Armand Jean Richelieu
Kardynał prezbiter | |||
![]() | |||
| |||
Kraj działania | |||
---|---|---|---|
Data i miejsce urodzenia |
9 września 1585 | ||
Data i miejsce śmierci |
4 grudnia 1642 | ||
Miejsce pochówku | |||
Opat Cluny i Cîteaux | |||
Okres sprawowania |
1635–1642 | ||
Biskup Luçon | |||
Okres sprawowania |
1606–1624 | ||
Wyznanie | |||
Kościół | |||
Nominacja biskupia |
1606 | ||
Sakra biskupia |
17 kwietnia 1607 | ||
Kreacja kardynalska |
5 września 1622 | ||
![]() | |||
Odznaczenia | |||
![]() |
Data konsekracji |
17 kwietnia 1607 | ||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|
Konsekrator | |||||||
|
Armand-Jean du Plessis de Richelieu (fr. wym. [aʁmɑ̃ ʒɑ̃ dy plɛsi də ʁiʃəljø]; ur. 9 września 1585 w Paryżu, zm. 4 grudnia 1642 tamże) – francuski diuk, kardynał, pierwszy premier Francji[1][2] w latach 1624–1642.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Dzieciństwo i młodość
[edytuj | edytuj kod]Ojcem Armanda był François du Plessis, szlachcic ze zubożałej rodziny, który wzbogacił się dzięki małżeństwu z Zuzanną La Porte, córką paryskiego adwokata prowadzącego interesy Zakonu Maltańskiego. Mieli pięcioro dzieci – trzech synów (Armand-Jean był z nich najmłodszy) i dwie córki. Nie wiadomo dokładnie, gdzie urodził się przyszły kardynał. Sam twierdził, że jest rodowitym paryżaninem. Inni zapewniali, że przyszedł na świat w rodzinnych dobrach w Richelieu. Wiadomo tylko, że poród był bardzo ciężki, a zarówno matka, jak i syn byli bliscy śmierci. Został ochrzczony w paryskim kościele św. Eustachego, a imię otrzymał po swoim ojcu chrzestnym, marszałku Armandzie de Biron.
Po śmierci ojca w 1590 roku mały Armand wraz z matką i rodzeństwem opuścił Paryż i zamieszkał w Richelieu. W ponurym domu ścierały się ze sobą trzy kobietyː babka Franciszka, matka i ciotka. Żyły w nieustannej obawie o finanse, o zdrowie chorowitego Armanda i o bezpieczeństwo zagrożone przemarszami zbrojnych band. Tymi czynnikami tłumaczono potem obsesyjny kult ładu i bezpieczeństwa, chłód uczuciowy i chęć wybicia się przyszłego kardynała.
W 1594 roku rozpoczął naukę w znakomitym paryskim collège de Navarre. Zdobył tam świetną znajomość łaciny, trochę gorszą greki, nauczył się włoskiego, hiszpańskiego, imponował znajomością historii. Po skończeniu nauki w kolegium wstąpił do akademii wojskowej pana de Pluvinel jako markiz de Chillou. Uczył się świetnie, jednak w 1603 przerwał naukę z uwagi na to, że jego starszy brat Alfons przeznaczony na biskupa Luçon, odmówił objęcia tej godności i wstąpił do zakonu. Przez następne lata uczył się bardzo solidnie, głównie samodzielnie, z dzieł nowoczesnego angielskiego teologa Richarda Smitha, skupiając się głównie na kontrowersyjnej teologii, biblistyce i homiletyce.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/RichelieuRochelle.jpg/220px-RichelieuRochelle.jpg)
Biskup i minister
[edytuj | edytuj kod]W 1606 roku król mianował go biskupem Luçon, mimo braku odpowiedniego wieku. W grudniu Armand wyjechał do Rzymu zabiegać o dyspensę. Jego znakomite przygotowanie wyjednało mu zgodę. 17 kwietnia 1607 roku został wyświęcony przez kardynala Givry. W październiku 1607 ukończył studia uzyskując doktorat na Sorbonie. W następnym roku wyjechał do swojej diecezji i odtąd przez kilka lat zajmował się remontem katedry, wizytowaniem parafii, pisaniem podręczników dla księży, zabiegami o poprawę warunków życia ubogich. Od czasu do czasu pojawiał się na dworze. W 1614 roku król Ludwik XIII ukończył czternaście lat i osiągnął pełnoletność. Oficjalnie poprosił jednak matkę, by nadal sprawowała rządy w jego imieniu. Z tej okazji zebrały się w Paryżu Stany Generalne, na których biskup Luçon, jako kandydat z Poitou i Turenii, dał się poznać jako zdolny negocjator. W listopadzie 1615 roku król zawarł małżeństwo z księżniczką hiszpańską Anną Austriaczką. Biskup Luçon został wówczas jej jałmużnikiem.
W następnym roku faworyt królowej regentki, Concini, dążąc do dalszego wzmocnienia swej władzy, odsunął dotychczasowych ministrów i powołał w ich miejsce nowych, całkowicie zależnych od siebie. 25 listopada dołączył do tej ekipy biskup Luçon, jako minister wojny i spraw zagranicznych. W ciągu pięciu miesięcy pełnienia tej funkcji Richelieu kontynuował politykę swego poprzednika. Energicznie zajął się werbowaniem 12-tysięcznej armii przeciw rebeliantom i rozpoczął przeciw nim działania wojenne. 24 kwietnia 1617 roku związani z królem spiskowcy zamordowali Conciniego. Pierwszy minister Barbin został uwięziony, a królowa odesłana do Blois. Richelieu zdecydował się jej towarzyszyć.
Dalsze lata
[edytuj | edytuj kod]W 1622 dzięki protekcji królowej-matki Marii Medycejskiej, papież Grzegorz XV mianował go kardynałem. W 1624 został powołany przez Ludwika XIII na pierwszego ministra. Wprowadził szereg reform, m.in. zmierzających do osłabienia pozycji arystokracji.
W 1630 r. zabronił arystokratom działalności handlowej, wkrótce potem zakazał im prowadzenia prywatnych wojen oraz posiadania zamków warownych (istniejące miały zostać wykupione). W latach 1625–1628 prowadził wojnę z hugenotami, jedną z głównych sił przeciwnych królowi. Pokonawszy hugenotów w 1629 wydał edykt łaski nakazujący hugenotom zrezygnowanie z samodzielności politycznej oraz oddania twierdz, ale gwarantujący jednocześnie wolność wyznania. Pokój ten był przyczyną konfliktu kardynała z Marią Medycejską. Richelieu wyszedł z niego zwycięsko i po tzw. „dniu zawiedzionych” (11 listopada 1630) otrzymał od króla potwierdzenie stanowisk i pełnię zaufania.
W celach propagandowych powołał do życia rządową gazetę. W 1635 założył Akademię Francuską, której zadaniem było stworzenie literackiego języka francuskiego. Rozbudował armię i flotę. Podjął politykę podbojów kontynentalnych, współzawodnicząc z Anglią. Chciał osłabić Habsburgów, więc utrzymywał dobre kontakty z Turcją.
W czasie wojny trzydziestoletniej (1618–1648) wspierał nastroje antyhiszpańskie i antyhabsburskie, nie angażował jednak Francji w otwarty konflikt. Wspierał działania książąt protestanckich oraz krajów przeciwnych Cesarstwu – szukał sojuszu z Anglią, Niderlandami Północnymi, Danią, później ze Szwecją (to między innymi jego dyplomaci byli odpowiedzialni za doprowadzenie do rozejmu polsko-szwedzkiego w Starym Targu w 1629 roku). Hojnymi subsydiami wspomagał niektóre księstwa protestanckie i włoskie, a także Szwecję.
Dopiero 12 maja 1635 roku Francja wypowiedziała otwartą wojnę Hiszpanii. Wcześniej zawarty został w Compiègne układ ze Szwedami, na mocy którego połączone siły francusko-szwedzkie miały zaatakować i cesarza, i króla Hiszpanii. Richelieu jednak nie był zainteresowany konfliktem z Rzeszą i usiłował ograniczyć teatr wojny do terenów Hiszpanii i południowych Niderlandów. W odpowiedzi Szwedzi ograniczyli swoje działania jedynie do terytorium Niemiec. Wysokie koszty prowadzenia wojny zmuszały kardynała do coraz dotkliwszego obciążania ludności podatkami, co skutkowało serią rewolt, które przetaczały się przez Francję w trakcie całej wojny. Najbardziej znanym zrywem ludności w tych czasach był ruch „bosonogich”.
W 1641 roku zawiązano przeciw niemu spisek, na czele którego stanęli Gaston, książę Orleanu, François de Thou i markiz Cinq-Mars – faworyt Ludwika XIII, syn długoletniego przyjaciela Richelieu. Kardynał sam przedstawił młodego markiza królowi, sądząc że takiego faworyta będzie mógł z łatwością kontrolować. Pomylił się, ale spisek i tak został wykryty i udaremniony. Cinq-Mars został ścięty, a Gaston Orleański opuścił Francję.
Richelieu umarł w 1642 roku i pozostawił testament, w którym tłumaczył swoje postępowanie. Według tego dokumentu celem kardynała było wprowadzenie w życie zasad absolutyzmu i stworzenie silnego państwa w granicach starożytnej Galii.
Po śmierci Richelieu funkcję pierwszego ministra Francji objął rekomendowany przez niego kardynał Jules Mazarin.
Richelieu został pochowany w kaplicy Sorbony. 5 grudnia 1793 roku jego zwłoki zostały sprofanowane przez paryskich sankiulotów[3].
Richelieu w literaturze
[edytuj | edytuj kod]Gdy Aleksander Dumas uczynił go jednym z głównych bohaterów powieści „Trzej muszkieterowie”, opisał go jako męża stanu, makiawelicznego i oddanego swej służbie w rządzie. Na tej podstawie popularna tradycja przekazuje jego obraz jako osoby złowrogiej.
Ocena
[edytuj | edytuj kod]Richelieu uważany jest za polityka, który złamał potęgę hugenotów. Po ich pokonaniu, gdy nie zagrażali już jego polityce, przyznał im wolność wyznania specjalnym edyktem. Niewątpliwie złamał potęgę arystokracji: burzył zamki opornych, konfiskował dobra, ścinał spiskowców.
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Richelieu uważany jest za pierwszego „premiera” Francji, mimo że za jego czasów funkcja ta nie istniała jeszcze w obecnej formie. Przed nim, analogiczne choć mniej prestiżowe stanowisko zajmował Concino Concini (zob. Musée des familles: lectures du soir, Volume 13 Éditeur, Bureaux du Musée des Familles, 1846, str. 323).
- ↑ Gilibert de Merlhiac, Essai comparatif entre le cardinal-duc de Richelieu, premier ministre de Louis XIII, roi de France, et M. William Pitt, premier ministre de George III, roi de la Grande-Bretagne, 1816, s. 39-40 (zob. books.google.com).
- ↑ Zbigniew Wójcik: Historia Powszechna. Wiek XVI-XVII. Warszawa: PWN, 1998. ISBN 83-01-08912-1.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Jan Baszkiewicz, Richelieu, Warszawa 1984 (Cykl: Biografie Sławnych Ludzi).
- François Bluche, Richelieu (Cykl: Biografie Znane i Nieznane)
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Herby rodu du Plesiss de Richelieu w: Arnaud BUNEL Héraldique européenne
- ISNI: 0000000123198599
- VIAF: 12314392
- ULAN: 500230194
- LCCN: n50074523
- GND: 118600354
- NDL: 00621371
- LIBRIS: c9prsp2w105kz8m
- BnF: 11921894w
- SUDOC: 027349217
- SBN: CFIV083864
- NLA: 35958174
- NKC: jn19990007026
- DBNL: rich009
- BNE: XX876065
- NTA: 069013942
- BIBSYS: 90717847
- CiNii: DA03008949
- Open Library: OL1473994A
- PLWABN: 9810643062105606, 9810575293705606
- NUKAT: n96401706
- J9U: 987007266901805171
- CANTIC: a10430180
- LNB: 000169955
- NSK: 000080091
- CONOR: 166372707
- BNC: 000038431
- ΕΒΕ: 148852
- BLBNB: 000164046
- LIH: LNB:V*325429;=BL
- PWN: 3967755
- Britannica: biography/Armand-Jean-du-Plessis-cardinal-et-duc-de-Richelieu
- Universalis: armand-jean-du-richelieu
- БРЭ: 3511472
- NE.se: armand-jean-du-plessis-richelieu
- SNL: Armand_Jean_du_Plessis_de_Richelieu
- VLE: armand-jean-de-richelieu
- Catalana: 0055512
- DSDE: Armand_Jean_du_Plessis_de_Richelieu
- Hrvatska enciklopedija: 52774
- Książęta Królestwa Francji
- Pierwsi ministrowie królów francuskich
- Francuscy ministrowie spraw zagranicznych
- Francuscy opaci benedyktyńscy
- Francuscy opaci cysterscy
- Francuscy kardynałowie
- Kardynałowie z nominacji Grzegorza XV
- Odznaczeni Orderem Świętego Ducha
- Ludzie urodzeni w Paryżu
- Biskupi Luçon
- Urodzeni w 1585
- Zmarli w 1642