2 Brygada AL im. Jana Hołoda
![]() Orzełek Armii Ludowej | |
Historia | |
Państwo | |
---|---|
Sformowanie | |
Rozformowanie | |
Patron | |
Tradycje | |
Rodowód |
1 Batalion GL/5 Batalion AL im. J. Hołoda |
Dowódcy | |
Pierwszy |
kpt. Jan Hołod (batalion) |
Działania zbrojne | |
II wojna światowa | |
Organizacja | |
Rodzaj wojsk |
oddział partyzancki |
Podległość |
Obwód II Armii Ludowej |
Skład |
patrz tekst |
2 Północnolubelska[1] (lub Lubelska[2]) Brygada Armii Ludowej im. Jana Hołoda (wcześniej 1 Batalion Gwardii Ludowej/5[3] Batalion Armii Ludowej im. Jana Hołoda) – związek partyzancki Armii Ludowej sformowany w lasach parczewskich w lipcu 1944 (decyzję podjęto w maju[3]) na bazie istniejącego od września 1943 batalionu GL/AL. Głównym zadaniem brygady powstałej w końcowej fazie okupacji Lubelszczyzny były ataki na wycofujące się pod naporem wojsk radzieckich siły Wehrmachtu oraz sabotaż dróg, mostów i linii kolejowych. Patronem jednostki był kapitan Jan Hołod ps. „Kirpiczny” – jej pierwszy dowódca.
1 Batalion GL
[edytuj | edytuj kod]Jednostka powstała we wrześniu 1943 w lasach parczewskich z połączenia kilku oddziałów Gwardii Ludowej, był to pierwszy batalion GL w Polsce. Dowództwo Obwodu II przekazało mu do dyspozycji 2 z 5 ciężkich karabinów maszynowych, jakie posiadał w tym okresie obwód. Dowódcą jednostki został mianowany 34-letni były żołnierz 9 pułku artylerii lekkiej (usunięty za działalność w KPP i aresztowany) i pracownik cegielni na ziemiach włączonych po 17 września 1939 do Związku Radzieckiego Jan Hołod ps. „Kirpiczny”[4].
Trzon batalionu stanowił dowodzony przez Kirpicznego oddział im. Adama Mickiewicza (do wiosny 1943 im. gen. Józefa Bema[5]), który powstał wiosną 1942 z inicjatywy Hołoda i zbiegłego z niemieckiej niewoli starszego lejtnanta Fiodora Kowalowa ps. „Albrecht”. Oddział brał udział m.in. w bitwie w Lasach Parczewskich (6–8 grudnia 1942), zdobyciu Ostrowa Lubelskiego (17 grudnia 1942), zaatakował posterunek policyjny i urząd gminny w Ludwinie (10 czerwca 1943), brał udział w wielu akcjach przeciwko niemieckiej żandarmerii oraz organizował pomoc dla ukrywającej się ludności żydowskiej[1].
5 Batalion AL im. J. Hołoda
[edytuj | edytuj kod]6 stycznia 1944 w urządzonej przez hitlerowców zasadzce poległ kpt. Jan Hołod ps. „Kirpiczny”[6] nagrodzony krótko przed śmiercią Krzyżem Grunwaldu klasy I. Po jego śmierci Dowództwo Główne AL nadało jego imię batalionowi, którego był dowódcą. Z dokumentów, które opublikował w swoich wspomnieniach Gustaw Alef ps. „Bolek” wynika, że w późniejszym okresie zmieniono numer batalionu z 1 na 5[3]. Dowództwo po Hołodzie przejął przybyły w 1943 zza Bugu kpt. Aleksander Skotnicki ps. „Zemsta”. Pod jego dowództwem batalion rozrósł się osiągając liczbę prawie 800 partyzantów[7]. W międzyczasie oddział przeprowadził szereg akcji zbrojnych m.in. 16 kwietnia zdobywając Parczew. Dnia 1 i 3 maja we wsi Bójki z inicjatywy oficera oświatowego baonu por. Gustawa Alefa ps. „Bolek” zorganizowane zostały obchody Święta Pracy i Święta Konstytucji 3. Maja, na które zaproszono przebywających w obwodzie Naczelnego Dowódcę AL gen. Michała Żymierskiego ps. „Rola” i wiceprzewodniczącego KRN Zygmunta Goławskiego ps. „Niwa” oraz dowódcę obwodu ppłk Mieczysława Moczara ps. „Mietek”, a także przedstawicieli BCh i AK, w tym uratowany 3 maja z opresji oddział AK por. Zbigniewa Stępki ps. „Zbyszek”, który wkrótce w całości przeszedł do AL[3][8]. Wówczas podjęto decyzje o przeformowaniu batalionu w brygadę, co przerwała decyzja o wymarszu na południe Lubelszczyzny. Dnia 14 maja 1944 baon wziął udział w bitwie pod Rąblowem (prócz 4 kompanii), ścierając się m.in. z dywizją SS „Wiking”. Po tej bitwie część batalionu powróciła w rejon lasów parczewskich, reszta udała się w lasy janowskie. 18 maja poległ kpt. Zemsta, dowództwo nad jednostką objął pełniący od 12 maja funkcję szefa sztabu por. Zbigniew Stępka ps. „Mara”[9].
2 Brygada AL im. J. Hołoda
[edytuj | edytuj kod]Decyzję o przeformowaniu batalionu w brygadę podjął 5 maja 1944 wizytujący oddziały w lasach parczewskich Naczelny Dowódca AL gen. Michał Żymierski ps. „Rola”, jednak weszła ona w życie lipca 1944 rozkazem nowego dowódcy obwodu II ppłk Grzegorza Korczyńskiego ps. „Korczyński”[3]. Formowanie brygady nie zostało w pełni ukończone wskutek walk w drugiej połowie lipca z wycofującymi się jednostkami hitlerowskimi i wyzwoleniu Lubelszczyzny przez Armię Czerwoną[1]. Po wyzwoleniu partyzanci brygady wstępowali z rozkazu jej dowódcy do odrodzonego Wojska Polskiego[2], a także MO.
Obsada personalna batalionu[10]
[edytuj | edytuj kod]We wrześniu 1943 batalion liczył 160 partyzantów[4], wczesną wiosną 1944 300[3] zaś 7 maja 1944 ok. 620 partyzantów[11]. Według Stanisława Supruniuka w szczytowym momencie jednostka liczyła ok. 800 partyzantów.
- Dowódca:
- por./kpt. Jan Hołod ps. „Kirpiczny”: wrzesień 1943 – 6 stycznia 1944 (poległ w zasadzce urządzonej przez Niemców)
- por./kpt. Aleksander Skotnicki ps. „Zemsta”: styczeń 1944 – 18 maja 1944 (poległ w walce z Niemcami)
- por./kpt. Zbigniew Stępka ps. „Mara”: od 18 maja 1944
- Szef sztabu:
- por. Zbigniew Stępka ps. „Zbyszek”, „Mara”: 14 – 18 maja 1944
- Oficer oświatowy:
- ppor./por. Gustaw Alef ps. „Bolek”: 11 kwietnia – 14 maja 1944 (oddzielił się od batalionu po bitwie pod Rąblowem, po czym objął dowództwo nad oddziałem specjalnym obwodu)
- Oficer wyszkolenia:
- kpt. Wacław Drozd ps. „Wach”, „Wacek”
- Pluton sztabowy:
- Dowódca:
- sierż./ppor. Józef Gruszczyk ps. „Józek”
Oddział utworzony w sierpniu 1943 do ochrony Sztabu Obwodu II (pierwszym dowódcą był por. Mikołaj Meluch ps. „Kola”, w styczniu 1944 przeniesiony do pracy w sztabie Okręgu 4). Na początku 1944 pluton wszedł w skład batalionu im. Hołoda[12]. Przed tym faktem liczył ok. 40 partyzantów
- 1 kompania:
- Dowódca:
- por. Jan Wójtowicz ps. „Maciek”
- Zastępcy dowódcy:
- por. Leon Marzęta ps. „Leszek” (w 1944 przeniesiony do pracy w sztabie Okręgu 4)
- ppor. Jan Białek ps. „Biały”
Oddział utworzony jesienią 1943 z części oddziału Franka, nowych ochotników oraz ocalałych partyzantów z rozbitego oddziału im. Emilii Plater. Na początku 1944 wszedł w skład batalionu, przedtem liczył ok. 70 partyzantów. W skład kompanii wchodziły m.in. pluton gospodarczy i drużyna sanitarna.
- 2 kompania:
- Dowódca:
- ppor. Jan Litko ps. „Janek”: od marca 1944
- 3 kompania:
- Dowódca:
- por. Stanisław Gajuś ps. „Stach”
- 4 kompania:
- Dowódca:
- por. Chyl Grynszpan ps. „Chyl”
Utworzona w 1943 z mieszkających w rejonie Parczewa Żydów. Pod koniec roku włączono do niej niedobitki oddziału im. Emilii Plater.
- Kompania Straży Chłopskiej Niwy (od początku maja 1944):
- Dowódca:
- kpt. Wacław Drozd ps. „Wach”, „Wacek” (także oficer wyszkolenia)
Utworzona w Ostrowie Lubelskim z inicjatywy miejscowego komendanta BCh kpt. Zygmunta Goławskiego ps. „Niwa” (późniejszy członek Wojewódzkiej Rady Narodowej), w marcu 1944 oddział przeszedł pod komendę AL.
Obsada personalna brygady[10]
[edytuj | edytuj kod]Według Piotra Matusaka brygada liczyła ok. 300 partyzantów w fazie formowania w lipcu 1944[13].
- Dowódca:
- kpt. Zbigniew Stępka ps. „Mara” (20 lipca został wzięty do niewoli w lasach parczewskich)
- Kompania sztabowa:
- Dowódca:
- ppor. Józef Gruszczyk ps. „Józek”
- 1 kompania:
- Dowódca:
- por. Jan Białek ps. „Janek Biały”
- 2 kompania:
- Dowódca:
- ppor. Jan Litko ps. „Janek”
- 3 kompania:
- Dowódca:
- por. Stanisław Gajuś ps. „Stach”
- 4 kompania:
- Dowódca:
- por. Chyl Grynszpan ps. „Chyl”
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c Kazimierz Sobczak, Encyklopedia II wojny światowej. Warszawa: MON, 1975.
- ↑ a b Wspomnienia weterana AK, AL i LWP mjr Mariana Krzysiaka – uczestnika bitwy pod Rąblowem.
- ↑ a b c d e f G. Alef-Bolkowiak, Gorące dni.
- ↑ a b M. Moczar, Barwy walki.
- ↑ W. Czyżewski, Więc zarepetuj broń, s. 211.
- ↑ Hołoda wydał Niemcom prawdopodobnie ktoś związany z NSZ, o czym pisał w swoich wspomnieniach Gustaw Alef-Bolkowiak.
- ↑ S. Supruniuk, Z Polesia do Warszawy.
- ↑ Mimo iż od początku istnienia GL, a potem AL w jej szeregi przechodzili partyzanci ZWZ/AK o lewicowych poglądach np. Bolesław Boruta ps. „Hanicz” i Władysław Skrzypek ps. „Orzeł”, był to jedyny przypadek przejścia z AK do AL całego oddziału.
- ↑ Po przejściu z AK do AL zmienił swój pseudonim.
- ↑ a b M. Wieczorek, Armia Ludowa: powstanie i organizacja 1944–1945.
- ↑ Obwód II Lublin Gwardii Ludowej/Armii Ludowej [online], www.dws-xip.pl [dostęp 2017-11-16] (pol.).
- ↑ St. Glinka, Burza majowa, rozdz. 5.
- ↑ P. Matusak, Ruch oporu w Polsce 1939–1945.
Bibliografia
[edytuj | edytuj kod]- Józef Bolesław Gara, Oddziały Gwardii Ludowej i Armii Ludowej 1942-45
- Mieczysław Moczar, Barwy walki
- Gustaw Alef-Bolkowiak, Gorące dni
- Wacław Czyżewski, Więc zarepetuj broń
- Mieczysław Wieczorek, Armia Ludowa: powstanie i organizacja 1944–1945
- Encyklopedia II wojny światowej