Geopolityka
![]() |
Ten artykuł od 2018-12 zawiera treści, przy których brakuje odnośników do źródeł. |
Geopolityka – termin wprowadzony w 1916 r. przez szwedzkiego teoretyka państwa, Rudolfa Kjelléna, odnoszący się do zależności zagadnień geograficznych i politycznych[1].
Problemy definicyjne
[edytuj | edytuj kod]Znaczenia
[edytuj | edytuj kod]Termin „geopolityka” może mieć co najmniej pięć znaczeń:
- dziedzina wiedzy badająca wpływ czynników geograficznych na prowadzenie polityki zagranicznej[2];
- interdyscyplinarna nauka badająca zależności między wpływem czynników geograficznych i historycznych na powstawanie i funkcjonowanie państw (ośrodków siły). Za symboliczne narodziny tak rozumianej geopolityki jest uważany rok 1889 (publikacja Rudolfa Kjelléna);
- paradygmat badawczy charakteryzujący się rozpatrywaniem zjawisk polityki międzynarodowej przez pryzmat kategorii geograficznych (wielkiej przestrzeni), wykorzystywaniem agregowanych wyników badań (złożonych z wielu danych obejmujących kilka – kilkanaście dziedzin wiedzy). W tym znaczeniu geopolityka bywa postrzegana jako subdyscyplina nauk;
- metoda skutecznego wykorzystania wiedzy z zakresu geografii, historii, nauk politycznych, wojskowych i ekonomicznych w celu jak najskuteczniejszej realizacji celów politycznych danego państwa (ośrodka siły). Dla tego znaczenia terminu „geopolityka” używa się określenia „geopolityka stosowana” (w odróżnieniu od geopolityki jako nauki);
- jedna z pięciu kategorii określających i badających państwo według teorii stworzonej przez Rudolfa Kjelléna, dotycząca jego struktury przestrzennej. Dzieliła się na fizjopolitykę i morfopolitykę[3].
Wybór definicji
[edytuj | edytuj kod]- Geopolityka jest nauką o zastosowaniu zasad geografii w polityce światowej – The Columbia Encyclopedia 1965,
- Geopolityka zajmuje się badaniami wzajemnych relacji między naturalnymi elementami geografii a polityką państw – Dictionnaire de Robert 1965,
- Geopolityka jest nauką, która bada relację między cechami geograficznymi państwa a jego polityką – Grand Dictionnaire Larousse 1983,
- Geopolityka jest zastosowaniem wiedzy geograficznej do polityki światowej – William T. Fox, Geopolitics and International Relations, [w:] NATO Advanced Research Workshop, Bruksela 1983,
- Geopolityka współcześnie bada rywalizację między supermocarstwami (układ Wschód-Zachód) o dominację nad strefami peryferyjnymi (układ Północ-Południe) – Peter Taylor, Political geography of the Twentieth Century: a Global Analysis, Londyn 1993,
- Geopolityka zajmuje się zmiennymi układami sił na niezmiennej przestrzeni – Leszek Moczulski, Geopolityka Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999,
- Geopolityka to doktryna polityczna głosząca, że zjawiska, procesy i fakty polityczne są wyznaczane przez warunki geograficzne – Słownik Języka Polskiego PWN[4].
Subdyscypliny
[edytuj | edytuj kod]Subdyscyplinami geopolityki są:
Geneza
[edytuj | edytuj kod]Geopolityka narodziła się pod koniec XIX wieku. Termin ten został użyty po raz pierwszy przez Szweda, Rudolfa Kjelléna, w artykule pt. Studier öfver Sveriges politiska gränser, opublikowanym w Sztokholmie na łamach czasopisma „Ymer” w 1899 r. Do ojców geopolityki zalicza się także: Fryderyka Ratzela, Alfreda Mahana, Halforda Johna Mackindera oraz Karla Haushofera, którzy tworzyli na przełomie XIX i XX wieku.[5]
Kjellen twierdził, że państwo nieodłącznie związane z ziemią, na której bytuje, stale współzawodniczy z sąsiadującymi państwami, chcąc zdobyć prawo do przewodzenia innymi.
Ratzel, niemiecki geograf, stworzył geopolityczne podwaliny pod niemiecką koncepcję Mitteleuropy. Powiązał ściśle dążenia polityczne z determinantem geograficznym. Mahan, amerykański admirał, stworzył koncepcję przewagi potęgi morskiej nad lądową. Jego koncepcje odnoszące się do amerykańskiej supremacji są nadal stałym elementem kształcenia oficerów i dyplomatów w Stanach Zjednoczonych.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e6/Map_Geopolitic_Mackinder.gif/260px-Map_Geopolitic_Mackinder.gif)
Mackinder, brytyjski geograf, jest autorem najsłynniejszej koncepcji geopolitycznej związanej z ukutymi przez niego pojęciami: World Island (Światowa Wyspa) i Heartland (Obszar Centralny; pierwotnie Pivot Area – Obszar Osiowy). Jego zdaniem to na Światowej Wyspie (obejmującej Eurazję i Afrykę) rozgrywały się najważniejsze wydarzenia dziejowe. Na tym obszarze wyznaczył rejon krytyczny – Heartland, usytuowany w jego środkowo-północnej części. Geopolityczne prawo Mackindera sprowadzało się w skrócie do stwierdzenia: kto panuje nad Wschodnią Europą, panuje nad Obszarem Centralnym; kto panuje nad Obszarem Centralnym, panuje nad Światową Wyspą; kto panuje nad Światową Wyspą, panuje nad światem[6].
W 1943 zmodyfikował nieco swoją teorię, stwierdzając, iż morski odpowiednik Heartlandu stanowi Midland Ocean Basin, czyli basen północnego Atlantyku od Gór Skalistych w Ameryce Północnej do rzeki Wołgi na pograniczu Europy i Azji. I dopiero połączenie potencjału głównych mocarstw zarówno w ramach Heartlandu: ZSRR, Chin i Niemiec, jak i basenu północnego Atlantyku: USA, Wielkiej Brytanii i Francji spowoduje, że oba te ośrodki będą w stanie rywalizować o panowanie nad światem[7][8]. W ten sposób Mackinder przewidział, że z Heartlandu i basenu Atlantyku wyłonią się dwie potęgi: USA i ZSRR, które rozpoczną walkę o władzę nad światem, a rejonem ich starcia stanie się Płaszcz Próżni: Azja wschodnia, Indie, Bliski Wschód, Afryka Północna[9][10][11][12].
Haushofer, niemiecki generał, był twórcą koncepcji geopolitycznej zakładającej podział świata na cztery panregiony geopolityczne, rozciągające się południkowo: amerykański, niemiecki, rosyjski i japoński. Założyciel najsłynniejszego pisma geopolitycznego Zeitschrift für Geopolitik[13][14].
Ojcowie geopolityki dali początek geopolityce klasycznej, do przedstawicieli której można zaliczyć m.in.: Nicholasa Spykmana (koncepcja Rimlandu), Aleksandra de Seversky’ego czy Saula Cohena.
Własną koncepcję geopolityczną wykreował Carl Schmitt, który uznał iż „kluczem” do rozpoznania mechanizmu dziejów jest konflikt między potęgami „morskimi” (tallassokracjami) i „lądowymi” (tellurokracjami), przy czym uosobieniem potęgi morskiej miałby być legendarny „Lewiatan”, zaś lądowej – „Behemot”[15][16]. Koncepcję tę rozwinął m.in. George Modelski w swojej teorii cykli hegemonicznych.
okres | Potęga morska | Potęga lądowa |
---|---|---|
ok. 1200 p.n.e. | Mykeny | Troja |
V w. p.n.e. | Ateny | Sparta |
264–146 p.n.e. | Kartagina | Rzym |
IX w. | Normanowie | Imperium Karolińskie |
XIII–XIV w. | Wenecja | Imperium Mongołów |
XV–XVI w. | Portugalia | Hiszpania |
1660–1688 | Holandia | Francja |
1744–1815 | Wielka Brytania | |
1815–1907 | Rosja | |
1885–1945 | Niemcy | |
1945–1991 | USA | ZSRR |
Alternatywną wobec powyższych koncepcję geopolityczną przedstawił rosyjski geopolityk Wieniamin Siemonow Tien-Szański (1870–1942), który wyodrębnił na powierzchni ziemi obszar „krytyczny”, między równikiem a 45 północnym równoleżnikiem. W tym obszarze zaznaczył trzy wielkie zatoki oceaniczne: europejskie Morze Śródziemne wraz z Morzem Czarnym, Morze Chińskie (Południowe i Wschodnie) wraz z Morzem Japońskim oraz Morze Karaibskie wraz z Zatoką Meksykańską. Tien-Szański uważał, iż hegemonem świata będzie ten kto będzie w stanie rządzić jednocześnie wszystkimi trzema morzami, a trzema „władcami świata” będą te trzy mocarstwa, z których każda zawładnie jednym z tych mórz. Wyróżnił też trzy rodzaje globalnych mocarstw.
- pierścieniowy – skoncentrowany wokół morza. Przykłady: Imperium Rzymskie, Cesarstwo Bizantyńskie, Kolonie Wenecji, Imperium Osmańskie – wokół Morza Śródziemnego, Szwecja wokół Morza Bałtyckiego.
- punktowy – który tworzą państwa mieszczące się na wyspach i półwyspach i dysponujące silną flotą. Tworzą one porty, punkty strategiczne, bazy wojenne w strategicznie ważnych punktach planety, jak czyniły to: Hiszpania, Niderlandy, Wielka Brytania, czy Japonia.
- kontynentalny – jest oparty na modelu „od morza do morza”, wnętrze kontynentu obejmuje obszerne terytorium, dwoma krańcami „opierające się” o obmywające jej krańce oceany. Przykładem takiego modelu były m.in. starożytna Persja, imperium Aleksandra Wielkiego, Imperium Mongołów, Imperium Rosyjskie a współcześnie USA oraz ZSRR, a następnie Rosja[17].
Geopolityka polska
[edytuj | edytuj kod]W Polsce geopolityka akademicka narodziła się bardzo wcześnie, bo na przełomie XIX i XX wieku. Ojcem geopolityki polskiej był Eugeniusz Romer, którego sztandarowe dzieła takie jak Rola rzek w historii i geografii narodów (1901), czy Ziemia i państwo. Kilka uwag geopolitycznych (1939) po dziś dzień nie straciły swojej aktualności. Polska geopolityka wyłoniła się z naukowego sporu między Eugeniuszem Romerem oraz Wacławem Nałkowskim. Ten ostatni stworzył tezę badawczą o przejściowym charakterze ziem polskich, zarówno w znaczeniu komunikacyjnym, jak i kulturowym. Romer odniósł się do niej bardzo krytycznie, wskazując na pomostowy charakter ziem polskich, usytuowanych między Morzem Bałtyckim a Morzem Czarnym.
Do akademickich geopolityków polskich zaliczają się także m.in.: Michał Janiszewski, Maria Kiełczewska, Ignacy Matuszewski, Leszek Moczulski, Jerzy Niezbrzycki (ps. Ryszard Wraga), Andrzej Piskozub, Władysław Studnicki, Leszek Sykulski, Zygmunt Wojciechowski, Tomasz Gabiś[18], Jacek Bartosiak[19].
W Polsce działa Polskie Towarzystwo Geopolityczne, Instytut Geopolityki, Europejskie Centrum Analiz Geopolitycznych, odbywają się zjazdy geopolityków[20].
W Krakowie od 2022 roku na Uniwersytecie Komisji Edukacji Narodowej można studiować geopolitykę zarówno jako studia I stopnia (3 lata), albo studia II stopnia (3 lata).
Czasopisma
[edytuj | edytuj kod]- Geopolityka. Półrocznik Instytutu Geopolityki – czasopismo naukowe założone przez Leszka Sykulskiego, prezesa Instytutu Geopolityki.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ geopolityka, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2022-03-14] .
- ↑ Sykulski 2009 ↓, s. 17.
- ↑ Leszek Sykulski , Geopolityka. Słownik terminologiczny, Warszawa: PWN, 2009, s. 31–32, ISBN 978-83-01-15968-9, OCLC 750547049 .
- ↑ Zbigniew Lach, Julian Skrzyp, Geopolityka i geostrategia, Wydawnictwo AON, Warszawa 2007, s. 194–196, ISBN 978-83-7523-015-4.
- ↑ Białoskórski, R., 2023. Geopolitics of the information age, Przegląd Geopolityczny, 46, s. 155-165. https://przeglad.org/wp-content/uploads/2023/12/PG46.pdf (dostęp: 24.01.15).
- ↑ Andrzej Maśnica: Świat kolisty i zwycięstwo w historii Sir Halforda Mackindera. Stańczyk 1/ 1995, s. 24–38.
- ↑ L.Moczulski: Geopolityka, s. 109.
- ↑ Mackinder: Heartland i Midland Ocean Basin (1940).
- ↑ L.Moczulski: Geopolityka, s. 17–19.
- ↑ Karol Bobkowski: Chiny w grze o dominację nad Eurazją.
- ↑ Sempa | Mackinder’s World (III) [online], unc.edu [dostęp 2024-04-23] [zarchiwizowane z adresu 2014-02-17] .
- ↑ Robert Potocki: Heartland Halforda Mackindera | | Nowa Geopolityka [online], geopolityka.net [dostęp 2020-07-08] (pol.).
- ↑ Leszek Moczulski , Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa: Bellona, 1999, ISBN 83-11-08898-5, OCLC 830286502 .
- ↑ Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 11–23.
- ↑ M. Konopko, Walka Behemota z Lewiatanem: Nomos ziemi według Carla Schmitta, <http://www.fronda.pl/arch/17-18/109.htm> (20 IV 2008).
- ↑ http://geopolityka.net/geopolityka-jako-nauka-pomocnicza-historii/ Dawid Madejski: Spojrzenie z góry. Geopolityka jako nauka pomocnicza historii.
- ↑ http://geopolityka.net/wienamin-siemionow-tien-szanski-jako-tworca-rosyjskiej-szkoly-geopolityki/ Jakub Potulski: Wienamin Siemionow Tien-Szański jako twórca rosyjskiej szkoły geopolityki Przegląd Geopolityczny”, 2009, t. 1, s. 47–54.
- ↑ Tomasz Gabiś: Powrót geopolityki. Stańczyk nr 1 / 1995, s. 24–36.
- ↑ Jacek Bartosiak , Pacyfik i Eurazja. O wojnie., 2016 .
- ↑ aon.edu.pl: III Zjazd Geopolityków Polskich. [dostęp 2010-10-31].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Moczulski Leszek, Geopolityka. Potęga w czasie i przestrzeni, Warszawa 1999.
- Sykulski Leszek, Geopolityka. Skrypt dla początkujących, Częstochowa 2014, ISBN 978-83-65047-00-7.
- Polski portal o geopolityce. http://geopolityka.net/
- Białoskórski, R., 2023. Geopolitics of the information age, Przegląd Geopolityczny, 46, s. 155-165.