poprzednik | |
Następca | |
Przewodniczący Rady Ministrów Węgierskiej Republiki Ludowej | |
Okres |
od 4 listopada 1956 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | |
Następca | |
Okres |
od 13 września 1961 |
Przynależność polityczna | |
Poprzednik | |
Następca | |
Minister spraw wewnętrznych | |
Okres |
od 5 sierpnia 1948 |
Przynależność polityczna |
Węgierska Partia Pracujących |
Poprzednik | |
Następca | |
Odznaczenia | |
![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() ![]() |
János Kádár, właśc. János József Csermanek (ur. 26 maja 1912 w Rijece, zm. 6 lipca 1989 w Budapeszcie) – sekretarz generalny KC Węgierskiej Socjalistycznej Partii Robotniczej, sprawujący władzę na Węgrzech w latach 1956–1988.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Wczesne lata
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w 1912 jako János József Csermanek[1]. Jego rodzicami byli żołnierz János Krezinger i Borbála Csermanek, obydwoje pochodzenia chłopskiego. Para nie była małżeństwem, a po urodzeniu dziecka Borbála została osamotniona[2]. W wieku czternastu lat ze względu na ciężką sytuację finansową rodziny János opuścił szkołę i rozpoczął pracę jako robotnik[3]. Z marksizmem zetknął się po raz pierwszy w 1928 r., gdy przeczytał jedną z prac Friedricha Engelsa. We wrześniu 1930 współorganizował strajk robotniczy. Manifestacja została rozbita przez rząd, a wielu jego towarzyszy zostało aresztowanych. W trakcie trwania wielkiego kryzysu stracił pracę[4] i po raz pierwszy nawiązał kontakt z nielegalną Komunistyczną Partią Węgier, do której dołączył w 1931. W czerwcu 1931 wstąpił do Komunistycznego Stowarzyszenia Młodych Robotników. Jako członek młodzieżowej komórki imienia Jakowa Swierdłowa przyjął pseudonim János Barna[5]. W lipcu tego samego roku wraz z kilkoma innymi komunistami został aresztowany przez policję i pobity. Po wypuszczeniu na wolność został poddany inwigilacji przez policję. W maju 1933 został członkiem komitetu komunistycznej młodzieżówki w Budapeszcie. Partia zaoferowała mu wówczas studia na Uniwersytecie Lenina w Moskwie, ten jednak odmówił, twierdząc, że nie chce opuszczać rodziny[6]. W dalszym ciągu żył w ubóstwie. Do więzienia trafił jeszcze kilkukrotnie. W trakcie odbywania jednego z wyroków poznał Mátyása Rákosiego. Rákosi będący byłym komisarzem Węgierskiej Republiki Rad stał się w okresie międzywojennym jednym z najbardziej znanych węgierskich więźniów politycznych. Obydwaj działacze zaprzyjaźnili się. Pod koniec lat 30. w obliczu faktycznego rozbicia ruchu komunistycznego wraz z kilkoma znajomymi János dołączył do Węgierskiej Partii Socjaldemokratycznej, pozostając jednak zwolennikiem ideologii komunistycznej[7].
Czasy II wojny światowej
[edytuj | edytuj kod]W maju 1942 został członkiem nowo powstałego Komitetu Centralnego partii komunistycznej. Szybko awansował do Sekretariatu[8]. Po masowych zatrzymaniach członków partii został pierwszym sekretarzem[9]. W czerwcu 1943 w miejsce partii komunistycznej utworzył mniej radykalną Partię Pokoju[10], co zostało poddane krytyce przez węgierskich działaczy komunistycznych przebywających w Moskwie, w tym przez Rákosiego[11]. Po rozpoczęciu okupacji hitlerowskiej w 1944 został jednym z przywódców i organizatorów ruchu oporu. Skontaktował się z przywódcą partyzantki jugosłowiańskiej Josipem Broz Tito, którego poprosił o pomoc w formowaniu partyzantki[12]. W końcowej fazie wojny został aresztowany pod fałszywym nazwiskiem, nie został zidentyfikowany. Kiedy skazany został na karę więzienia, zbiegł i powrócił do Budapesztu[13]. Na miejscu stanął na czele Komitetu Wojskowego partii[14].
Okres powojenny
[edytuj | edytuj kod]Po wojnie przyjął nazwisko János Kádár – jedno ze swoich konspiracyjnych nazwisk okresu okupacji hitlerowskiej[14]. Na stanowisku sekretarza generalnego partii zastąpił go przybyły z ZSRR Rákosi[15]. W 1946 został zastępcą sekretarza generalnego[16], a w latach 1948–1950 był ministrem spraw wewnętrznych. Odgrywał ważną rolę w utworzeniu Węgierskiej Partii Pracujących[17]. W latach 1951–1954 więziony i torturowany jako domniemany zwolennik Tito i współpracownik kilku wywiadów. Skazany został na dożywotnie więzienie[18]. Po zwolnieniu z więzienia na drugorzędnych stanowiskach partyjnych[19].
Od lipca 1956 po zmianie I sekretarza ponownie w centralnych władzach partii – Biurze Politycznym i Komitecie Centralnym. Podczas powstania węgierskiego w 1956 wicepremier i minister w rządzie, którym kierował premier Imre Nagy oraz przewodniczący nowej partii, utworzonej w miejsce rozwiązanej Węgierskiej Partii Pracujących. 1 listopada Kádár, razem z Ferencem Munnichem, poleciał do Moskwy. Tam dowiedział się, że władze radzieckie podjęły decyzję o powstrzymaniu powstania i że albo stanie na czele nowego rządu albo zastąpi go Mátyás Rákosi. Po interwencji zbrojnej Armii Radzieckiej został premierem utworzonego w Szolnoku „Rewolucyjnego Rządu Robotniczo-Chłopskiego”. 7 listopada 1956 przybył wraz z rządem do Budapesztu i przejął władzę[20].
Rządy
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3a/Bundesarchiv_Bild_183-57000-0314%2C_Berlin%2C_V._SED-Parteitag%2C_3.Tag.jpg/220px-Bundesarchiv_Bild_183-57000-0314%2C_Berlin%2C_V._SED-Parteitag%2C_3.Tag.jpg)
Początkowo jego rządy charakteryzowały ostre represje wobec uczestników powstania, stopniowo jednak liberalizował swoją politykę, zwłaszcza w zakresie gospodarki – później także w sferze politycznej. Polityka ta, określana potocznie jako „gulaszowy komunizm” („gulasz-komunizm”[21]), podniosła na stosunkowo wysoki poziom standard życia (jak na kraj bloku wschodniego) i przyniosła mu spory autorytet i popularność wśród Węgrów. Ogłosił amnestię, w ramach której z więzień wyszli więźniowie polityczni oraz uczestnicy powstania z 1956 roku[22]. W 1966 Komitet Centralny zatwierdził wprowadzający elementy wolnego rynku Nowy Mechanizm Ekonomiczny (węg. új gazdasági mechanizmus), który rozluźnił restrykcje związane z handlem międzynarodowym, dał ograniczoną wolność pracującym w handlu i pozwolił ograniczonej liczbie ludzi działać w sektorze usług[23]. Szczególny okres liberalizacji przypadł na czas, gdy premierem kraju był Jenő Fock. Okres ten uważany jest za jeden z najbardziej wolnorynkowych w historii państw członkowskich Rady Wzajemnej Pomocy Gospodarczej[24][25].
W 1972 został odznaczony Orderem Lenina[26], a w 1987 Orderem Rewolucji Październikowej (ZSRR)[27].
Koniec kariery politycznej
[edytuj | edytuj kod]W maju 1988 został usunięty ze stanowiska sekretarza KC MSZMP przez Miklósa Németha, który rozpoczął na Węgrzech proces transformacji ustrojowej[28].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Gough 2006, s. 2.
- ↑ Gough 2006, s. 1.
- ↑ Gough 2006, s. 8.
- ↑ Gough 2006, s. 10.
- ↑ Gough 2006, s. 11.
- ↑ Gough 2006, s. 12.
- ↑ Gough 2006, s. 14.
- ↑ Gough 2006, s. 19.
- ↑ Gough 2006, s. 20.
- ↑ Gough 2006, s. 20–21.
- ↑ Gough 2006, s. 21.
- ↑ Gough 2006, s. 22–23.
- ↑ Gough 2006, s. 23.
- ↑ a b Gough 2006, s. 25.
- ↑ Gough 2006, s. 27.
- ↑ Gough 2006, s. 28.
- ↑ Gough 2006, s. 34.
- ↑ Gough 2006, s. 50–51.
- ↑ Gough 2006, s. 55.
- ↑ Lendvai, Paul (2003). The Hungarians: 1000 Years of Victory in Defeat. Princeton: Princeton University Press. s. 463. ISBN 0-691-11406-4.
- ↑ Bernd Jordan, Aleksander Lenz, Księga 100 polityków stulecia, tłum. A. Sąpoliński, wyd. Interart, Warszawa 1997, ISBN 83-7060-508-7.
- ↑ Kadarism – Is it Here to Stay?. [dostęp 2012-01-14]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-01-14)].
- ↑ Gale Stokes, The Walls Came Tumbling Down: The Collapse of Communism in Eastern Europe, Oxford 1993.
- ↑ Balassa, Bela. The Economic Reform in Hungary. Economica, New Series, Vol. 37, No. 145. (1970), s. 1–22.
- ↑ Granick, David. The Hungarian Economic Reform. World Politics, Vol. 25, No. 3. (1973), s. 414–429.
- ↑ J. Kadar odznaczony Orderem Lenina. „Nowiny”, s. 1–2, nr 330 z 28 listopada 1972.
- ↑ Wysokie odznaczenia dla Janosa Kadara i Ericha Honeckera /w/ "Trybuna Robotnicza", nr 256, 2 listopada 1987, s. 5
- ↑ Nowy Leksykon PWN, Andrzej Dyczkowski (red.), Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 1152, ISBN 83-01-12490-3, OCLC 169994460 .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Roger Gough , A Good Comrade: János Kádár, communism and Hungary, London: I.B. Tauris, 2006, s. 323, ISBN 1-84511-058-7, OCLC 60838352 .
- G. H. Heinrich: Hungary: Politics, Economics and Society, 1986
- Bernd Jordan, Aleksander Lenz: Księga 100 polityków stulecia, Interart Warszawa 1997, ISBN 83-7060-508-7.
- Janos Kadar: Socialism and Democracy in Hungary, Budapeszt 1984
- F. A. Vali: Rift and Revolt in Hungary, Cambridge, Mass. 1961
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Johanna Granville: Pierwszy Domino The First Domino: International Decision Making During the Hungarian Crisis of 1956, Texas A & M University Press 2004, ISBN 1-58544-298-4.
- ISNI: 0000000121334286
- VIAF: 54156486
- LCCN: n50042585
- GND: 118559044
- NDL: 00445010
- LIBRIS: 1zcfj93k0fcpxpq
- BnF: 119849030
- SUDOC: 027908267
- NLA: 35256664
- NKC: jn19990210325
- BNE: XX4668285, XX1328854
- NTA: 068826583
- BIBSYS: 90377758
- CiNii: DA01862247
- Open Library: OL4283580A
- PLWABN: 9810656885605606
- NUKAT: n99044592
- J9U: 987007263476405171
- LNB: 000303015
- NSK: 000075451
- CONOR: 44343651
- BNC: 000483672
- LIH: LNB:CcmG;=Bq
- NSZL: 216970
- Premierzy Węgier
- Węgierscy komuniści
- Bohaterowie Związku Radzieckiego
- Laureaci Międzynarodowej Leninowskiej Nagrody Pokoju
- Odznaczeni Orderem Zasługi (Węgry)
- Odznaczeni Orderem Lenina
- Odznaczeni Orderem Klementa Gottwalda
- Odznaczeni Orderem José Martí
- Odznaczeni Orderem Rewolucji Październikowej
- Węgrzy pochodzenia słowackiego
- Ludzie urodzeni w Rijece
- Urodzeni w 1912
- Zmarli w 1989