Geronimo
![]() Geronimo, lata 80. XIX w. | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
Wódz Indian Chiricahua |
![]() |
Geronimo właściwie Goyahkla lub Goyathlay (w języku apache Ten, który ziewa) (ur. 16 czerwca 1829 w Bedonkohe, zm. 17 lutego 1909 w Fort Sill) – jeden z wodzów Indian Chiricahua.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Urodził się w 1829[potrzebny przypis] (według innych źródeł[jakich?] w 1823 roku) w obozowisku Apaczów Bedonkohe nad rzeką Gila na meksykańskim wówczas pograniczu dzisiejszych stanów Nowy Meksyk i Arizona. Imię Geronimo nadali mu Meksykanie. Na wojenną ścieżkę wkroczył w 1858 (według innych źródeł w 1850) roku, po tragicznej śmierci matki, żony i trojga swoich dzieci z rąk meksykańskich żołnierzy w Janos w stanie Chihuahua. W wyniku napadu zginęło około 25 dzieci i kobiet, a ponad 50 zostało uprowadzonych. Ta rodzinna tragedia sprawiła, że stał się bezlitosny wobec meksykańskich, a później także dla ścigających go amerykańskich żołnierzy.
Chociaż był człowiekiem pogodnym, przywiązanym do rodziny i indiańskim szamanem, zasłynął przede wszystkim ze zwycięskich walk podjazdowych na meksykańsko-amerykańskim pograniczu i przypisywanego mu okrucieństwa. Nie pochodził z rodziny wodzów, ale liczne sukcesy wojenne zyskały mu wielu zwolenników. Znał dobrze hiszpański i język Komanczów, ale z jednymi i drugimi zmuszony był częściej walczyć, niż rozmawiać, unikając początkowo konfliktów z Amerykanami.
Po odkryciu złota w Nowym Meksyku w latach 60. i 70. XIX w. walczył z Amerykanami pod wodzą takich wodzów Apaczów, jak Cochise i Juh. W 1886 roku dowodzonych przez niego wojowników obwiniano o zabicie na terenie stanu Sonora łącznie około 600 Meksykanów. W 1872 roku w Arizonie utworzono rezerwat Chiricahua dla Apaczów Cochise’a. Rezerwat ten został zlikwidowany w 1876, a jego mieszkańców przesiedlono do San Carlos. Geronimo uciekł wtedy do rezerwatu wodza Victorio w Ojo Caliente w Nowym Meksyku. Tam też poniósł jedną z nielicznych porażek z armią USA. Po próbie zdobycia siłą zapasów żywności zatrzymano go i zesłano do więzienia w San Carlos w Arizonie.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Edward_S._Curtis_Geronimo_Apache_cp01002v.jpg/240px-Edward_S._Curtis_Geronimo_Apache_cp01002v.jpg)
Zwolniony, od kwietnia 1878 do końca 1879 roku przebywał w Meksyku, wspomagając Victoria i napadając na Meksykanów, a następnie powrócił do San Carlos. Geronimo przebywał przez dwa lata w rezerwacie, jednak jesienią 1881 roku postanowił ponownie chwycić za broń i wraz ze swymi ludźmi wyruszył w góry Sierra Madre. Wiosną 1882 roku poprowadził bezprecedensową wyprawę na rezerwat San Carlos, zabijając szefa policji i nakłaniając tamtejszych Apaczów z wodzem Loco do opuszczenia go. W maju 1883 roku w pościg za nim wyruszył oddział amerykańskiej kawalerii dowodzony przez generała George’a Crooka (przez Indian zwanego Siwym Wilkiem). Crook skłonił go do powrotu do rezerwatu na początku 1884 roku.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d4/Geronimo_agn_1913.jpg/180px-Geronimo_agn_1913.jpg)
W maju 1885, używając podstępu - rozpuścił plotkę o rzekomej śmierci oficera kawalerii i grożących w związku z tym aresztowaniach wśród Indian - wyprowadził ponownie swoich współplemieńców z rezerwatu w góry północnego Meksyku. Przez siedemnaście miesięcy wojownicy zabijali napotkanych białych i kradli konie. Część Apaczów miała jednak dość uciekania i dobrowolnie powróciła do rezerwatu. Pod koniec marca 1886 roku doszło do spotkania Geronima z generałem Crookiem, po którym wódz zgodził się na powrót do rezerwatu. Kilka dni później pewien handlarz wódką sprzedał Indianom alkohol i wmówił im, że wojsko zamierza powiesić Geronima. Wówczas wódz kolejny raz zbiegł z garstką swych najwierniejszych zwolenników w góry.
Kiedy władze federalne zażądały przerwania negocjacji i bezwarunkowej kapitulacji Apaczów, na miejsce Crooka skierowano gen. Nelsona Milesa. 4 września 1886 roku Geronimo i 38 jego ludzi poddali się gen. Milesowi w Kanionie Szkieletów w Arizonie. Wszyscy - nawet kobiety i dzieci, a także zwiadowcy Apaczów na służbie armii USA - byli później trzymani jako jeńcy wojenni na Florydzie, potem w Alabamie i w końcu (od jesieni 1894 do 1909 roku) w Fort Sill na Terytorium Indiańskim (dziś Oklahoma). Część Apaczów pomimo poddania się Geronimo nie godziła się z rządami białych. Do ostatniej potyczki z kolonialistami doszło w 1924 roku w Arizonie[1].
W rezerwacie Geronimo zajął się z czasem uprawą roli, chętnie pokazywał się publicznie (np. na Wystawie Światowej w Saint Louis w 1904 roku i na inauguracji prezydenta Roosevelta rok później) i fotografował się. Nie stronił od hazardu i alkoholu. Zmarł 17 lutego 1909 roku w Fort Sill w wieku 80 lat.
Geronimo stał się jednym z najbardziej znanych historycznych wodzów indiańskich, bohaterem licznych legend, powieści i westernów. Jego imieniem nazwano m.in. amerykański okręt (USS Geronimo, zbudowany w 1943 roku) i serwer aplikacji sieciowych z firmy Apache Software Foundation. Jego życie opisuje m.in. biografia Geronima żywot własny, spisana przez S.M. Barretta (wyd. polskie Iskry 1975).
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Dee Brown - Pochowaj me serce w Wounded Knee. Indiańska historia amerykańskiego Zachodu, Iskry 1981
- Geronima żywot własny spisany przez S.M. Barretta, Iskry 1975
- Piero Pieroni - Wielcy wodzowie Indian, Nasza Księgarnia 1970
- Miloslav Stingl - Indianie na wojennej ścieżce, Wyd. „Śląsk” 1979
- Aleksander Sudak - Leksykon 300 sławnych Indian, Wyd. Akcydens 1995
- Zbigniew Teplicki - Wielcy Indianie Ameryki Północnej, Książka i Wiedza 1994
- Donald E. Worcester - Apacze. Orły Południowego Zachodu, Wyd. TIPI 2002
- Maciej Zimiński - Legenda w indiańskim pióropuszu, Wyd. Spółdzielcze 1991
- Old Apache Chief Geronimo Is Dead, [w:] The New York Times, nytimes.com, 18 lutego 1909 [dostęp 2014-02-26] (ang.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Geronimo's Story of His Life biografia Geronimo spisana przez S.M. Barretta (ang.)
- Geronimo Family Web Site. JodyBresch.com. [dostęp 2013-01-09]. [zarchiwizowane z tego adresu (2020-02-14)]. (ang.).
- ISNI: 0000000120956286
- VIAF: 14770290
- ULAN: 500450264
- LCCN: n50016500
- GND: 118538764
- NDL: 00620723
- LIBRIS: 20dhpccl0jls3v6
- BnF: 119047373
- SUDOC: 027693082
- NLA: 35120378
- NKC: jx20060420001
- BNE: XX1057049
- NTA: 073616303
- BIBSYS: 90568940
- Open Library: OL403950A
- PLWABN: 9810538174005606
- NUKAT: n97062504
- J9U: 987007463316505171
- PTBNP: 113874
- CANTIC: a11693472
- NSK: 000454703
- CONOR: 327920227
- ΕΒΕ: 88525
- KRNLK: KAC200605660
- LIH: LNB:lFv;=B4
- WorldCat: lccn-n50016500