Andrzej Małkowski
![]() | |
Data i miejsce urodzenia |
31 października 1888 |
---|---|
Data i miejsce śmierci |
16 stycznia 1919 |
Zawód, zajęcie |
instruktor harcerski |
Odznaczenia | |
![]() |
Andrzej Juliusz Małkowski (ur. 31 października 1888 w Trębkach, zm. 16 stycznia 1919 w Zatoce Mesyńskiej) – twórca polskiego skautingu, instruktor i teoretyk harcerstwa, działacz polskich organizacji młodzieżowych i niepodległościowych.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Andrzej_Ma%C5%82kowski_%28Zarzewie%29.jpg/200px-Andrzej_Ma%C5%82kowski_%28Zarzewie%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Andrzej_malkowski_pomnik_park_jordana_krakow.jpg/200px-Andrzej_malkowski_pomnik_park_jordana_krakow.jpg)
Urodził się w rodzinie ziemiańskiej o tradycjach patriotycznych i żołnierskich. Uczył się w Warszawie, Tarnowie, Krakowie i Lwowie, gdzie w 1906 w VI Szkole Realnej uzyskał świadectwo dojrzałości. Był współzałożycielem abstynenckiej organizacji uczniów krakowskich „Młodzież”. W 1908 rozpoczął studia na Wydziale Budowy Maszyn Politechniki Lwowskiej. W kwietniu 1910 przeniósł się na Uniwersytet Lwowski, którego nie ukończył. Był członkiem Zarządu Głównego „Eleuterii” – federacji związków abstynenckich. Należał do „Eleusis”, „Zarzewia”, „Sokoła”.
W listopadzie 1909 jako elew Polskiego Związku Wojskowego, później przekształconego w Armię Polską za dwukrotne spóźnienie na zajęcia otrzymał jako karę polecenie przetłumaczenia podręcznika twórcy skautingu Roberta Baden-Powella[1] pt. „Scouting for Boys” („Skauting dla chłopców”). Po zapoznaniu się z jego treścią Małkowski stał się entuzjastą i propagatorem skautingu na ziemiach polskich. Wówczas zlecono mu organizowanie młodzieży gimnazjalnej w Oddziałach Ćwiczebnych, później przekształconych w Drużyny Skautowe.
W czasie pierwszego kursu skautowego w okresie od 20 marca do 21 maja 1911 omawiał poszczególne rozdziały przygotowywanego przez siebie podręcznika. W okresie od kwietnia do lipca 1911 ukazywała się arkuszami jego praca „Scouting jako system wychowania młodzieży” – pierwsza polska książka o skautingu. Małkowski wszedł w skład pierwszej Komendy Skautowej, następnie Naczelnej Komendy Skautowej we Lwowie. W październiku 1911 rozpoczął wydawanie „Skauta”, który wkrótce zdobył niezwykłą poczytność. Małkowski traktował skauting jako nowy styl życia i metodę odrodzenia młodzieży. W marcu 1912 wyjechał do Londynu w celu zebrania materiału do nowego wydania swej książki. Po powrocie został odsunięty od pracy w „Skaucie” i Naczelnej Komendzie Skautowej. W 1913 zorganizował wycieczkę skautową na III Wszechbrytyjski Zlot Skautów w Birmingham w Anglii. Za zasługi Małkowski otrzymał od Roberta Baden Powella skautowy medal „Za zasługi”.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f5/Tablica_w_lwowskiej_katedrze_po%C5%9Bwi%C4%99cona_Oldze_i_Andrzejowi_Ma%C5%82kowskim_fot._Krzysztof_Stanowski.jpg/200px-Tablica_w_lwowskiej_katedrze_po%C5%9Bwi%C4%99cona_Oldze_i_Andrzejowi_Ma%C5%82kowskim_fot._Krzysztof_Stanowski.jpg)
W czerwcu 1913 przeniósł się do Zakopanego, gdzie wziął ślub z Olgą Drahonowską. Rozwijał tam ożywioną działalność, tworząc silny, niezależny ośrodek harcerski. Wraz z wybuchem wojny wstąpił na krótko do Legionów Polskich. Brał udział w pierwszych walkach, lecz zależność tych formacji od zaborcy austriackiego spowodowała jego wystąpienie. W wyniku próby utworzenia niepodległej Rzeczypospolitej Podhalańskiej musiał opuścić Zakopane. Udał się do Anglii, a potem do Stanów Zjednoczonych, gdzie zakładał polskie drużyny skautowe wśród emigrantów. Od września 1915 do września 1916 pełnił funkcję skautmistrza związkowego w Związku Sokołów Polskich w Ameryce. Próbował zorganizować z „Sokołów” Legion Polski do walki z Niemcami. Wobec braku poparcia ze strony władz związku przybył do Kanady, gdzie w grudniu 1916 r. wstąpił do wojska. W styczniu 1917 roku wraz z grupą „Sokołów” został przyjęty do Wojskowej Szkoły Piechoty, którą ukończył w kwietniu tego samego roku. Następnie służył w armii kanadyjskiej, walczył na froncie we Francji. W listopadzie 1918 został przeniesiony do armii gen. Józefa Hallera. Wysłany w misji wojskowej do polskich oddziałów w Odessie pod dowództwem generała Lucjana Żeligowskiego. Francuski, 4300-tonowy statek "Chaouia", na którym druh Małkowski płynął na Morze Czarne, zatonął na minie nocą z 15 na 16 stycznia 1919 w Cieśninie Mesyńskiej, na pozycji 38° 18'N, 15° 41'E, płynąc z Marsylii do Batumi; katastrofa pociągnęła za sobą 476 ofiar. Minę postawił 3 października 1918 roku niemiecki okręt podwodny SM UC-53 (d-ca Erich Gerth).
Po tragicznej śmierci Małkowskiego jego żona Olga Drahonowska-Małkowska nadal propagowała ideę skautingu w Wielkiej Brytanii i w Polsce. W emigracyjnym harcerstwie działał też ich jedyny syn Lutyk Małkowski, a potem wnuczka Krystyna (oboje mieszkający na stałe w Wielkiej Brytanii).
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/63/Ncm_zakop_malkowscy.jpg/200px-Ncm_zakop_malkowscy.jpg)
Upamiętnienie
[edytuj | edytuj kod]Uchwałą z 7 lutego 2008 Senat RP zdecydował o ustanowieniu roku 2008 Rokiem Andrzeja i Olgi Małkowskich[2]. Z tej okazji Poczta Polska wydała m.in. okolicznościową kartkę pocztową[3].
Wizerunek Andrzeja Małkowskiego wraz z żoną widnieje na rewersie srebrnej monety kolekcjonerskiej o nominale 10 złotych wyemitowanej przez Narodowy Bank Polski w 2010 r. z okazji setnej rocznicy istnienia Harcerstwa Polskiego[4].
11 listopada 2018 został pośmiertnie odznaczony Orderem Orła Białego z okazji Narodowych Obchodów Setnej Rocznicy Odzyskania Niepodległości[5].
11 stycznia 2023 roku miała miejsce premiera filmu dokumentalnego "Harcerz nr 1. Rzecz o Andrzeju Małkowskim" w reżyserii Adama Turuli i Marii Wilgus, wyprodukowanego przez Fundację na Dobro Harcerstwa Górnośląskiego.
- Miejsca i obiekty upamiętniające
- Bielsko-Biała: ulica Andrzeja Małkowskiego (wjeżdża się w nią od ulicy Młodzieżowej)
- Gostynin: ulica Andrzeja Małkowskiego
- Kraków:
- tablica na budynku przy ul. Grabowskiego 4, gdzie w latach 1905-1906 mieszkał Andrzej Małkowski
- tablica w V Liceum im. A Witkowskiego w Krakowie, ul. Studencka 12, gdzie Andrzej Małkowski uczęszczał w latach 1903-1905
- ulica Andrzeja Małkowskiego
- popiersie Andrzeja Małkowskiego w parku im. Henryka Jordana w Krakowie według projektu Macieja Zychowicza (odsłonięte 27 sierpnia 2011 przy okazji Zlotu ZHR z okazji 100-lecia powstania harcerstwa w Polsce) w ramach projektu „słynni Polacy XX w.” (V.5)
- Lwów: tablica w katedrze łacińskiej odsłonięta i poświęcona w 1991 z okazji 80-lecia powstania pierwszych drużyn skautowych
- Odrzykoń: tablica pamiątkowa na dziedzińcu zamkowym
- Ostrów Wielkopolski ulica Olgi i Andrzeja Małkowskich
- Ostrzeszów ulica Olgi i Andrzeja Małkowskich
- Rzeszów:
- tablica pamiątkowa na ścianie teatru im. Wandy Siemaszkowej
- 15 czerwca 2002 odbyła się uroczystość nadania imienia Olgi i Andrzeja Małkowskich Chorągwi Podkarpackiej ZHP[6]
- Sanok: tablica pamiątkowa na elewacji siedziby TG „Sokół” i drzewo pamiątkowe platan w parku miejskim im. Adama Mickiewicza
- Stalowa Wola: rondo im. Olgi i Andrzeja Małkowskich
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/%C5%9Awinouj%C5%9Bcie_-_Skwer_imienia_dh._Olgi_i_Andrzeja_Ma%C5%82kowskich_-_05.10.2022_15-27-03.jpg/220px-%C5%9Awinouj%C5%9Bcie_-_Skwer_imienia_dh._Olgi_i_Andrzeja_Ma%C5%82kowskich_-_05.10.2022_15-27-03.jpg)
- Szczecin: ulica Andrzeja Małkowskiego
- Świnoujście: skwer im. dh. Olgi i Andrzeja Małkowskich
- Tarnobrzeg: rondo im. Olgi i Andrzeja Małkowskich (2012r.)
- Tarnów: pomnik Andrzeja Małkowskiego przy zbiegu ulic Krakowskiej, Bema i Bandrowskiego, w pobliżu domu, w którym mieszkał w 1901-1902, odsłonięty w 2008[7]
- Trębki:
- pomnik Andrzeja Małkowskiego przy skrzyżowaniu dróg Gąbin-Kutno i Gostynin-Żychlin (odsłonięty w 1988)
- tablica pamiątkowa w kościele parafialnym św. Stanisława Kostki (odsłonięta i poświęcona w 1988)
- medalion i napis na ścianie budynku starego dworu, gdzie urodził się Andrzej Małkowski (odsłonięte w 1991)
- tablica pamiątkowa na budynku Szkoły Podstawowej im. Andrzeja Małkowskiego (odsłonięta w 1991)
- Warszawa:
- tablica na ścianie Młodzieżowego Domu Kultury przy ul. Łazienkowskiej 7 (dawnego „Domu Harcerza”, odsłonięta w 1986)
- skwer im. Olgi i Andrzeja Małkowskich – skwer na Mokotowie, między ul. Puławską, Okolską i skarpą warszawską, na skwerze głaz pamiątkowy z repliką tablicy z ul. Łazienkowskiej (odsłoniętą w 1988)
- Wrocław: ulice Olgi Drahonowskiej i Andrzeja Małkowskiego w dzielnicy Krzyki
- Tablica Pamiątkowa przy siedzibie Komendy Chorągwi Dolnośląskiej ZHP przy ul. Nowej 6 we Wrocławiu
- Zakopane:
- pomnik Olgi i Andrzeja Małkowskich na Nowym Cmentarzu (odsłonięty w 1981) autorstwa Henryka Burzeca[8]
- Muzeum Harcerskie im. Olgi i Andrzeja Małkowskich w Zakopanem
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/62/Plaque_to_Andrzej_Ma%C5%82kowski_at_13_Mickiewicza_Street_in_Sanok_%28renewed_2014%29.jpg/200px-Plaque_to_Andrzej_Ma%C5%82kowski_at_13_Mickiewicza_Street_in_Sanok_%28renewed_2014%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0c/UlicaAmbro%C5%BCegoGrabowskiego4-TablicaUpami%C4%99tniaj%C4%85caAndrzejaMa%C5%82kowskiego-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg/200px-UlicaAmbro%C5%BCegoGrabowskiego4-TablicaUpami%C4%99tniaj%C4%85caAndrzejaMa%C5%82kowskiego-POL%2C_Krak%C3%B3w.jpg)
Zobacz też
[edytuj | edytuj kod]Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Alojzy Zielecki, Rozwój ruchu niepodległościowego, W epoce autonomii galicyjskiej, [w:] Sanok. Dzieje miasta, Praca zbiorowa pod redakcją Feliksa Kiryka, Kraków 1995, s. 475.
- ↑ M.P. z 2008 r. nr 14, poz. 147
- ↑ Marek Popiel. Karta pocztowa wydana z okazji Roku Andrzeja i Olgi Małkowskich. „Skaut”. 3-4 (19-20), s. 16, grudzień 2009. Tarnów. ISSN 1898-7729. [dostęp 2013-02-05].
- ↑ 100. rocznica Harcerstwa Polskiego. nbp.pl. [dostęp 2024-05-20]. (pol.).
- ↑ Anna Kondek-Dyoniziak: Prezydent uhonorował pośmiertnie Orderem Orła Białego ponad 20 wybitnych Polaków. dzieje.pl, 11 listopada 2018. [dostęp 2018-11-11].
- ↑ 95 lat sanockiego harcerstwa 1911–2006. Sanok: 2006, s. 84.
- ↑ Marek Popiel. W dzień deszczowy i ponury... Sprawozdanie z odsłonięcia pomnika Andrzeja Małkowskiego w Tarnowie. „Skaut”. 3-4 (15-16), s. 14-16, grudzień 2008. [dostęp 2013-02-05].
- ↑ BZ: Zakopiański rzeźbiarz Henryk Burzec. Chciał, by rzeźby trafiły do Międzyrzeca. echokatolickie.pl, 10 listopada 2009. [dostęp 2012-03-05].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- „Chaouia” – a nie „Titanic” (list B. Leonharda z Krakowa). „Przekrój”. 2026, s. 14, 8 kwietnia 1984.
- G.J. De Boer: The Centenary of the Stoomvaart Maatschappij „Nederland” 1870-1970. Kendal, England: The World Ship Society, 1970, s. 7, 23.
- Aleksander Kamiński: Andrzej Małkowski. Wyd. 2 uzup. Warszawa: Młodzieżowa Agencja Wydawnicza, 1983. ISBN 83-203-1843-2.
- Marian Miszczuk. Andrzej Małkowski w VI C.K. Gimnazjum we Lwowie w roku szkolnym 1912/1913. „Skaut”. 1 (21), s. 8-9, 15 kwietnia 2010. Tarnów. ISSN 1898-7729. [dostęp 2013-02-05].
- Marian Miszczuk. Andrzej Małkowski we wspomnieniach Jana Przybyły. „Skaut”. 1 (21), s. 9-11, 15 kwietnia 2010. Tarnów. ISSN 1898-7729. [dostęp 2013-02-05].
- Barbara Wachowicz: Druhno Oleńko! Druhu Andrzeju! Gawęda o twórcach Harcerstwa Polskiego Oldze i Andrzeju Małkowskich. Wyd. 3 uzup. Warszawa: Oficyna Wydawnicza „Rytm”, 2003, seria: Wierna Rzeka Harcerstwa. ISBN 83-85249-95-8.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Publikacje Andrzeja Małkowskiego w serwisie Polona.pl
- Członkowie Towarzystwa „Sokół”
- Członkowie Organizacji Młodzieży Niepodległościowej „Zarzewie”
- Eleusis
- Harcerze
- Ludzie związani ze Lwowem
- Odznaczeni Orderem Orła Białego (III Rzeczpospolita)
- Ofiary katastrof w ruchu wodnym
- Pochowani na Nowym Cmentarzu w Zakopanem
- Polacy – wojskowi armii kanadyjskiej
- Żołnierze Legionów Polskich 1914–1918
- Żołnierze Armii Polskiej we Francji 1917–1919
- Urodzeni w 1888
- Zmarli w 1919
- Ludzie związani z V Liceum Ogólnokształcącym im. Augusta Witkowskiego w Krakowie