Albrecht von Haller
![]() | |
Data i miejsce urodzenia | |
---|---|
Data i miejsce śmierci | |
Zawód, zajęcie |
lekarz |
![]() |
Albrecht von Haller (ur. 16 października 1708 w Bernie, zm. 12 grudnia 1777 tamże[1]) – szwajcarski, niemieckojęzyczny lekarz, fizjolog, botanik i poeta, a także jeden z pierwszych niemieckojęzycznych konserwatystów.
Życiorys
[edytuj | edytuj kod]Od 1723 do kwietnia 1725 studiował pod kierunkiem Johanna Duvernoy nauki przyrodnicze, głównie botanikę i anatomię, na protestanckim uniwersytecie w Tybindze. Od 1725, kontynuował naukę z zakresu anatomii i chirurgii na Uniwersytecie w Lejdzie u słynnego już wówczas profesora Hermana Boerhaave, gdzie też 23 maja 1727 uzyskał stopień doctor medicinae. W Lejdzie Haller poznał Johannesa Gessnera. Latem 1727 odbył akademicką podróż po Anglii (Londyn i Oxford), a następnie udał się do Francji, gdzie w Paryżu ponownie spotkał Gessnera.
Zimą 1727–1728 Haller i Gessner studiowali tu anatomię i doskonalili się w chirurgii w renomowanych szpitalach. Wiosną 1728 obaj wyjechali do Bazylei, gdzie na uniwersytecie uczęszczali na wykłady Johanna Bernoulliego z matematyki. Latem odbyli wspólnie podróż po Szwajcarii, która zaowocowała głębszym zainteresowaniem się Hallera florą alpejską i rozpoczęciem gromadzenia jego zbiorów botanicznych, a także popularnym później poematem dydaktycznym pt. „Die Alpen”. Utwór ten doczekał się aż 30 wydań i został przetłumaczony na języki: angielski, francuski, włoski i łacinę. Zimą 1728–1729 Haller zastąpił w Bernie na stanowisku profesora anatomii chorego J.R. Miega, po czym jeszcze w tym samym 1729 osiadł w tym mieście i tu podjął praktykę lekarską. Bezskutecznie ubiegał się o posadę medyka miejskiego, a później także o objęcie katedry retoryki miejscowej uczelni. W 1735 uzyskał jedynie nominację na stanowisko bibliotekarza miejskiego. Zawiedziony w następnym roku opuścił miasto. Ostatnie lata Hallera naznaczone były walką z chorobami. Jego synem był botanik Albrecht von Haller (1758–1823).
Osiągnięcia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1b/Chylus._Urina._Semen_V00250_00000006.tif/lossy-page1-220px-Chylus._Urina._Semen_V00250_00000006.tif.jpg)
W latach 1736–1753 Haller zajmował stanowisko profesora medycyny, botaniki i anatomii na uniwersytecie w Getyndze, gdzie stworzył m.in. instytut anatomii i założył ogród botaniczny. Usystematyzował wiedzę botaniczną i medyczną, którą zawarł w wielotomowym opracowaniu pt. „Elementa physiologiae corporis humani” (wyd. 1757–1766). W dziele tym, które wznawiano aż do początków XX w., zawarł kompleksową, krytyczną wiedzę z anatomii i fizjologii swojej epoki. Dało ono podwaliny pod nowoczesną fizjologię eksperymentalną. Haller po raz pierwszy objął tu terminem fizjologii całokształt czynności zdrowego organizmu ludzkiego, wprowadzając szereg nowych pojęć, m.in. drażliwość (irritabilitas) i czułość (sensibilitas). Drażliwość jego zdaniem jest specyficzna dla mięśni, a czułość dla nerwów. Jako pierwszy wprowadził także takie pojęcia medyczne jak nadpobudliwość i nadwrażliwość.
W uznaniu swej wiedzy medycznej został mianowany doktorem honoris causa i nadwornym medykiem dworu angielskiego. Oferowano mu wielokrotnie posady na różnych europejskich uczelniach, m.in. w Utrechcie i Oxfordzie, jednak żadnej z nich nie przyjął. W 1747 objął kierowanie wydawaniem „Göttingischen Zeitungen von gelehrten Sachen” i ponownie odrzucił zaproszenie z zagranicy, tym razem z Berlina. 23 kwietnia 1749 uzyskał szlachectwo, nadane mu przez cesarza Franciszka I.
W 1753 objął stanowisko Rathausammana we władzach Berna, co pozwoliło mu powrócić do tego miasta wraz z rodziną – jednak tylko na cztery lata. Później (w latach 1758–1762) zarządzał salinami w Roche w dystrykcie L’Aigle, a następnie, do 1763 pełnił obowiązki wicegubernatora L’Aigle (obecnie w kantonie Vaud).
W 1764 Haller ponownie wrócił do konserwatywnego Berna, gdzie dziewięciokrotnie bez sukcesu ubiegał się o mandat w tzw. Małej Radzie. Dopiero w 1769, gdy po raz kolejny otrzymał zaproszenie do wyjazdu do Getyngi i objęcia tam urzędu kanclerza uniwersytetu, Berno w wyjątkowym trybie mianowało go dożywotnim assesorem sanitarnym z roczną pensją 400 koron.
Poglądy polityczne
[edytuj | edytuj kod]Von Haller reprezentował typowo konserwatywne poglądy polityczne i społeczne, do pewnego stopnia zbieżne z tymi jakie głosił Justus Möser. Von Haller uważał radykalne poglądy filozofów oświecenia za „czyste zło”. Krytykował ich bezkrytyczną wiarę w rozumowe możliwości ludzkie. Jego bratankiem był konserwatywny myśliciel polityczny Karl Ludwig von Haller (ur. 1768), który kontynuował idee wuja.
Dzieła
[edytuj | edytuj kod]Dzieła naukowe (wybór)
[edytuj | edytuj kod]- Erläuterungen zu Boerhaaves Institutiones (7 tomów), 1739-1744
- Enumeratio methodica stirpium Helveticae indigenarum (opis flory szwajcarskiej), 1742
- Icones anatomicae quibus praecipuae aliquae partes corporis humani delineatae proponuntur (...), Göttingen 1743-1754
- Primae lineae physiologiae in usum praelectionem academicarum, Göttingen 1747
- Opuscula botanica, Göttingen 1749
- Hermanni Boerhaave Methodus studii medici emaculata et accessionibus locupletata (...), Amsterdam 1751
- Opuscula anatomica, Göttingen 1751
- De partibus corporis humani sensilibus et irritabilibus, 1752
- Elementa physiologiae corporis humani (8 tomów), 1757-1766
- Historia stirpium Helvetiae über die schweizerische Alpenflora, 1768
Dzieła literackie
[edytuj | edytuj kod]Powieści
[edytuj | edytuj kod]- „Usong”, 1771
- „Alfred, König der Angelsachsen”, 1773
- „Fabius und Cato”, 1774
- „Tagebuch seiner Beobachtungen uber Schriftseller und uber sich selbst”, 1787
- „Tagebucher seiner Reisen”, 1883
Poezje
[edytuj | edytuj kod]- „Die Alpen”, 1729
- „Vom Ursprung des Ubels”, 1734
- „Gedichte”, 1732
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Słownik uczonych, Piotr Amsterdamski, Bolesław Orłowski, Małgorzata Yamazaki (tłum.), Warszawa: Horyzont, 2002, ISBN 83-7311-430-0, OCLC 52743550 [dostęp 2020-02-05] .
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Mała Encyklopedia Medycyny. Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1979, s. 384. ISBN 83-01-00200-X.
- Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powszechna. Wydawnictwa Gutenberg, Kraków, t. VI.; Moskwa 1993 ISBN 5-85167-008-8.
- Ryszard Skarzyński, Konserwatyzm. zarys dziejów filozofii politycznej. Wydawnictwo Naukowe „Scholar”, Warszawa 1998, s. 82, ISBN 83-87367-41-9.
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Albrecht von Haller, [w:] Encyclopædia Britannica [dostęp 2022-10-03] (ang.).
- Pełny spis dzieł i opracowań
- Szwajcarska nota biograficzna
- ISNI: 0000000108984081
- VIAF: 49234879
- LCCN: n50018444
- GND: 118545140
- NDL: 00745346
- LIBRIS: 1zcfhj1k127rqxq
- BnF: 11999468m
- SUDOC: 028090462
- NLA: 35164164
- NKC: nlk20000083470
- BNE: XX880040
- NTA: 068351372
- BIBSYS: 90267280
- CiNii: DA02027427
- Open Library: OL347509A, OL6188261A
- PLWABN: 9810626439505606
- NUKAT: n2005034320
- J9U: 987007262234705171
- PTBNP: 56062
- CANTIC: a11738868
- NSK: 000348028
- CONOR: 134832227
- BNC: 000161313
- ΕΒΕ: 139555
- BLBNB: 000247595
- LIH: LNB:Lo2;=BT
- RISM: people/41045