Ałmaty
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Obwód |
ałmacki (wchodzi w skład, administracyjnie niezależne) | ||||
Zarządzający | |||||
Powierzchnia |
683,5[1] km² | ||||
Wysokość |
785 m n.p.m. | ||||
Populacja (2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Nr kierunkowy |
+7 727 | ||||
Kod pocztowy |
050000 – 050063 | ||||
Tablice rejestracyjne |
02, A | ||||
Położenie na mapie Kazachstanu ![]() | |||||
![]() | |||||
Strona internetowa |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/9b/Night_Almaty.jpg/220px-Night_Almaty.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Night_Almaty_city.jpg/220px-Night_Almaty_city.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Alfar3.jpg/220px-Alfar3.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e0/Modern_Almaty.jpg/220px-Modern_Almaty.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a7/E8559-Almaty-Lake-Sayran.jpg/220px-E8559-Almaty-Lake-Sayran.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7a/Almaty_Airport_Osokin-1.jpg/220px-Almaty_Airport_Osokin-1.jpg)
Ałmaty (stara nazwa Ałma-Ata; kaz. Алматы, ros. Алматы lub Алма-Ата) – największe miasto Kazachstanu, położone w południowo-wschodniej części kraju, na wysokości ok. 700 m n.p.m. u podnóża Zailijskiego Ałatau (Tienszan), w pobliżu granicy z Kirgistanem, na terenie charakteryzującym się dużą aktywnością sejsmiczną. Miasto stanowi główny ośrodek przemysłowy, kulturalny i naukowy Kazachstanu: znajduje się w nim Akademia Nauk oraz liczne uczelnie. W latach 1991–1997 pierwsza stolica niepodległego Kazachstanu.
Nazwa miasta
[edytuj | edytuj kod]- od 1854 – Zailijskoje (rosyjski fort)
- od 1867 – Wierny (Ве́рный)
- od 1921 – Ałma-Ata (Алма-Ата, co można tłumaczyć jako „ojciec jabłek”, przy czym nazwą w języku kazachskim było Алматы).
- od 1993 – Ałmaty (Алматы). Po uzyskaniu niepodległości przez Kazachstan władze państwowe podjęły w 1993 roku decyzję o przyjęciu formy „Ałmaty” jako urzędowej nazwy kazachskiej, także w języku rosyjskim[3]. W Rosji ta zmiana nie została zaakceptowana i stosowana jest nazwa Алма-Ата.
Według zaleceń Komisji Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej, przyjętych podczas 73. posiedzenia[4] (5 września 2012), nazwa Ałmaty to główna polska nazwa miasta, nazwą wariantową pozostaje zaś Ałma-Ata. Nie ustalono jednoznacznie tego, czy egzonim winien podlegać deklinacji. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych nie zajmuje w tej sprawie określonego stanowiska. Urzędnicy z Ministerstwa Spraw Zagranicznych i z Ambasady RP w Astanie nie odmieniają tej nazwy[5], natomiast Wielki słownik ortograficzny wydany przez Wydawnictwo Naukowe PWN podaje dopełniacz Ałmatów[6].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Na trasie starego Jedwabnego Szlaku w 1854 r. Rosjanie założyli twierdzę Zailijskie (Zailijskoje, to znaczy znajdujące się za rzeką Ili) z 470 żołnierzami i oficerami załogi, wokół której zaczęła wyrastać osada. W 1867 r. liczyła 10 tys. mieszkańców, została przemianowana na Wierny (Wiernyj, tzn. „wierny, oddany”) i uzyskała prawa miejskie. W 1921 przeprowadzono derusyfikację nazwy na rzecz Ałma-Ata, ale forma ortograficzna różniła się od tej, którą stosowano w języku kazachskim. W 1927 r. przeniesiono z Kyzyłordy do Ałma-Aty stolicę będącej w składzie Rosji Radzieckiej kazachskiej republiki autonomicznej. W 1929 r. miasto miało 45 tys. mieszkańców. Rozwinęło się szybko po doprowadzeniu linii kolei turkiestańsko-syberyjskiej. Zostało stolicą wyodrębnionej w 1936 r. z republiki rosyjskiej Kazachskiej SRR, a później niepodległego Kazachstanu. Za czasów radzieckich Kazachstan był regionem, gdzie wysyłano ludność polską z Ukrainy i Białorusi, co spowodowało obecność w mieście gminy polskiej.
W 1993 r. władze Kazachstanu przyjęły jako urzędową kazachską formę nazwy miasta Ałmaty (Алматы). W 1997 r. miasto straciło status stolicy na rzecz ówczesnej Akmoły, której nazwę w 1998 r. zmieniono na Astana[7] i która ulokowana jest znacznie bardziej w centrum Kazachstanu niż Ałmaty.
1 grudnia 2011 otwarto pierwszy odcinek metra.
Ałmaty ubiegało się o organizację zimowych igrzysk olimpijskich w 2014 r., jednak kandydatura ta odpadła w pierwszym etapie wyboru. Miasto ubiegało się także o organizację zimowych igrzysk olimpijskich w 2022 r., jednak podczas sesji MKOl 31 lipca 2015 w Kuala Lumpur zdecydowano, że imprezę zorganizuje Pekin.
W dniach od 29 stycznia do 8 lutego 2017 Ałmaty było gospodarzem 28. Zimowej Uniwersjady.
Zabytki
[edytuj | edytuj kod]- sobór Wniebowstąpienia Pańskiego z 1907[8]
- Budynek Kazachskiego Narodowego Teatru Opery i Baletu im. Abaja (Abaja Kunanbajewa) z 1934 w stylu socrealistycznym.
Transport
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
- Autobusy (od 1929)
- Tramwaje w Ałmaty (od 1937)
- Trolejbusy w Ałmaty (od 1944)
- Ałmaty-1 – dworzec kolejowy przeznaczony jest dla pociągów tranzytowych z rosyjskiej Syberii
- Ałmaty-2 – dworzec kolejowy centralny
- Port lotniczy Ałmaty
- Metro w Ałmaty (budowane od 1984, otwarte 1 grudnia 2011)
Planuje się budowę trasy szybkiego tramwaju oraz wydzielonej trasy autobusowej (tramwaj szynowy).
Kultura i sztuka
[edytuj | edytuj kod]- Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz,
Religia
[edytuj | edytuj kod]- 17 maja 2003 papież podniósł Apostolską Administraturę w Ałmaty do rangi diecezji pod wezwaniem Świętej Trójcy, wchodzącej w skład metropolii w Astanie. Drugim ordynariuszem został hiszpański misjonarz – José Luís Mumbiela Sierra[10].
- Osobny artykuł:
Mieszkańcy Ałmaty to przeważnie muzułmanie lub prawosławni. Ci pierwsi w większości to Kazachowie, prawosławni to głównie Rosjanie.
Sport
[edytuj | edytuj kod]- Z tym tematem związana jest kategoria:
- HK Ałmaty – klub hokejowy
- CSKA Ałmaty – klub piłkarski
- Dinamo Ałmaty – klub piłkarski
- Dostyk Ałmaty – klub piłkarski
- FK Ałmaty – klub piłkarski
- Kajrat Ałmaty – klub piłkarski
- Megasport Ałmaty – klub piłkarski
- Namys Ałmaty – klub piłkarski
- Stadion Centralny w Ałmaty – stadion wielofunkcyjny
- Gornyj Gigant – kompleks skoczni narciarskich
Niedaleko miasta na wysokości 1691 m n.p.m. znajduje się kompleks sportowy Medeo (kaz. Медеу Спорт Кешені), który jest najwyżej położonym lodowiskiem na świecie.
Media
[edytuj | edytuj kod]Ludzie urodzeni w Ałmaty
[edytuj | edytuj kod]- Kasym-Żomart Tokajew – kazachski dyplomata i polityk, były dyrektor generalny biura ONZ w Genewie, były premier i przewodniczący Senatu, obecnie prezydent Kazachstanu
- Rusłana Korszunowa – pochodząca z Kazachstanu modelka
- Dmitrij Strelnikoff – mieszkający w Polsce rosyjski pisarz, biolog, podróżnik i dziennikarz
- Jerżan Kazychanow – kazachski polityk, minister spraw zagranicznych w latach 2011–2012
- Julia Pogrebińska – polska aktorka
- Karina Abdullina – kazachska piosenkarka
- Gülżan Mołdażanowa – rosyjska przedsiębiorczyni
- Władimir Żyrinowski – rosyjski polityk, deputowany do Dumy Państwowej i jej wiceprzewodniczący, prawnik, doktor nauk filozoficznych
- Danelija Tuleszowa – reprezentantka Kazachstanu w 16. Konkursie Piosenki Dla Dzieci w 2018
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Ałmaty ma 17 umów o współpracę[11].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Город Алматы [online], gov.kz [dostęp 2024-04-22] (ros.).
- ↑ город Алматы – Статистика регионов РК – Бюро национальной статистики Агентства по стратегическому планированию и реформам Республики Казахстан [online], gov.kz [dostęp 2024-04-22] (ros.).
- ↑ Didar Kassymova, Zhanat Kundakbayeva, Ustina Markus, Historical Dictionary of Kazakhstan, Plymouth 2012, s. 26–27; Paul Brummel, Kazakhstan, Guilford 2011, s. 118.
- ↑ Zmiany wprowadzone podczas 73. posiedzenia Komisji (5 września 2012). Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych poza Granicami Rzeczypospolitej Polskiej. [dostęp 2018-08-14].
- ↑ http://astana.msz.gov.pl/pl/informacje_konsularne/informacja_dla_odwiedzajacych_kazachstan Informacje konsularne. Informacje dla odwiedzających Kazachstan.
- ↑ Wielki słownik ortograficzny PWN.
- ↑ Mehmet Arslan. The Significance of Shifting Capital of Kazakstan from Almaty to Astana: An Evalution on the basis of Geopolitical and Demographic Developments. „Procedia – Social and Behavioral Sciences”. 120, s. 98–109, 2014. DOI: 10.1016/j.sbspro.2014.02.086.
- ↑ Свято-Вознесенский Кафедральный собор города Алматы. [dostęp 2012-06-17]. [zarchiwizowane z tego adresu (2012-06-17)].
- ↑ Abrosimow 2009 ↓.
- ↑ Santissima Trinità in Almaty (Latin (or Roman) Diocese) [Catholic-Hierarchy] [online], catholic-hierarchy.org [dostęp 2019-02-20] .
- ↑ Официальный сайт города Алматы: Города-побратимы. almaty.gov.kz. [zarchiwizowane z tego adresu (2018-12-13)].
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Igor Abrosimow: Советская Россия: 1917–1991 – государство, политика, экономика, наука, культура, литература, искусство. proza.ru, 2009.
- Almaty Development. almatydev.blogspot.com. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-10-15)]. (ang.).
- Zdjęcie satelitarne z Google Maps