Spanja
Renju ta' Spanja Reino de España |
||||||
---|---|---|---|---|---|---|
|
||||||
Mottu: "Plus Ultra" "'Il Bogħod Iżjed" |
||||||
Innu nazzjonali: Marcha Real o Granadera |
||||||
![]() Lokazzjoni ta' Spanja (aħdar skur)
– fi ħdan l-Unjoni Ewropea (aħdar ċar) fil-kontinent Ewropew (griż skur) |
||||||
Belt kapitali (u l-ikbar belt) | Madrid 40°26′N 3°42′W / 40.433°N 3.7°W
| |||||
Lingwi uffiċjali | Spanjol | |||||
Gruppi etniċi | ara Demografija | |||||
Gvern | Monarkija kostituzzjonali parlamentari unitarja (reġjonali) | |||||
- | Re | Felipe VI | ||||
- | Prim Ministru | Pedro Sánchez | ||||
Formazzjoni | ||||||
- | Demokrazija | 1978 | ||||
Sħubija fl-UE | 1 ta' Jannar 1986 | |||||
Erja | ||||||
- | Total | 505,992 km2 (52) 195,364 mil kwadru |
||||
- | Ilma (%) | 1.04 | ||||
Popolazzjoni | ||||||
- | ċensiment tal-2016 | 46,468,102 (30) | ||||
- | Densità | 92/km2 (106) 231/mili kwadri |
||||
PGD (PSX) | stima tal-2012 stima | |||||
- | Total | $1.407 triljun[1] | ||||
- | Per capita | $30,412[1] | ||||
PGD (nominali) | stima tal-2012 stima | |||||
- | Total | $1.340 triljun[1] | ||||
- | Per capita | $28,976[1] | ||||
Valuta | Ewro (€)1 (EUR ) |
|||||
Żona tal-ħin | CET (UTC+1) | |||||
Kodiċi telefoniku | 34 | |||||
TLD tal-internet | .es2 | |||||
1 Qabel l-1999: Peseta 2 Ukoll .eu, li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-Unjoni Ewropea |
Spanja (bl-Ispanjol: España), uffiċjalment Renju ta' Spanja (bl-Ispanjol Reino de España), hija stat demokratiku, membru tal-Unjoni Ewropea (mill-1 ta' Jannar 1986) u tan-NATO (mill-30 ta' Mejju 1982). Hi organizzata taħt forma ta' monarkija parlamentari. Qiegħda fl-Ewropa tal-Lbiċ, u flimkien mal-Portugall, ma' Andorra u mal-Ġibiltà, tifforma il-Peniżola Iberika. Fix-Xlokk għandha fruntiera ma' Franza (li hi separata minnha bil-katina tal-Pirenej) u Andorra, u fin-naħa t'isfel għandha l-Baħar Mediterran u Ġibiltà (biċċa art żgħira tar-Renju Unit). Fil-kontinent Afrikan, għandha il-bliet awtonomi Ceuta u Melilla fil-Marokk. Għandha xi nuqqas ta' qbil mal-Portugall fuq il-belt ta' Olivenza u l-Gżejjer Salvaġġi[2], li qegħdin bejn Madeira u l-Gżejjer Kanarji, mar-Renju Unit fuq Ġibiltà, u mal-Marokk fuq Ceuta u Melilla. Spanja, b'kodominju ma' Franza għandha l-belt ta' Llívia, imsejħa l-Gżira tal-Paguni fix-xmara Bidasoa.
Spanja għandha erja ta' 504,645 km²[3], 46,468,102 abitant (informazzzjoni tal-2016) u tokkupa 'l fuq minn 85 % tat-territorju tal-Peniżola Iberika. Mill-1561, barra xi perjodu qasir bejn l-1601 u l-1606, il-belt kapitali hi Madrid, li b'iżjed minn tliet miljun abitant (madwar sitt miljuni fiż-żona metropolitana) hi wkoll il-belt bl-ikbar popolazzjoni. Il-lingwa uffiċjali tal-istat hu l-Kastiljan, is-soltu msejjaħ Spanjol. Jitkellmu wkoll bil-Katalan, bil-Galizjan u bil-Bask li jgawdu status ta' koufficjalità, garantit mill-Kostituzzjoni Spanjola, fit-territorji rispettivi fejn huma mitkellma. Fl-istess ħin il-Leoniż, l-Aragoniż u l-Araniż, djalett tal-Oċċitan f'León, f'Aragona u fil-Katalonja, igawdu kouffiċjalità mal-Kastiljan u, fil-każ tal-Araniż, anki mal-Katalan. Il-lingwi l-oħra li jitkellmu fil-pajjiż mhumiex rikonoxxuti uffiċjalment.
Spanja fruntieri totali: 1,952.7 km, pajjiżi tal-fruntiera (5): Andorra 63 km; Franza 646 km; Ġibiltà 1.2 km; Portugall 1,224 km; Il-Marokk (Ceuta) 8 km u l-Marokk (Melilla) 10.5 km, nota: teżisti segment tal-fruntiera addizzjonali ta' 75 metru bejn il-Marokk u l-exclave Spanjola ta' Penon de Velez de la Gomera.
Etimoloġija
[immodifika | immodifika s-sors]L-isem España ġej mil-Latin Hispania, terminu li ntuża mir-Rumani mit-tielet seklu Q.K., biex jindikaw il-Peniżola Iberika sħiħa u l-ġabra tal-provinċji tagħha. Dan it-terminu bilmod ħa post it-teminu Grieg Iberia, li mbagħad ħa (sal-ġurnata tal-lum) konnotazzjoni purament ġeografika. Madankollu, billi l-kelma Hispania m'għandha l-ebda għerq li jista' jintrabat magħha fil-Latin antik u fl-Indo-Ewropew, hemm ħafna spekulazzjoni fuq l-oriġini tagħha u ħarġu bosta ipoteżi.
Ipoteżi Feniċja
[immodifika | immodifika s-sors]Din l-ipoteżi mhux biss hija l-iżjed mifruxa imma anki l-iżjed li għandha bażi storika. Skont din l-ipoteżi l-etimoloġija ta' Hispania tista' tkun ġejja:
- mit-terminu sf(a)n li x'aktarx ifisser fenek, billi l-kelma bil-Feniċju i-shphhanim letteralment tfisser iraċ. Verżjoni oħra ta' din l-etimoloġija tista' tkun hi-shphanim, gżira tal-fniek, jew tal-iraċi;
- mill-għerq Feniċju span, li jfisser okkult. X'aktarx b'dan it-terminu riedu jfissru territorju mbiegħed li diffiċli li jintlaħaq min-naħa ta' nies tal-baħar bħall-Feniċi;
- mill-kelma i-span-ya, kosta u gżira tal-forġaturi jew tal-foroġ (tal-metalli) minħabba l-attivitajiet minerarji u metallurġiċi intensi mal-kosta tal-Andalusija fiż-żmien meta l-Feniċi waslu Spanja;[4]
- mit-terminu Feniċju li jfisser Tramuntana, fis-sens li l-peniżola Spanjola qiegħda fit-Tramuntana tal-kontinent Afrikan, l-art minn fejn ġew il-Puniċi: allura tista' tkun i-span-ia, gżira tat-Tramuntana.
Ipoteżi Griega
[immodifika | immodifika s-sors]Hemm żewġ għajdut prinċipali li jagħmluha possibbli li Hispania ġiet mill-Grieg antik:
- minn Esperos, l-isem tal-ewwel stilla li setgħu jaraw fil-Punent wara t-tbexbix. Il-fonema setgħet imbagħad inbidlet u saret Hispania;
- mill-alla Pan.
Ipoteżi awtoktona
[immodifika | immodifika s-sors]Din hi msejsa fuq dawn l-etimologiji:
- mit-terminu Iberiku hispalis, jiġifieri l-Punent li wara sar l-isem tal-belt ta' Sivilja, li tat fl-epoka Rumana, dejjem skont dawk li jappoġġaw din l-ipoteżi, l-isem lill-peniżola sħiħa;
- mill-Bask Ezpaina, jiġifieri xoffa, u anki xifer, tarf, jew aktar probabbli, Izpania, li l-għerq fih iz li jidħol fil-kompożizzjoni ta' xi sostantivi, fosthom taqsam.
Bandiera
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/85/Escudo_de_Espa%C3%B1a_%28mazonado%29.svg/150px-Escudo_de_Espa%C3%B1a_%28mazonado%29.svg.png)
Il-bandiera Spanjola saret kif riedha r-re Karlu III fl-1785. Hi magħmula minn żewġ strixxi mimdudin ħomor u strixxa wiesgħa safra. Fuq ġewwa hemm l-istemma nazzjonali, magħmula mill-istemmi tar-Renju ta' Kastilja (kastell tad-deheb fuq sfond aħmar), León (iljun rampanti vjola), Aragona (erba' strixxi ħomor weqfin fuq sfond tad-deheb), Navarra (ktajjen tad-deheb fuq sfond aħmar) u Granada (rummiena bil-weraq ħodor), taħt kuruna rjali u bejn iż-żewġ Kolonni ta' Erkole (li jirrappreżentaw il-fliegu ta' Ġibiltà) bil-mottu distintiv Plus Ultra, li jirreferi għall-espansjoni tal-Imperu Spanjol.
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]L-ewwel xhieda bil-kitba dwar il-Peniżola Iberika tiddeskriviha bħala art popolata fil-parti l-kbira mill-Iberiċi, mill-Baski u miċ-Ċeltiċi. Wara konkwista iebsa, il-peniżola waqgħet taħt il-ħakma ta' Ruma. Matul il-Medjuevu għaddiet għal taħt il-ħakma Ġermanika, imma iżjed tard, ġiet konkwistata mill-Għarab. F'proċess li ħa mijiet ta' snin, ir-renji żgħar Insara tan-naħa ta' fuq bil-mod reġgħu ħadu l-peniżola f'idejhom. L-aħħar saltna Għarbija waqgħet fl-istess sena li Kristofru Kolombu wasal fl-Ameriki (1492). F'dan il-perjodu Spanja bdiet tibni imperu dinji u damet potenza ewlenija fid-dinja għal seklu u nofs.
Bil-gwerer kontinwi u problemi oħra, il-poter tal-Imperu Spanjol naqas progressivament. L-invażjoni Napoleonika ta' Spanja ħolqot straġi fin-nazzjon u twieldu ħafna movimenti indipendentisti li qerdu l-parti l-kbira tal-imperu u ħallew il-pajjiż politikament instabbli. Qabel it-Tieni Gwerra Dinjija, Spanja għaddiet minn gwerra ċivili qerrieda li wasslet għat-twaqqif ta' gvern awtoritarju, li kkoinċida ma' perjodu ta' staġnar li però temm b'impuls ekonomiku qawwi. Id-demokrazija mbagħad twaqqfet paċifikament fil-forma ta' monarkija kostituzzjonali parlamentari. Fl-1986, Spanja daħlet fl-Unjoni Ewropea u kellha twelid kulturali ġdid u tkabbir ekonomiku kontinwu.
Preistorja u popli pre-Rumani
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-riċerki arkeoloġiċi ħdejn Atapuerca juru li l-Peniżola Iberika kienet popolata mill-ominidi minn 1.2 miljun sena ilu.[5] Il-bniedem modern wasal fl-Iberja, min-naħa ta' fuq bil-mixi, madwar 32,000 sena ilu.[6] L-oġġetti magħmulin bl-idejn l-iżjed magħrufin ta' dawn l-insedjamenti preistoriċi huma t-tpinġijiet famużi tal-Għar ta' Altamira f'Cantabria li saru għall-ħabta tal-15,000 Q.K. mill-bniedem ta' Cro-Magnon.
Ix-xhieda arkeoloġika u ġenetika tissuġġerixxi li l-Peniżola Iberika serviet bħala wieħed mill-ikbar postijiet li minnhom beda r-ripopolament tat-Tramuntana tal-Ewropa wara t-tmiem tal-aħħar Żmien is-Silġ.
Iż-żewġ popli storiċi prinċipali tal-peniżola kienu l-Iberiċi u ċ-Ċeltiċi. L-Iberiċi kienu jgħixu fuq in-naħa tal-Mediterran mix-Xlokk għall-Grigal. Iċ-Ċeltiċi bil-kontra kienu joqogħdu mal-Atlantiku, fit-Tramuntana, fiċ-ċentru, fil-Majjistral u fil-Lbiċ tal-peniżola. Il-Baski kienu jokkupaw iż-żona tal-Punent tal-katina tal-muntanji tal-Pirenej u l-inħawi ta' madwar.
Bejn il-500 Q.K. u t-300 Q.K., il-baħrin Feniċi u l-Griegi waqqfu kolonji kummerċjali tul il-kosta Mediterranja. Il-Kartaġiniżi għal żmien qasir kellhom il-kontroll tal-parti l-kbira tan-naħa Mediterranja tal-peniżola, sakemm ġew megħlubin fil-Gwerer Puniċi mir-Rumani.[7]
Spanja Rumana u Gotika
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/de/Merida_Roman_Theatre1_cropped_revised.jpg/220px-Merida_Roman_Theatre1_cropped_revised.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/94/Lapida_comenciolo.jpg/220px-Lapida_comenciolo.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2e/Mausoleoromano.jpg/220px-Mausoleoromano.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/70/Mausoleu_de_Favara_4.jpg/220px-Mausoleu_de_Favara_4.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d9/Mausoleu_de_Favara_1.jpg/220px-Mausoleu_de_Favara_1.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0b/Munigua_%28Municipium_Flavium_Muniguensium%29%2C_Baetica%2C_Spain_%2828161572799%29.jpg/220px-Munigua_%28Municipium_Flavium_Muniguensium%29%2C_Baetica%2C_Spain_%2828161572799%29.jpg)
Matul it-tieni gwerra Punika, l-espansjoni tal-Imperu Ruman, rebaħ xi kolonji kummerċjali Kartaġiniżi matul il-kosta Mediterranja. Però r-Rumani kellhom jieħdu żewġ sekli biex jirbħu l-Peniżola Iberika sħiħa. Il-ħakma Rumana ġabet il-lingwa, il-liġi u t-toroq.[8]
Il-kulturi tal-popolazzjonijiet Ċeltiċi u Iberiċi, bil-mod ġew Rumanizzati. Il-mexxejja lokali tħallew jidħlu fil-klassi aristokratika Rumana. Spanja kienet tipproduċi kwantità kbira ta' qamħ għas-suq Ruman u mill-portijiet tagħha kienu jiġu esportati d-deheb, is-suf, iż-żejt taż-żebbuġa u l-inbid. Il-produzzjoni agrikola żdiedet bl-introduzzjoni tal-irrigazzjoni. L-imperaturi Trajanu u Teodożju I u l-filosfu Seneka twieldu Spanja. Il-Kristjaneżmu daħal fil-pajjiż fl-ewwel seklu u progressivament sar iżjed popolari.
L-Imperu Ruman tal-Punent fi Spanja beda jmur lura fl-409, meta l-Iżvevi u l-Vandali, flimkien mal-Alani, qasmu r-Renu, iddevastaw il-Gallja, u mbagħad il-Viżigoti imbuttawhom ġo Spanja. L-Iżvevi stabbilew renju fejn illum jinsabu Galizja moderna u n-naħa ta' fuq tal-Portugall.
Il-Vandali Silingi okkupaw ir-reġjun li ismu għad għandu parti minn isimhom: Vandalusja, Andalusja. Il-Biżantini stabbilew tip ta' enklavi fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, bl-iskop li jqajmu l-Imperu Ruman fl-Iberja kollha. Fl-aħħar, però, Spanja ġiet riunita taħt il-ħakma tal-Viżigoti.
Spanja Musulmana
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c6/Vista_de_la_Alhambra.jpg/220px-Vista_de_la_Alhambra.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c0/Muralla_musulmana_de_Madrid_-_03.jpg/220px-Muralla_musulmana_de_Madrid_-_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/AlHakemII_dirhem_MedinaAzahara.jpg/220px-AlHakemII_dirhem_MedinaAzahara.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Silver_dirham_LACMA_M.2002.1.437_%282_of_2%29.jpg/220px-Silver_dirham_LACMA_M.2002.1.437_%282_of_2%29.jpg)
Fis-seklu 8, l-armati Musulmani, li fil-parti l-kbira kienu Għarab, rebħu kważi l-Peniżola Iberika kollha. Dawn il-konkwisti kienu parti mill-espansjoni tal-Kalifat Għumawijjad. Reġjun żgħir muntanjuż fix-Xlokk biss irnexxielu jirreżisti l-invażjoni tal-bidu.
Skont il-liġi Iżlamika, l-Insara u l-Lhud jieħdu l-istatus ta' dhimmi jew subordinati. Dan kien iħalli l-Insara u l-Lhud jipprattikaw ir-reliġjon tagħhom, imma kellhom iħallsu taxxa speċjali u kienu jbatu minn ċertu diskriminazzjoni.[9][10]
Il-konverżjoni għall-Iżlam bdiet dejjem tiżdied. Il-muladies (Musulmani ta' nisel etniku Iberiku) jingħad li kienu jirrappreżentaw il-maġġoranza tal-popolazzjoni lejn it-tmiem tas-seklu 10.[11][12]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/44/La_Giralda%2C_Seville%2C_Spain_-_Sep_2009.jpg/220px-La_Giralda%2C_Seville%2C_Spain_-_Sep_2009.jpg)
Cordoba kienet il-belt kapitali tal-Kaliffat u kienet l-ikbar belt u l-iżjed għanja fil-Punent tal-Ewropa. Il-kummerċ fil-Mediterran iffavorixxa l-iskambju kulturali u t-tradizzjoni intellettwali għanja tal-Musulmani dakkret parti kbira mill-intellettwali Ewropej.
Il-waqgħa tal-Musulmani u r-Reconquista
[immodifika | immodifika s-sors]Ir-Reconquista ("Rikonkwista") kienet perjodu li dam xi 750 sena, li matulu r-rejiet Insara ta' Spanja espandew il-ħakma tagħhom għad-dannu tas-saltniet Għarab. Ir-Reconquista bdiet bil-battalja ta' Covadonga fis-722. Bir-rebħa Nisranija twaqqaf ir-Renju tal-Asturias tul il-muntanji Xlokkin tal-kosta. Ftit wara, fis-739, il-qawwiet Musulmani tkeċċew minn Galizja, li l-Insara kienu jqisu wieħed mill-postijiet l-iżjed imqaddsa minħabba li hemm is-Santwarju ta' Santiago de Compostela. L-armati Musulmani mexew 'il fuq mill-Pirenej, imma ġew megħlubin mill-forzi tal-Franki fil-Battalja ta' Poitiers. Aktar tard, il-forzi tal-Franki waqqfu kontej Insara fuq in-naħa t'isfel tal-Pirenej. F'dan ir-reġjun imbagħad twaqqfu r-renji ta' Navarra, ta' Aragona u ta' Katalonja.[13] Għal ħafna sekli, il-konfini sejrin 'l hemm u 'l hawn bejn l-artijiet Musulmani u tal-Insara kienu jestendu matul il-widien tal-Ebro u tad-Duero.
Il-ħakma tal-belt, strateġikament ċentrali, ta' Toledo, li ġrat fl-1085, kienet sinjal ta' bidla sinifikattiva fil-bilanċ tal-poter favur ir-renji Nsara.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Castillo_de_Loarre_2006.jpg/220px-Castillo_de_Loarre_2006.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f4/Alfonso_XI%2C_king_of_Leon_and_Castile.jpg/150px-Alfonso_XI%2C_king_of_Leon_and_Castile.jpg)
Fis-sekli 13 u 14, il-fergħa Musulmana tal-Merjenjewn jew Merinidi, ġejja mit-Tramuntana tal-Afrika invadiet u stabbiliet xi enklavi fin-naħa t'isfel tal-pajjiż, imma ma rnexxilhomx jistabilixxu l-ħakma Musulmana fl-Iberja u malajr tkeċċew. Fis-seklu 13 ir-renju Aragoniż ipprova jespandi l-influwenza tiegħu mal-ġżejjer tal-Mediterran, f'Sqallija u anki f'Ateni.[14] F'dan il-perjodu twaqqfet l-università ta' Palencia (1212/1263) u l-università ta' Salamanca (1218/1254). Il-pesti tal-1348 u tal-1349 iddevastaw lil Spanja.[15]
Fl-1469, il-kuruni tar-renji Nsara ta' Kastilja u Aragona ngħaqdu biż-żwieġ ta' Iżabella I ta' Kastilja ma' Ferdinandu II ta' Aragona. Fl-1478 twettqet għalkollox il-konkwista tal-Gzejjer Kanarji u fl-1492, il-forzi ta' Kastilja u ta' Aragona ħadu l-Emirat ta' Granada u qerdu l-aħħar fortizza tal-preżenza tal-ħakma Iżlamika ta' 781 sena fl-Iberja. It-Trattat ta' Granada ggarantixxa t-tolleranza reliġjuża għall-Musulmani.[16] Fl-istess sena Kristoforu Kolombo wasal fid-Dinja l-Ġdida, bil-vjaġġ tiegħu ffinanzjat minn Iżabella, u l-Lhud ġew ordnati li jikkonvertu għall-Kattoliċiżmu bil-piena li jitkeċċew mit-territorji Spanjoli matul l-Inkwiżizzjoni Spanjola.[17] Ftit snin wara, wara xi taqbid soċjali, il-Musulmani tkeċċew taħt l-istess kundizzjonijiet.[18]
Spanja Imperjali
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/06/Lepanto.-7.jpg/350px-Lepanto.-7.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7e/2_Escudos_Felipe_IV.jpg/220px-2_Escudos_Felipe_IV.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fe/Badajoz_16xx.jpg/220px-Badajoz_16xx.jpg)
L-unifikazzjoni tal-kuruni ta' Aragona u ta' Kastilja kienet il-pedament li fuqu nbnew Spanja moderna u l-Imperu Spanjol.[19] Biha Spanja saret potenza Ewropea indiskutibbli matul is-seklu 16 kollu u matul il-parti l-kbira tas-seklu 17, minħabba l-kummerċ u l-artijiet kolonjali tagħha. Matul dan il-perjodu, Spanja għaddiet minn bosta gwerer u ribelljonijiet, fosthom: il-gwerer tal-Italja, ir-ribelljoni tal-Comuneros, dik li hi msejħa "l-Gwerra tat-Tmenin Sena", ir-ribelljoni tal-Moriscos u l-gwerra Anglo-Spanjola.[20]
Kien perjodu wkoll ta' ferment kulturali kbir, minħabba l-ftuħ ta' rotot ġodda, l-esplorazzjoni tad-dinja u l-iskambji kummerċjali. Spanja gawdiet minn l-hekk imsejjaħ "Seklu tad-Deheb". L-attività kulturali kellha l-epiċentru tagħha fl-Università ta' Salamanca.
Fit-tieni nofs tas-seklu 17, Spanja bil-mod bdiet sejra lura. Minkejja xi telfiet żgħar ta' territorji fi Franza, żammet l-imperu vast li kellha fin-naħa l-oħra tal-oċean sal-bidu tas-seklu 19.
It-tnaqqis ta' poter kien l-agħar fil-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola li spiċċat f'kunflitt internazzjonali kbir u f'gwerra ċivili, li lil Spanja swielha l-pożizzjoni li kellha bħala waħda mill-ikbar potenzi fid-dinja.
Matul din il-gwerra, ħadet il-poter dinastija ġdida ġejja minn Franza, il-Borboni, li abolixxiet ħafna privileġġi antiki u l-liġijiet reġjonali.[21]
Fis-seklu 18, Spanja bil-mod bdiet terġa' tqum fuq saqajha u tikber fil-prosperità f'parti kbira tal-imperu. Il-monarkija Borbonika għamlet ħafna xogħol ta' modernizzazzjoni, fuq l-istil tas-sistema Franċiża, rigward it-tmexxija amministrattiva u ekonomika. L-ideat tal-Illuminiżmu bdew deħlin fost xi membri tal-elit tar-renju u tal-monarkija.
L-Imperu Spanjol, fl-aqwa mument ta' espansjoni territorjali (1783), okkupa 20 miljun kilometru kwadru. Dan it-territorju kien magħmul minn 97.48% tat-territorju barrani, it-2.52% li jifdal kien it-territorju Metropolitan.
Ħakma Napoleonika u l-konsegwenzi tagħha
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/48/El_Tres_de_Mayo%2C_by_Francisco_de_Goya%2C_from_Prado_in_Google_Earth.jpg/220px-El_Tres_de_Mayo%2C_by_Francisco_de_Goya%2C_from_Prado_in_Google_Earth.jpg)
Fl-1793, Spanja daħlet fi gwerra kontra ir-Repubblika ġdida Franċiża, li kienet neħħiet mill-poter u ġġustizzjat ir-re tagħha Lwiġi XVI li kien Bourbon. Spanja tilfet il-gwerra u ffirmat trattat ta' paċi fl-1795. B'dan it-trattat Spanja saret stat klijent ta' Franza. It-trattat sigriet ta' Fontainebleau bejn Napuljun u Manuel Godoy tal-1807, li ma kien popolari xejn, inkluda dikjarazzjoni ta' gwerra kontra l-Gran Brittanja u l-Portugall. It-truppi Franċiżi daħlu fir-renju bla reżistenza, bl-iskuża li ħa jinvadu l-Portugall, okkupaw il-fortizzi Spanjoli u r-re Spanjol ġegħluh jabdika favur ħu Napuljun, Ġużeppi Bonaparte.
Din il-monarkija pupazz barrani, l-Ispanjoli qisuha bħala disprezz. Ir-ribelljoni tat-2 ta' Mejju, waħda minn ħafna ribelljonijiet nazzjonalisti kontra r-reġim Bonapartista fil-pajjiż kollu,[22] kienet il-bidu tal-gwerra tal-indipendenza Spanjola.[23] Napuljun kellu jindaħal personalment u kisser bosta armati Spanjoli li ma kellhomx organizzazzjoni u ġiegħel Armata Brittanika tirtira. Madankollu, minħabba l-qawwa tal-Brittaniċi u l-kampanja diżastruża fir-Russja li kellhom il-Franċiżi, fl-1814 l-armata Franċiża tkeċċiet minn Spanja u Ferdinandu VII reġa' ħa t-tron.[24]
L-invażjonijiet Franċiżi qerdu l-ekonomija u ħallew lil Spanja b'instabbiltà politika qawwija. Il-ġlied għall-poter tas-seklu 19 wasslu għat-telf tal-kolonji Amerikani kollha, ħlief Kuba u Puerto Rico.
Gwerra Ispano-Amerikana
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Cristobal-colon_h63229.jpg/220px-Cristobal-colon_h63229.jpg)
Minħabba l-instabbiltà politika u l-kriżi ekonomika li laqtet Spanja fis-seklu 19, qamu movimenti nazzjonalisti fil-Filippini u Kuba, dak iż-żmien taħt il-ħakma Spanjola. Dawn il-movimenti wasslu għall-gwerer għall-indipendenza li daħlu wkoll fl-Istati Uniti. Minkejja d-determinazzjoni ta' bosta fergħat militari, l-armata Spanjola kienet immexxija ħażin fl-ogħla livelli u dan wassal għat-telfa tal-gwerra Ispano-Amerikana. Din il-gwerra intemmet bit-Trattat ta' Pariġi tal-1898 li bih Kuba kisbet l-indipendenza u Spanja kellha ċċedi l-Filippini, Guam u Puerto Rico lill-Istati Uniti għal 20 miljun dollaru.
It-telfa militari (imsejħa El desastre) ikkontribwiet għall-ispinta li ħa l-grupp ta' intellettwali Spanjol, La generación del 98, li għamel analiżi kritika ħafna tas-sitwazzjoni tal-pajjiż.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/04/Cuartel_de_la_Monta%C3%B1a%2C_de_Capuz%2C_en_la_Gu%C3%ADa_de_Madrid%2C_manual_del_madrile%C3%B1o_y_del_forastero_%281876%29_p_284_%28cropped%29.jpg/220px-Cuartel_de_la_Monta%C3%B1a%2C_de_Capuz%2C_en_la_Gu%C3%ADa_de_Madrid%2C_manual_del_madrile%C3%B1o_y_del_forastero_%281876%29_p_284_%28cropped%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/95/Arsenal_de_Cartagena_1900.jpg/220px-Arsenal_de_Cartagena_1900.jpg)
Gwerra ċivili Spanjola
[immodifika | immodifika s-sors]Fil-bidu tas-seklu 20 kien hemm żmien qasir ta' paċi fi Spanja, li matulu kellha rwol żgħir fil-kolonjaliżmu fl-Afrika, bil-kolonizzazzjoni tas-Saħara tal-Punent, il-Marokk Spanjol u l-Gwinea Ekwatorjali. It-telfiet kbar li ġarrbet matul il-gwerra tar-Rif fil-Marokk ikkontribwew biex jimminaw il-monarkija. Kien hemm perjodu ta' reġim awtoritarju tal-Ġeneral Miguel Primo de Rivera (1923-1931) li ntemm bit-twaqqif tat-Tieni Repubblika Spanjola. Ir-repubblika tat l-awtonomija politika lill-pajjiżi Baski, lill-Katalonja, lill-Galizja u tat il-vot lin-nisa.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2d/Franco_eisenhower_1959_madrid.jpg/224px-Franco_eisenhower_1959_madrid.jpg)
F'Lulju 1936 bdiet il-Gwerra Ċivili Spanjola. Kienu l-forzi nazzjonalisti li kienu kontra r-Repubblika, immexxijin mill-Ġeneral Francisco Franco li bdew il-gwerra u dawn rebħuha bl-għajnuna tal-Ġermanja Nażista u l-Italja Faxxista.
Il-gwerra ċivili damet tliet snin u kienet il-kawża tal-mewt ta' 500,000 ruħ[25] u l-emigrazzjoni ta' madwar 500,000 ċittadin, li l-parti l-kbira tad-dixxendenti tagħhom illum joqogħdu fil-pajjiżi tal-Amerika Latina u minnhom hemm madwar 300,000 fl-Argentina biss.[26]. Il-gwerra ċivili Spanjola hi meqjusa bħala l-ewwel battalja tat-Tieni Gwerra Dinjija.
Spanja taħt Franco u wara
[immodifika | immodifika s-sors]Spanja ta' Franco ddikjarat ruħha newtrali matul it-Tieni Gwerra Dinjija imma dan kien tal-isem biss għax kellha relazzjonijiet ta' ħbiberija mal-Potenzi tal-Assi. L-uniku partit legali taħt ir-reġim Frankista kien it-Tradicionalista Falange Española y de las J.O.N.S., li twaqqaf fl-1937. Il-partit iddikjara ruħu anti-Komunista, Kattoliku u nazzjonalista. Aktar tard il-partit ħa l-isem ta' Movimiento Nacional.
Wara l-gwerra dinjija, Spanja kienet politikament u ekonomikament marġinali u barra l-Ġnus Magħquda. Is-sitwazzjoni nbidlet fl-1955, matul il-perjodu tal-Gwerra Bierda, meta sar strateġikament importanti għall-Istati Uniti li jistabbilixxu preżenza militari fil-Peniżola Iberika, għall-konteniment ta' xi mossa mill-Unjoni Sovjetika fl-inħawi tal-baħar Mediterran. Fl-1960, Spanja kellha qabża kbira fl-ekonomija tagħha. Dan it-tkabbir f'daqqa li ressaq in-nazzjon lejn ekonomija moderna, sar magħruf bħala l-"miraklu Spanjol".
Bil-mewt ta' Franco, li ġrat f'Novembru 1975, Juan Carlos laħaq Re ta' Spanja u kap tal-Istat, skont il-liġi. Wara l-approvazzjoni tal-Kostituzzjoni Spanjola ġdida fl-1978 u l-wasla tad-demokrazija, l-istat trasferixxa xi poteri lir-reġjuni u ħoloq organizzazzjoni interna msejsa fuq il-komunitajiet awtonomi.
Fil-Pajjiżi Baski, in-nazzjonaliżmu moderat Bask għex spalla ma' spalla ma' moviment radikali nazzjonalista mmexxi mill-organizzazzjoni armata Euskadi Ta Askatasuna (ETA). Il-grupp twaqqaf fl-1959 matul ir-reġim ta' Franco, imma baqa' sejjer bil-kampanja vjolenti anki wara li bdiet id-demokrazija u kien hemm grad għoli ta' awtonomija reġjonali.
Fit-23 ta' Frar 1981, xi elementi ribelli fost il-forzi tas-sigurtà għamlu attentat ta' kolp ta' stat biex jimponu gvern militari. Ir-Re Juan Carlos ħa f'idejh personalment il-kmand tal-forzi armati u ġiegħel lir-ribelli jċedu.
Fit-30 ta' Mejju 1982, wara referendum, Spanja daħlet fin-NATO u l-partit soċjalista (Partido Socialista Obrero Español), PSOE, tela' fil-poter. Fl-1986 Spanja daħlet fil-Komunità Europea.
Fl-1982 it-Tazza tad-Dinja tal-Futbol, intlagħbet Spanja u għenet biex il-pajjiż jerġa' jsir magħruf fid-dinja wara s-snin ta' dittatura u ta' tranżizzjoni għad-demokrazija. Anki l-Olimpjadi ta' Barċellona tal-1992 kienu ta' ġid għat-turiżmu u biex isiru magħrufin il-mod ta' ħajja u d-drawwiet ta' Spanja l-ġdida.
Is-snin disgħin tas-seklu 20 huma karatterizzati mill-gvernijiet ta' José Maria Aznar tal-Partit Popolari Spanjol (Partido Popular) b'ħafna progress ekonomiku u soċjali.
Spanja fis-seklu 21
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b8/Moneda_2_euros_Espa%C3%B1a_2015.jpg/262px-Moneda_2_euros_Espa%C3%B1a_2015.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/5b/OTemple2.jpg/220px-OTemple2.jpg)
Fl-1 ta' Jannar 2002, Spanja ma bagħetx tuża l-peseta bħala valuta u bdiet tuża l-ewro, li taqsam mat-18-il pajjiż ieħor taż-żona tal-ewro. L-ekonomija ta' Spanja kibret ħafna, iżjed mill-medja Ewropea, imma t-tkabbir spiċċa bil-kriżi ekonomika kbira li bdiet fl-2008.[27]
Fil-11 ta' Marzu 2004, kien hemm attakki terroristiċi fuq xi ferroviji f'Madrid. Wara proċess li dam ħames xhur, ġie konkluż li l-attakki kienu saru minn grupp militanti lokali mnebbaħ minn al-Qaeda.[28] L-attakki qatlu lil 191 ruħ u ferew lil iżjed minn 1,800. Jaħsbu li forsi l-attakki saru biex jinfluwenzaw ir-riżultat tal-elezzjoni ġenerali li kellha ssir tlett ijiem wara,[29] li rebaħ il-PSOE, immexxi minn José Luis Rodríguez Zapatero.[30]
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]Spanja hi nazzjon fin-naħa tan-Nofsinhar tal-Punent tal-Ewropa li tokkupa 85 % mill-Peniżola Iberika. L-erja totali hi ta' 504,782 km², li minnhom 499,542 km² huma art u 5,340 km² huma ilma.
Il-konfini ta' Spanja huma maqsuma f'88 % (4.964 km) baħar u 12 % (1.917 km) art. Fit-Tramuntana hemm il-Baħar ta' Cantabria (Golf ta' Biskaja) u fin-Nofsinhar u x-Xlokk hemm il-Baħar Mediterran u l-Baħar tal-Baleariċi, fil-Punent il-Portugall u l-Oċean Atlantiku u fil-Grigal Franza u Andorra tul il-Pirenej. Il-kosta Mediterranja għandha tul ta' 1.660 km, filwaqt li tal-Atlantiku twila 710 km. Il-Pirenej jestendu għal 435 km mill-Baħar Mediterran sal-Golf ta' Biskaja. Fit-tarf t'isfel ta' Spanja hemm l-Istrett ta' Gibiltà, li jissepara lil Spanja u l-bqija tal-Ewropa mill-Marokk, fit-Tramuntana tal-Afrika. Il-muntanja Teide li hi għolja 3,718 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar hi l-ogħla waħda fi Spanja u l-ogħla quċċata tal-Atlantiku kollu. Hi t-tielet l-ikbar vulkan tad-dinja mill-bażi tagħha.[31]
Barra l-Peniżola Iberika hemm numru ta' żoni Spanjoli oħra: il-Gżejjer Baleariċi fil-Baħar Mediterran, il-Gżejjer Kanarji fil-Grigal, madwar 108 km fix-Xlokk tal-Afrika; hemm ħames artijiet oħra ta' sovranità Spanjola (plazas de soberanía) fuq il-kosta tal-Marokk: Ceuta, Melilla, Islas Chafarinas, Peñón de Alhucemas u Peñón de Vélez de la Gomera.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Panor%C3%A1mica_de_la_Sierra_Norte.jpg/800px-Panor%C3%A1mica_de_la_Sierra_Norte.jpg)
Morfoloġija
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/3c/Spain_topo.jpg/220px-Spain_topo.jpg)
It-territorju Spanjol hu muntanjuż, iddominat minn pjanuri għoljin u ktajjen ta' muntanji. Nistgħu niddistingwu tliet reġjuni ġeografiċi:
- Il-pjanura għolja ċentrali tal-Meseta: vasta u semiarida, hija formazzjoni antika u tokkupa l-parti l-kbira taż-żona ċentrali tal-pajjiż. Hija maqsuma fi tnejn bil-muntanji. Fil-Lvant tispiċċa bil-Muntanji Iberiċi u bis-Sierra Morena fin-Nofsinhar. Fil-qalba ta' din iż-żona hemm il-belt kapitali Madrid.
- Il-ktajjen tat-Tramuntana: huma magħmulin mill-Pirenej u mill-Cordillera Cantábrica li timxi tul il-kosta. Il-katina tal-Pirenej mhijiex antika waqt li l-muntanji tal-Cordillera Cantábrica huma iktar antiki. In-nixfa tal-Meseta u x-xita skarsa tar-reġjun Atlantiku jagħmlu l-vegetazzjoni rikka.
- Il-Cordilleras Béticas, fin-Nofsinhar, huma magħmula minn sensiela ta' ktajjen muntanjużi, li fosthom hemm is-Sierra Nevada.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/01/Central_pyrenees.jpg/220px-Central_pyrenees.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/16/Teide_and_Caldera_2006.jpg/220px-Teide_and_Caldera_2006.jpg)
Ktajjen tal-muntanji
[immodifika | immodifika s-sors]- Sistema Iberika
- Sistema Ċentrali
- Pirenej
- Cordillera Cantábrica
- Cordilleras Béticas
- Sierra Morena
- Sierra Nevada
Pjanuri
[immodifika | immodifika s-sors]- Pjanura tal-Ebro
- Depressjoni Betika
- Pjanura tal-Andalusija
- Meseta
Vulkani
[immodifika | immodifika s-sors]- Teide, Gżira ta' Tenerife (Hemm bosta vulkani fil-gżira)
- Madwar 400 vulkan fil-gżira ta' Lanzarote
Idrografija
[immodifika | immodifika s-sors]Xmajjar
[immodifika | immodifika s-sors]Hemm ħafna xmajjar imma fihom ħafna kurrenti qawwijin u allura l-użu tagħhom bħala toroq għall-komunikazzjoni hu limitat. Dawn huma x-xmajjar ewlenin: Ebro, Turia, Jucar, Segura, Duero, Tago, Guadiana, u Guadalquivir.
Lagi
[immodifika | immodifika s-sors]Fi Spanja m'hemmx lagi naturali kbar, però hemm ħafna għadajjar artifiċjali bl-iskop li jiżguraw il-ħtieġa tal-enerġija u tal-ilma. Bl-Ispanjol jissejħu pantanos jew embalses (partikolarment importanti humm l-embalses ta' Alcantara, ta' Torrejón u ta' Valdecañas fuq it-Tago, u dak ta' Mequinenza fuq l-Ebro.
Xtut
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/21/Covaron_y_Punta_Lucero.jpg/220px-Covaron_y_Punta_Lucero.jpg)
Barra mill-fruntiera ma' Franza, Andorra, Ġibiltà u l-Portugall, Spanja hi mdawra għalkollox bil-baħar, l-Oċean Atlantiku fit-Tramuntana, il-Majjistral u parti żgħira mil-Lbiċ, kif ukoll il-Baħar Mediterran fil-Lvant, il-Grigal u n-Nofsinhar ta' Ġibiltà. Mal-Peniżola Iberika rridu nżidu wkoll il-Kanarji, kollha kemm huma fl-Atlantiku u l-Baleariċi, li jinstabu kompletament fil-Mediterran.
Minħabba t-tul enormi tax-xtut tagħha u d-diversità tal-pożizzjonijiet tagħhom, Spanja għandha tulijiet ta' kosta li huma differenti ħafna minn xulxin. Il-kosta Atlantika, li l-parti l-iżjed lejn il-Lvant tissejjaħ il-Baħar ta' Cantabria (li hi stess hi parti mill-Golf ta' Biskaja), hi karatterizzata b'bajjiet impressjonanti li jalternaw ma' sikek impressjonanti li ffurmaw bir-riħ oċeaniku qawwi u bix-xita spissa. Fuq kollox fil-parti l-iżjed lejn il-Lvant, il-kosta hi mħarbta u għandha ħafna fliegi u qaliet twal, imsejħin rias, tipiċi tal-Galizja, li jidħlu fi xtut mimlijin sikek li diffiċli li tidħol fihom, fosthom il-famuża Costa de la Muerte.
Il-kosta Mediterranja hi differenti għalkollox, ħafna iżjed ħelwa u inqas imħarbta (ħlief il-golf ta' Valencia u ż-żona tad-delta tal-Ebro u xi promontorji, għalkemm fiha wkoll xi tulijiet imsikkin). Fuq kollox il-klima hi ħafna iżjed moderata u adattata għat-turiżmu tal-għawm. Fuq il-kosta Mediterranja nsibu bosta bliet famużi bħal Barċellona, Valencia u Malaga, barra l-lokalitajiet turistiċi bħal Lloret de Mar u Tarifa. Il-kosta Mediterranja tinqasam ġeografikament f'ħames partijiet: l-iżjed 'il fuq hemm il-Costa Brava, li testendi mill-fruntiera Franċiża sa Barċellona; il-Costa Daurada li testendi mill-belt kapitali Katalana sa ħalq l-Ebro; il-Costa del Azahar sa Dénia (eskluża) li tinkludi l-Golf ta' Valencia kollu; il-Costa Blanca sa Cabo de Gata; u fl-aħħar il-Costa del Sol madwar in-naħa t'isfel kollha ta' Spanja sal-Fliegu ta' Ġibiltà. Il-kosta Mediterranja, minħabba t-turiżmu kbir li fiha, hi inqas preżervata mill-kosta Atlantika u hi magħrufa għal xi abbużi kbar fil-bini.
Gżejjer
[immodifika | immodifika s-sors]Il-gżejjer ewlenin huma miġburin f'żewġ arċipelagi: il-Gżejjer Baleariċi u l-Gżejjer Kanarji. Il-Baleariċi qegħdin fil-Mediterran, mhux 'il bogħod mill-komunità ta' Valencia u huma magħmulin minn erba' gżejjer prinċipali, Mallorca, Menorca, Ibiża u Formentera. Il-Kanarji min-naħa l-oħra qegħdin fl-Atlantiku, maġenb in-naħa t'isfel tal-Marokk u 1,000 km 'l bogħod mil-Lbiċ tal-Peniżola Iberika. Ġeografikament jagħmlu parti mill-kontinent Afrikan. Dawn huma Gran Canaria, Lanzarote, Fuerteventura, Tenerife, La Palma, La Gomera u El Hierro. Imbagħad hemm gżejjer żgħar oħra, ħafna iċken, bħall-Gżejjer Cies.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dc/Vista_de_La_Graciosa.jpg/700px-Vista_de_La_Graciosa.jpg)
Klima
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Climas_de_Espa%C3%B1a.png/350px-Climas_de_Espa%C3%B1a.png)
Nistgħu naqsmu Spanja fi tliet żoni klimatiċi prinċipali, skont il-pożizzjoni ġeografika u l-kundizzjonijiet orografiċi:[32][33][34]
- il-klima Mediterranja, karatterizzata minn sjuf nixfin u sħan. Skont il-Klassifikazzjoni tal-klimi ta' Köppen din hi dominanti fil-peniżola, b'żewġ varijetajiet: Csa u Csb.
- il-klima steppika (Bsh, Bsk), insibuha fil-parti tal-Lbiċ tal-pajjiż, l-iżjed fir-reġjun ta' Murcia u fil-wied tal-Ebro. Kontra l-klima Mediterranja, l-istaġun niexef idum iżjed mis-sajf.
- il-klima oċeanika (Cfb), insibuha fin-naħa ta' fuq tal-pajjiż, l-iżjed fir-reġjun tal-Pajjiżi Baski, Asturias, Cantabria u parti mill-Galizja. B'kuntrast mal-klima Mediterranja, it-temperaturi xitwin u sajfin huma influwenzati mill-baħar u m'hemmx dik in-nixfa tas-sajf.
Barra dawn it-tipi prinċipali, nistgħu nsibu wkoll sottotipi oħra, bħall-klima Alpina tal-Pirenej u fis-Sierra Nevada, u klima subtropikali tipika fil-Gżejjer Kanarji.
Demografija
[immodifika | immodifika s-sors]Gruppi etniċi
[immodifika | immodifika s-sors]Il-popolazzjoni hi magħmula fil-part l-kbira minn Spanjoli li jappartienu għal diversi gruppi etniko-lingwistiċi (Kastiljani, Katalani-Valenciani, Galizjani, Baski, eċċ) u minn minoranza ta' barranin, li fil-bidu tal-2008, kienet tirrappreżenta ftit iżjed minn 11% tal-popolazzjoni globali: 5.2 miljuni minn 46 miljun bejn wieħed u ieħor[35]. Il-komunitajiet fejn hemm l-iżjed barranin huma tal-Katalonja, bi 'l fuq minn miljun ruħ, ta' Madrid, b'kważi miljun u ta' Valencia, b'madwar 800,000 ruħ. Hemm għadd kbir ta' immigranti mill-Ewropa tal-Lvant, (l-iżjed Rumeni, li bħalissa jirrappreżentaw il-komunità alloġena l-iżjed numeruża fil-pajjiż), Afrikani ta' Fuq, li ħafna minnhom huma klandestini (impjegati l-iżjed fl-agrikultura ta' Spanja t'Isfel), u Latinoamerikani.
Popolazzjoni
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/EspDens2.jpg/350px-EspDens2.jpg)
Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni mhijiex uniformi għax hi kondizjonata mill-forma tat-territorju: fuq il-kosti, matul il-widien tax-xmajjar u fiż-żoni li huma ekonomikament iżjed avvanzati u li fihom żviluppaw l-agrikoltura u l-industrija, id-densità taqbeż it-300 abitant kull km². Min-naħa l-oħra f'ħafna erji tal-meseta, id-densità hi taħt id-29 abitant kull km². Il-popolazzjoni urbana (77 %) dejjem tikber.
Il-popolazzjoni totali ta' Spanja kienet, skont l-istima tas-sena 2010, ta' 45,054,694 abitant, b'densità medja ta' 81 abitant kull km², maqsuma mal-komunitajiet awtonomi li jagħmlu parti mir-renju.
Il-fenomenu tal-urbanizzazzjoni hu reċenti ħafna, u llum 70% tal-Ispanjoli jgħixu fil-bliet li ħafna minnhom żvillupaw b'mod mhux ippjanata u bi problemi, kultant gravi, ta' tniġġiż.
Il-territorju tal-pajjiż hu maqsum f'komunitajiet awtonomi li jgawdu ċerta awtonomija skont l-istorja tagħhom.
Reliġjonijiet
[immodifika | immodifika s-sors]Skont studju reċenti magħmul minn Arda[36]:
Insara: 90,14 %.
Anjostiċi: 6,94 %.
Musulmani: 1,57 %.
Atej: 1,10 %.
Lhud: 0,13 %.
Oħrajn: 0,12 %.
Lingwi
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ae/Spain_languages.svg/350px-Spain_languages.svg.png)
Spanjol/Kastellan, mitkellem fit-territorju kollu Katalan/Valenzjan Bask Galizjan Asturjan Aragoniż Araniż
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ab/Linguistic_map_Southwestern_Europe-en.gif/220px-Linguistic_map_Southwestern_Europe-en.gif)
L-ilsien uffiċjali hu l-Kastiljan jew l-Ispanjol. F'xi komunitajiet awtonomi xi lingwi huma kouffiċjali mal-Kastiljan: il-Katalan/il-lingwa ta' Valencia f'Katalonja, il-Gżejjer Baleariċi u fil-Komunità ta' Valencia: il-Galizjan f'Galizja u l-Bask fil-Pajjiżi Baski u Navarra. L-istat Spanjol u l-amministrazzjonijiet tal-periferija jipproteġu u jinkoraġġixxu l-użu, fil-kuntest lokali, ta' xi lingwi mitkellma li però ma jgawdux l-istatus ta' ko-uffiċjalità bħall-Asturjan, il-Leoniż, id-djalett ta' Estremadura, l-Aragoniż. Fil-wied tal-Aran mal-Kastiljan u l-Katalan, hu rikonoxxut ukoll l-Araniż, tip ta' Gaskon tal-grupp lingwistiku Oċċitan. F'Concepción ħdejn Ġibiltà in n-ies jitkellmu l-Llanito u l-Ingliż bħala t-tielet ilsien.
Fil-bliet awtonomi Afrikani ta' Ceuta u Melilla jitkellmu wkoll l-Għarbi u l-Berberu u parti mill-popolazzjoni titkellem il-Franċiż bħala t-tielet jew ir-raba' lingwa.
Suddiviżjonijiet amministrattivi
[immodifika | immodifika s-sors]Komunitajiet awtonomi
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b4/Comunidades_aut%C3%B3nomas_de_Espa%C3%B1a.svg/200px-Comunidades_aut%C3%B3nomas_de_Espa%C3%B1a.svg.png)
Spanja hi maqsuma f'17-il komunità awtonoma (comunidades autónomas, singular: comunidad autónoma) li jerġgħu jinqasmu f'50 provinċja. Hemm ukoll żewġt ibliet awtonomi: Ceuta u Melilla (iddeżinjati uffiċjalment bħala Plazas de Soberanía en el Norte de África).
Ceuta, Melilla u xi gżejjer ċkejknin huma li baqa' mill-imperu kolonjali vast li kellu l-pajjiż. Il-gżejjer fihom xi 0.65 km² u għandhom 312 abitant. B'kollox Spanja għandha territorji ta' 31.65 km² fl-Afrika ta' Fuq, b'popolazzjoni ta' 138,228 abitant.
Provinċji u muniċipji
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/52/Provinciasesp.svg/220px-Provinciasesp.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ed/Municipios_de_Espa%C3%B1a.png/220px-Municipios_de_Espa%C3%B1a.png)
Meta daħlet is-sistema tal-komunitajiet awtonomi, il-poter tal-provinċji naqas. Għadhom jintużaw bħala distretti elettorali, għall-kodiċi postali u bħala riferimenti ġeografiċi.
Hemm sitt komunitajiet awtonomi li huma magħmulin minn provinċja waħda biss: Asturias, il-Gżejjer Baleariċi, Cantabria, La Rioja, Madrid, Murcia, u Navarra.
Il-provinċji jerġgħu jinqasmu f'muniċipji (bl-Ispanjol municipio). Bħala l-kap tal-muniċipju hemm l-alcalde jew is-sindku.
Bliet prinċipali
[immodifika | immodifika s-sors]Bliet prinċipali ta' Spanja | ||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
|
Belt | Komunità Awtonoma | Popolazzjoni | Belt | Komunità Awtonoma | Popolazzjoni |
| |||
1 | Madrid | Komunità ta' Madrid | 3.273.049 | 11 | Alicante | Komunità ta' Valencia | 334.418 | |||
2 | Barċellona | Katalonja | 1.619.337 | 12 | Córdoba | Andalucía | 328.547 | |||
3 | Valencia | Komunità ta' Valencia | 809.267 | 13 | Valladolid | Kastilja u León | 315.522 | |||
4 | Sivilja | Andalusija | 704.198 | 14 | Vigo | Galicia | 297.124 | |||
5 | Zaragoza | Aragona | 675.121 | 15 | Gijón | Prinċipat tal-Asturji | 276.854 | |||
6 | Malaga | Andalusija | 573.969 | 16 | La Coruña | Galizja | 244.162 | |||
7 | Mursja | Reġjun ta' Mursja | 448.700 | 17 | Hospitalet de Llobregat | Katalonja | 241.750 | |||
8 | Palma di Mallorca | Gżejjer Baleariċi | 404.681 | 18 | Santa Cruz de Tenerife | Gżejjer Kanarji | 240.266 | |||
9 | Las Palmas de Gran Canaria | Gżejjer Kanarji | 383.308 | 19 | Granada | Andalusija | 235.692 | |||
10 | Bilbao | Pajjiż Bask | 353.187 | 20 | Vitorja | Pajjiż Bask | 239.154 | |||
Statistiki tal-2010[37] |
Żoni prinċipali metropolitani
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d7/Teide_Tenerife.jpg/220px-Teide_Tenerife.jpg)
Poż. | Komuni | Reġjun | Prov. | Abitanti |
---|---|---|---|---|
1 | Madrid | Madrid | Madrid | 5.883.521 |
2 | Barċellona | Katalonja | Barċellona | 3.150.380 |
3 | Valencia | Komunità ta' Valencia | Valencia | 2.463.592 |
4 | Sivilja | Andalusija | Sivilja | 1.438.451 |
5 | Málaga | Andalusija | Malaga | 965.371 |
6 | Bilbao | Pajjiż Bask | Bilbao | 949.939 |
7 | Oviedo-Gijón | Asturji | Asturji | 857.495 |
8 | Alicante-Elche | Komunità ta' Valencia | Alicante | 725.395 |
9 | Zaragoza | Aragona | Zaragoza | 688.343 |
10 | Vigo | Galizja | Pontevedra | 659.632 |
Popolazzjoni tal-gżejjer
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Cathedral_palma_mallorca_spain_01_2007_08_15.jpg/220px-Cathedral_palma_mallorca_spain_01_2007_08_15.jpg)
- 1. Tenerife 886,033 ab.; il-Gżejjer Kanarji
- 2. Mallorca 846,210 ab., il-Gżejjer Baleariċi
- 3. Gran Canaria 829,597 ab.
- 4. Lanzarote 132,366 ab.
- 5. Ibiza 113,908 ab.
- 6. Fuerteventura 94,386 ab.
- 7. Menorca 86,697 ab.
- 8. La Palma 85,933 ab.
- 9. La Gomera 22,259 ab.
- 10. El Hierro 10,558 ab.
- 11. Formentera 7,957 ab.
- 12. Arosa 4,889 ab.
- 13. La Graciosa 658 ab.
- 14. Tabarca 105 ab.
- 15. Ons 61 ab.
Tmexxija tal-istat
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Primera_p%C3%A1gina_de_la_Constituci%C3%B3n_espa%C3%B1ola_de_1978%2C_con_escudo_de_1981.jpg/150px-Primera_p%C3%A1gina_de_la_Constituci%C3%B3n_espa%C3%B1ola_de_1978%2C_con_escudo_de_1981.jpg)
Skont il-Kostituzzjoni tal-1978, Spanja hi monarkija ereditarja parlamentari, fejn ir-re għandu r-rwol li jirrappreżenta l-pajjiż, imma wkoll li jiggarantixxi l-unità u d-demokrazija.
Il-poter eżekuttiv hu f'idejn il-Kunsill tal-Ministri (Consejo de Ministros), immexxi minn Prim Ministru, bil-fiduċja tal-parlament.
Il-poter legiżlattiv hu fi ħdan parlament bikamerali, il-Cortes Generales b'mandat ta' erba' snin, magħmul minn:
- il-Kungress tad-Deputati (Congreso de los Diputados), kamra ta' 350 deputat, eletti b'sistema proporzjonali;
- is-Senat tar-Renju ta' Spanja (Senado), kamra ta' 259 senatur, li minnhom 208 huma eletti direttament u 51 indirettament mill-kunsilli reġjonali.
Il-poter ġudizzjarju hu indipendenti.
Politika
[immodifika | immodifika s-sors]Partiti politiċi u elezzjonijiet demokratiċi
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/1a/Pasaporte_ES.svg/185px-Pasaporte_ES.svg.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/A_coruna_torre_de_hercules_sunset_edit.jpg/185px-A_coruna_torre_de_hercules_sunset_edit.jpg)
L-ewwel elezzjoni demokratika wara l-mewt ta' Franco saret fil-15 ta' Ġunju 1977, u ntrebħet mil-lega Ċentru-Leminija, Unión de Centro Democrático (UCD), immexxija minn Adolfo Suàrez. Is-sistema politika hi msejsa fuq il-multipartitiżmu, imma minn xi żmien 'l hawn kien hemm żewġ partiti dominanti: il-Partido Socialista Obrero Español (PSOE) (Ċentru-Xellugi) u l-Partido Popular (PP) (Ċentru-Lemini). Iż-żewġ partiti dominanti alternaw fil-poter, imma kważi dejjem, minħabba s-sistema elettorali, kellhom jidħlu f'koalizzjoni ma' partiti żgħar. Il-partit Soċjalista mexxa l-gvern mill-1982 sal-1996 (immexxi minn Felipe González) u mill-2004 sal-2011 (immexxi minn José Luis Rodríguez Zapatero); il-partit popolari mill-1996 sal-2004 (immexxi minn José Maria Aznar) u mill-2011 sal-lum 2013 (immexxi minn Mariano Rajoy).
Organizzazzjonijiet internazzjonali
[immodifika | immodifika s-sors]- Membru tal-Organizzazzjoni tal-Ġnus Magħquda mill-14 ta' Diċembru 1955;
- Membru tan-NATO mill-1982;
- Membru tal-Unjoni Ewropea mill-1 ta' Jannar 1986.
Kultura
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/19/Acueducto_de_Segovia_01.jpg/220px-Acueducto_de_Segovia_01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/67/Roman_bridge%2C_Ourense_%28Spain%29.jpg/220px-Roman_bridge%2C_Ourense_%28Spain%29.jpg)
Arkitettura
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c9/Spain_Andalusia_Granada_BW_2015-10-25_17-22-07.jpg/150px-Spain_Andalusia_Granada_BW_2015-10-25_17-22-07.jpg)
Bl-arkitettura Spanjola, infissru l-eżempji kollha tal-arkitettura li nbnew maż-żminijiet fi Spanja u x-xogħlijiet tal-arkitetti moderni Spanjoli li nsibu mad-dinja kollha.
Minħabba d-diversità storika u ġeografika, l-arkitettura Spanjola gawdiet minn ħafna influwenzi. Perezempju, belt importanti bħal Cordoba, li twaqqfet mir-Rumani u allura għandha infrastruttura vasta ta' dik l-epoka, saret il-kapitali kulturali tad-dinastija Iżlamika al-Għumawijjun li bnew fuqha binjiet ta' arkitettura fina fl-istil Għarbi.[38] Id-dinastiji Għarab li ġew wara fi Spanja, żviluppaw arkitettura tal-għaġeb, dejjem iżjed komplessa u karatteristika bħall-famuż kumpless tal-Palazz ta' Granada.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Auditorio_de_Tenerife_Pano.jpg/220px-Auditorio_de_Tenerife_Pano.jpg)
Fl-stess żmien, feġġew ir-renji Nsara li, ftit ftit żviluppaw l-istil tagħhom li fih integraw il-flussi Romaniċi u Gotiċi. L-istil gotiku ffjorixxa b'mod straordinarju. Hemm eżempji ta' dan l-istil mat-territorju nazzjonali kollu. L-istil mudéjar, li żviluppa mis-seklu 12 sas-seklu 17 mill-fużjoni ta' motivi bi stil Għarbi ma' mudelli tal-arkitettura Ewropea.
Il-parti l-kbira tal-arkitettura tas-seklu 20 hi fl-istil tal-Moderniżmu, stil li kellu l-epiċentru tiegħu f'Barċellona u Gaudí kien is-simbolu tiegħu. Mill-bidu tas-seklu 21 Spanja kellha rivoluzzjoni fl-arkitettura kontemporanja u arkitetti Spanjoli bħal Rafael Moneo, Santiago Calatrava, Ricardo Bofill u ħafna oħrajn kisbu fama mondjali.
Letteratura
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/20/Don_Quijote_and_Sancho_Panza.jpg/180px-Don_Quijote_and_Sancho_Panza.jpg)
Bit-terminu letteratura Spanjola nfissru x-xogħol letterarju kollu miktub bl-Ispanjol, li jinkludi l-letteratura bl-Ispanjol mhux bilfors miktuba minn Spanjoli. Minħabba d-diversità ġeografika u generazzjonali, il-letteratura Spanjola kellha ħafna influwenzi u ma tantx hi omoġenea. Fiha nsibu wħud mill-movimenti letterarji l-iżjed importanti.
Miguel de Cervantes x'aktarx hu l-kittieb l-iżjed famuż ta' Spanja u l-ktieb tiegħu Don Quixote hu meqjus bħala x-xogħol l-iżjed emblematiku fil-kanoni tal-letteratura Spanjola u wieħed mix-xogħlijiet klassiċi fundaturi tal-letteratura tal-Punent.[39]
Ċinema
[immodifika | immodifika s-sors]Iċ-ċinema Spanjola kellha suċċessi importanti internazzjonali, fosthom l-Oscar għall-films El laberinto del fauno (Il-labirint tal-fawna) u Volver.[40] Fl-istorja twila taċ-ċinema Spanjola, ir-reġista Luis Buñuel kien l-ewwel li kiseb fama internazzjonali. Warajh kien hemm Pedro Almodóvar tard fis-snin 80 tas-seklu 20. Fost reġisti Spanjoli oħra ta' fama nsibu lil Segundo de Chomón, lil Florian Rey, lil Luis García Berlanga, lil Carlos Saura, lil Julio Medem u lil Alejandro Amenábar.
Ekonomija
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Ministerio_de_Industria%2C_Turismo_y_Comercio_de_Espa%C3%B1a_%28Madrid%29_01.jpg/220px-Ministerio_de_Industria%2C_Turismo_y_Comercio_de_Espa%C3%B1a_%28Madrid%29_01.jpg)
L-ekonomija Spanjola reġgħet daħlet fost l-ekonomiji avvanzati tal-Punent tal-Ewropa. B'mod partikolari, fl-għaxar snin bejn l-1998 u l-2008, l-ekonomija Iberika kienet fost l-iżjed dinamiċi fiż-żona tal-ewro.[41] Is-soċjetà u l-ekonomija Spanjola għaddew minn perjodu qawwi ta' bidla u tkabbir matul l-aħħar għoxrin sena tas-seklu 20. Wara li ħareġ mill-iżolament politiku u ekonomiku impost mid-dittatura faxxista, il-pajjiż infetaħ għall-kummerċ internazzjonali u ssieħeb fl-UE fl-1986. L-ekonomija gawdiet ukoll mit-twelid ta' kumpaniji industrijali ġodda u mid-dħul ta' kapital barrani li sfrutta l-pagi baxxi biex jibdew inizjattivi industrijali u kummerċjali. Żdiedu wkoll il-mezzi ġodda ta' komunikazzjoni li għenu biex jiżdied il-qligħ tas-sistema produttiva. Is-settur terzjarju hu l-ikbar wieħed: it-turiżmu u l-agrikoltura (l-għeneb u ċ-ċitru) huma żviluppati ħafna. Madankollu, mill-bidu tal-kriżi finanzjarja kbira li bdiet fl-2008 u l-kriżi tas-sistema bankarja li ġegħlet il-gvern Spanjol jitlob l-għajnuna mill-Bank Ċentrali Ewropew f'Ġunju 2012 minħabba li sfaxxa d-dħul mill-bejgħ tal-bini, l-ekonomija Spanjola daħlet fi kriżi profonda. Il-livell tal-qagħad qabeż il-25 % u l-klassifikazzjoni tad-dejn sovran li kienet tripla A tniżżlet (mill-aġenzija Moody’s) għal BAA3 b'prospett negattiv fl-14 ta' Ġunju 2012. Ir-rata tal-imgħax tas-self tal-gvern għal għaxar snin telgħet għal 7 % fis-sena.
Turiżmu
[immodifika | immodifika s-sors]Matul l-aħħar erbgħin sena l-industrija tat-turiżmu Spanjola kibret ħafna tant li saret it-tieni l-ikbar waħda fid-dinja, b'valur smat ta' 40 biljun ewro fl-2006, u tagħmel madwar 5 % tal-PDG.[42][43] Il-klima ta' Spanja, il-monumenti storiċi u kulturali, il-pożizzjoni ġeografika tagħha, flimkien ma' infrastruttura moderna, jikkontribwixxu biex jagħmluha waħda mid-destinazzjonijiet l-iżjed imfittxa.
Enerġija
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/eb/PS10_solar_power_tower.jpg/220px-PS10_solar_power_tower.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2f/Central_Hidraulica_Os_Peares_-_02.jpg/220px-Central_Hidraulica_Os_Peares_-_02.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b6/Encoro_de_Velle%2C_Ourense%2C_Galiza.jpg/220px-Encoro_de_Velle%2C_Ourense%2C_Galiza.jpg)
Spanja hi wieħed mill-pajjiżi ta' quddiem fil-livell mondjali fl-iżvilupp tal-produzzjoni tal-enerġija rinnovabbli. Fl-2010 Spanja saret l-aqwa fid-dinja fil-produzzjoni tal-enerġija solari, aqwa mill-Istati Uniti b'impjant enormi, ħdejn Alvarado, Badajoz.[44][45] Spanja hi wkoll il-produttur Ewropej ewlieni tal-enerġija mir-riħ. Fl-2010 it-turbini tagħha pproduċew 42,976 GWh, 16.4% tal-enerġija totali prodotta fi Spanja.[46][47][48] Fid-9 ta' Novembru 2010, l-enerġija mir-riħ kellha waqt storiku meta laħqet 53% tad-domanda tal-enerġija elettrika tat-terraferma[49] u ġġenerat kwantità ta' enerġija ekwivalenti għal 14-il reattur nukleari.[50] L-enerġiji rinnovabbli l-oħra użati fi Spanaj huma l-idroelettriku, il-bijomases u l-enerġija tal-baħar (qed jinbnew 2 impjanti).[51]
Is-sorsi mhux rinnovabbli ta' enerġija użati fi Spanja huma in-nukleari (8 reatturi operattivi), il-gass, il-faħam u ż-żejt.
Trasport
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/88/AVE_Tarragona-Madrid.jpg/220px-AVE_Tarragona-Madrid.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0e/MADRID_060505_MXALX_100.jpg/220px-MADRID_060505_MXALX_100.jpg)
Is-sistema tat-toroq ewlenin hi ta' tip ċentralizzat, b'sitt awtostradi li jgħaqqdu lil Madrid mal-Pajjiżi Baski, ma' Katalonja, ma' Valencia, ma' Andalusija tal-punent, ma' Estremadura u ma' Galizja. Barra minn dawn, hemm toroq ewlenin oħra mal-kosta tal-Atlantiku (minn Ferrol sa Vigo), f'Cantabria (minn Oviedo sa San Sebastián) u mal-kosta tal-Mediterran (minn Girona sa Cadiz).
Ix-xibka tal-ferrovija ta' veloċità għolja li għandha Spanja hi l-iżjed mifruxa fl-Ewropa u t-tieni l-iżjed mifruxa fid-dinja wara ċ-Ċina.[52][53]F'Ottobru tal-2010 Spanja kellha total ta' 3,500 km ta' linji ta' veloċità għolja li jgħaqqdu Malaga, Sivilja, Madrid, Barċellona, Valencia u Valladolid, b'treni li jilħqu veloċità ta' 300 km/h. F'dak li jirrigwarda l-puntwalità, hi t-tieni fid-dinja (98.54 % jaslu fil-ħin) wara x-Shinkansen tal-Ġappun (99 %).[54] Jekk l-objettivi tal-programm ambizzjuż ta' Alta Velocidad Española jintlaħqu, sal-2020 Spanja jkollha 7,000 km ta' linji ferrovjarji b'veloċità għolja li jgħaqqdu kwazi l-bliet kollha ma' Madrid f'inqas minn tliet sigħat u ma' Barċellona f'inqas minn erba' sigħat.
Fi Spanja hemm 47 ajruport pubbliku. L-iżjed traffikuż minnhom hu l-ajruport ta' Madrid-Barajas, b'50.8 miljun passiġġier fl-2008. L-ajruport ta' Barċellona (El Prat) b'30 miljun passiġġier fl-2008 hu importanti wkoll. Hemm ajruporti kbar oħra f'Gran Canaria, Malaga, Valencia, Sivilja, Mallorca, Alicante u Bilbao.
Sport
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Camp_Nou_-_Interior_%282005%29.jpg/220px-Camp_Nou_-_Interior_%282005%29.jpg)
L-interess sportiv fi Spanja hu ddominat mill-futbol. Real Madrid CF u FC Barcelona huma tnejn mit-timijiet tal-futbol li kellhom l-iżjed suċċess. It-Tim nazzjonali tal-futbol ta' Spanja, rebaħ il-Kampjonat Ewropew tal-Futbol fl-1964, fl-2008 u fl-2012 u t-Tazza tad-Dinja tal-Futbol fl- 2010.
Il-basketball, it-tennis, iċ-ċikliżmu, il-handball, il-motoċikliżmu u l-Formula 1 kollha żdiedu fil-popolarità u s-suċċess li kellhom bis-saħħa ta' ċampjins Spanjoli f'dawn l-oqsma. Il-Logħob Olimpiku tas-Sajf 1992 saru Barċellona. L-industrija tat-turiżmu ġabet titjib fl-infrastruttura sportiva, b'mod partikolari fl-oqsma tal-isport akwatiku, tal-golf u l-iskiing.
Rafael Nadal li bħalissa hu l-aqwa plejer tat-tennis Spanjol rebaħ diversi titli tal-Grand Slam. Anki t-tim Spanjol tat-Tazza Davis kiseb riżultati tajbin ħafna b'ħames titli mirbuħa bejn l-2000 u l-2011. Fin-naħa ta' fuq ta' Spanja, il-logħba tal-pelota hi popolari ħafna. Alberto Contador hu l-aqwa ċiklista Spanjol u rebaħ diversi titli tal-Grand Tour fosthom tliet titli tat-Tour de France, imma wara ġie skwalifikat minħabba d-drogi.
Nies notevoli minn Spanja
[immodifika | immodifika s-sors]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/DiegoVelazquez_MeninasDetail.jpg/150px-DiegoVelazquez_MeninasDetail.jpg)
- Averroes kien filosfu, tabib, matematiku e ġurista Għarbi
- Isabella ta' Kastilja, reġina konsorti ta' Sqallija mill-1469 sal-1504, reġina ta' Kastilja mill-1474 sal-1504, u reġina konsorti ta' Aragona, Valencia, Sardenja, Mallorca u reġina titulari ta' Korsika, Kontessa konsorti ta' Barċellona u tal-kontej Katalani mill-1479 sal-1504.
- Hernán Cortés
- Vasco Núñez de Balboa
- Juan Sebastián Elcano
- Francisco Pizarro
- Filippu II
- Tirso de Molina
- Lope de Vega
- Miguel de Cervantes
- Diego Velázquez
- Calderón de la Barca
- Francisco de Goya
- Baltasar Gracián
- Santiago Ramón y Cajal
- Antoni Gaudí
- Pablo Ruiz Picasso
- Joan Miró
- Raimondo Lullo
- Michele Serveto
- Ignacio de Loyola (San Injazju Loyola)
- Menchu Gal
- María Dolores Pradera
- Jacinto Benavente
- Antonio Ortiz Echague
- Federico García Lorca
- Luis Buñuel
- Salvador Dalì
- Pedro Almodovar
bliet l-aktar popolati
[immodifika | immodifika s-sors]-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Madrid
-
Barċellona
-
Barċellona
-
Barċellona
-
Barċellona
-
Barċellona
-
Barċellona
-
Barċellona
-
Valencia
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Sevilla
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Zaragoza
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Málaga
-
Murcia
-
Murcia
-
Murcia
-
Murcia
-
Murcia
-
Murcia
-
Murcia
-
Palma de Mallorca
-
Palma de Mallorca
-
Palma de Mallorca
-
Palma de Mallorca
-
Palma de Mallorca
-
Palma de Mallorca
-
Las Palmas de Gran Canaria
-
Alicante
-
Alicante
-
Alicante
-
Alicante
-
Alicante
-
Alicante
-
Alicante
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Bilbao
-
Córdoba
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Valladolid
-
Vigo
-
Vigo
-
Vigo
-
Vigo
-
Vigo
-
Vigo
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Hospitalet de Llobregat
-
Gijón
-
Gijón
-
Gijón
-
Gijón
-
Gijón
-
Gijón
-
Gijón
-
Vitoria
-
Vitoria
-
Vitoria
-
Vitoria
-
Vitoria
-
Vitoria
-
Vitoria
-
Vitoria
-
La Coruña
-
La Coruña
-
La Coruña
-
La Coruña
-
La Coruña
-
La Coruña
-
Elche
-
Elche
-
Elche
-
Elche
-
Elche
-
Elche
-
Elche
-
Elche
-
Granada
-
Granada
-
Granada
-
Granada
-
Granada
-
Granada
-
Granada
-
Granada
-
Badalona
-
Badalona
-
Badalona
-
Badalona
-
Badalona
-
Badalona
-
Badalona
-
Badalona
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Tarrasa
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Sabadell
-
Cartagena
-
Cartagena
-
Cartagena
-
Cartagena
-
Cartagena
-
Oviedo
-
Oviedo
-
Oviedo
-
Oviedo
-
Oviedo
-
Oviedo
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Jerez de la Frontera
-
Móstoles
-
Móstoles
-
Móstoles
-
Móstoles
-
Móstoles
-
Santa Cruz de Tenerife
-
Pamplona
-
Pamplona
-
Pamplona
-
Pamplona
-
Pamplona
-
Pamplona
-
Pamplona
-
Almería
-
Almería
-
Almería
-
Almería
-
Almería
-
Almería
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Alcalá de Henares
-
Leganés
-
Leganés
-
Leganés
-
Leganés
-
Leganés
-
Leganés
-
Leganés
-
Leganés
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
San Sebastián
-
Fuenlabrada
-
Fuenlabrada
-
Fuenlabrada
-
Fuenlabrada
-
Fuenlabrada
-
Getafe
-
Getafe
-
Getafe
-
Getafe
-
Getafe
-
Getafe
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Castellón de la Plana
-
Burgos
-
Burgos
-
Burgos
-
Burgos
-
Burgos
-
Burgos
-
Burgos
-
Burgos
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Albacete
-
Santander
-
Santander
-
Santander
-
Santander
-
Santander
-
Santander
-
Alcorcón
-
Alcorcón
-
Alcorcón
-
Alcorcón
-
Alcorcón
-
Alcorcón
-
San Cristóbal de La Laguna
-
San Cristóbal de La Laguna
-
San Cristóbal de La Laguna
-
San Cristóbal de La Laguna
-
San Cristóbal de La Laguna
-
San Cristóbal de La Laguna
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Marbella
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Logroño
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Badajoz
-
Salamanca
-
Salamanca
-
Salamanca
-
Salamanca
-
Salamanca
-
Salamanca
-
Salamanca
-
Lérida
-
Lérida
-
Lérida
-
Lérida
-
Lérida
-
Lérida
-
Lérida
-
Lérida
-
Huelva
-
Huelva
-
Huelva
-
Huelva
-
Huelva
-
Dos Hermanas
-
Tarragona
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Torrejón de Ardoz
-
Parla
-
Parla
-
Parla
-
Parla
-
Parla
-
Parla
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Mataró
-
Algeciras
-
Algeciras
-
Algeciras
-
Algeciras
-
Algeciras
-
León
-
León
-
León
-
León
-
León
-
León
-
León
-
León
-
León
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Santa Coloma de Gramanet
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Alcobendas
-
Jaén
-
Jaén
-
Jaén
-
Jaén
-
Jaén
-
Jaén
-
Cádiz
-
Cádiz
-
Cádiz
-
Cádiz
-
Cádiz
-
Cádiz
-
Cádiz
-
Reus
-
Reus
-
Reus
-
Reus
-
Reus
-
Reus
-
Reus
-
Reus
-
Roquetas de Mar
-
Roquetas de Mar
-
Roquetas de Mar
-
Roquetas de Mar
-
Roquetas de Mar
-
Gerona
-
Gerona
-
Gerona
-
Gerona
-
Gerona
-
Orense
-
Orense
-
Orense
-
Orense
-
Telde
-
Baracaldo
-
Baracaldo
-
Baracaldo
-
Baracaldo
-
Baracaldo
-
Baracaldo
-
Rivas-Vaciamadrid
-
Santiago de Compostela
-
Santiago de Compostela
-
Santiago de Compostela
-
Santiago de Compostela
-
Santiago de Compostela
-
Santiago de Compostela
-
Santiago de Compostela
-
Lorca
-
Lorca
-
Lugo
-
Lugo
-
Lugo
-
Lugo
-
Lugo
-
Lugo
-
Las Rozas de Madrid
-
Las Rozas de Madrid
-
Las Rozas de Madrid
-
Las Rozas de Madrid
-
Las Rozas de Madrid
-
Las Rozas de Madrid
-
Las Rozas de Madrid
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
San Cugat del Vallés
-
Cáceres
-
Cáceres
-
Cáceres
-
Cáceres
-
Cáceres
-
Cáceres
-
Cáceres
-
San Fernando, Cádiz
-
San Fernando, Cádiz
-
San Fernando, Cádiz
-
San Fernando, Cádiz
-
San Fernando, Cádiz
-
San Sebastián de los Reyes
-
San Sebastián de los Reyes
-
San Sebastián de los Reyes
-
San Sebastián de los Reyes
-
Mijas
-
Mijas
-
Mijas
-
Mijas
-
Mijas
-
Mijas
-
Mijas
-
Mijas
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
Cornellá de Llobregat
-
El Ejido
-
El Puerto de Santa María
-
El Puerto de Santa María
-
El Puerto de Santa María
-
El Puerto de Santa María
-
El Puerto de Santa María
-
El Puerto de Santa María
-
Torrevieja
-
Guadalajara
-
Guadalajara
-
Guadalajara
-
Guadalajara
-
Guadalajara
-
Guadalajara
-
Pozuelo de Alarcón
-
Pozuelo de Alarcón
-
Pozuelo de Alarcón
-
Pozuelo de Alarcón
-
Pozuelo de Alarcón
-
Chiclana de la Frontera
-
Chiclana de la Frontera
-
Chiclana de la Frontera
-
Chiclana de la Frontera
-
Chiclana de la Frontera
-
Chiclana de la Frontera
-
Chiclana de la Frontera
-
Torrente, Valencia
-
Toledo
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Fuengirola
-
Melilla
-
Melilla
-
Melilla
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Vélez-Málaga
-
Arona
-
Arona
-
Arona
-
Talavera de la Reina
-
Talavera de la Reina
-
Talavera de la Reina
-
Talavera de la Reina
-
Talavera de la Reina
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
San Baudilio de Llobregat
-
Ceuta
-
Ceuta
-
Ceuta
-
Ceuta
-
Ceuta
-
Ceuta
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Pontevedra
-
Orihuela
-
Valdemoro
-
Valdemoro
-
Valdemoro
-
Valdemoro
-
Valdemoro
-
Coslada
-
Coslada
-
Coslada
-
Coslada
-
Coslada
-
Rubí, Barcelona
-
Rubí, Barcelona
-
Manresa
-
Gandía
-
Estepona
-
Estepona
-
Estepona
-
Estepona
-
Estepona
-
Estepona
-
Estepona
-
Estepona
-
Alcalá de Guadaíra
-
Palencia
-
Palencia
-
Palencia
-
Palencia
-
Palencia
-
Palencia
-
Palencia
-
Guecho
-
Guecho
-
Guecho
-
Guecho
-
Guecho
-
Guecho
-
Guecho
-
Molina de Segura
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Benalmádena
-
Santa Lucía de Tirajana
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Avilés
-
Ciudad Real
-
Ciudad Real
-
Ciudad Real
-
Ciudad Real
-
Ciudad Real
-
Paterna
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Majadahonda
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Benidorm
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Torremolinos
-
Sagunto
-
Sagunto
-
Sanlúcar de Barrameda
-
Villanueva y Geltrú
-
Villanueva y Geltrú
-
Villanueva y Geltrú
-
Villanueva y Geltrú
-
Villanueva y Geltrú
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Castelldefels
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Viladecans
-
Collado Villalba
-
Collado Villalba
-
Collado Villalba
-
Collado Villalba
-
Collado Villalba
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
El Prat de Llobregat
-
Arrecife
-
Boadilla del Monte
-
Boadilla del Monte
-
Boadilla del Monte
-
Boadilla del Monte
-
Boadilla del Monte
-
Boadilla del Monte
-
Ferrol
-
Ferrol
-
Ferrol
-
Ferrol
-
Ferrol
-
Ferrol
-
La Línea de la Concepción
-
Granollers
-
Ponferrada
-
Ponferrada
-
Ponferrada
-
Ponferrada
-
Ponferrada
-
Ponferrada
-
Ponferrada
-
Irún
-
Irún
-
Irún
-
Irún
-
Irún
-
Irún
-
Irún
-
Irún
-
San Vicente del Raspeig
-
Alcoy
-
Alcoy
-
Alcoy
-
Alcoy
-
Alcoy
-
Alcoy
-
Mérida
-
Mérida
-
Mérida
-
Mérida
-
Mérida
-
Mérida
-
Mérida
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Zamora
-
Arganda del Rey
-
Motril
-
Sardañola del Vallés
-
Ávila
-
Ávila
-
Ávila
-
Ávila
-
Ávila
-
Ávila
-
Pinto
-
Pinto
-
Pinto
-
Pinto
-
Pinto
-
Colmenar Viejo
-
Colmenar Viejo
-
Colmenar Viejo
-
Colmenar Viejo
-
Colmenar Viejo
-
Colmenar Viejo
-
Colmenar Viejo
-
Linares, Jaén
-
Linares, Jaén
-
Linares, Jaén
-
Linares, Jaén
-
Granadilla de Abona
-
Granadilla de Abona
-
Granadilla de Abona
-
Huesca
-
Huesca
-
Huesca
-
Huesca
-
Huesca
-
San Bartolomé de Tirajana
-
Cuenca
-
Cuenca
-
Cuenca
-
Cuenca
-
Cuenca
-
Calviá
-
Elda
-
Siero
-
Siero
-
Siero
-
Siero
-
Ibiza
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Villarreal
-
Mollet del Vallès
-
Utrera
-
Tres Cantos
-
Tres Cantos
-
Tres Cantos
-
Tres Cantos
-
Torrelavega
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Rincón de la Victoria
-
Segovia
-
Segovia
-
Segovia
-
Segovia
-
Segovia
-
Segovia
-
Adeje
-
Adeje
-
Adeje
-
Vic
-
Vic
-
Vic
-
Vic
-
Vic
-
Vic
-
Figueras
-
Figueras
-
Figueras
-
Figueras
-
Figueras
-
Gavá
-
Gavá
-
Gavá
-
Gavá
-
Gavá
-
Gavá
-
Mairena del Aljarafe
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Esplugas de Llobregat
-
Alcira
-
Manacor
-
Santurce
-
Santurce
-
Santurce
-
Santurce
-
Santurce
-
Santurce
-
Santurce
-
Sant Feliu de Llobregat
-
Mislata
-
Denia
-
Denia
-
Puertollano
-
Portugalete
-
Portugalete
-
Portugalete
-
Portugalete
-
Portugalete
-
Portugalete
-
Portugalete
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Alhaurín de la Torre
-
Puerto del Rosario
-
Alcantarilla
-
Lucena
-
La Orotava
-
La Orotava
-
La Orotava
-
La Orotava
-
La Orotava
-
Puerto Real
-
Puerto Real
-
Blanes
-
Lloret de Mar
-
Santa Eulalia del Río
-
Antequera
-
Antequera
-
Antequera
-
Antequera
-
Antequera
-
Antequera
-
Antequera
-
Antequera
-
Igualada
-
Villafranca del Panadés
-
Basauri
-
Basauri
-
Basauri
-
Basauri
-
Basauri
-
La Rinconada
-
Soria
-
Soria
-
Soria
-
Soria
-
Soria
-
Soria
-
Soria
-
Burjasot
-
Vendrell
-
Écija
-
Marrachí
-
Plasencia
-
Plasencia
-
Plasencia
-
Plasencia
-
Plasencia
-
Plasencia
-
Ripollet
-
Rentería
-
Rentería
-
Rentería
-
Rentería
-
Rentería
-
Narón
-
Lluchmayor
-
Torre-Pacheco
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
San Fernando de Henares
-
Los Palacios y Villafranca
-
Arucas
-
Langreo
-
Langreo
-
Langreo
-
Langreo
-
Langreo
-
Langreo
-
Langreo
-
Olot
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
San Adrián de Besós
-
Santa Pola
-
Oleiros
-
Tudela
-
Tudela
-
Tudela
-
Tudela
-
Tudela
-
Tudela
-
Tudela
-
Villagarcía de Arosa
-
Don Benito
-
Los Realejos
-
Moncada y Reixach
-
Águilas
-
Águilas
-
Cambrils
-
Tomelloso
-
Teruel
-
Teruel
-
Teruel
-
Teruel
-
Teruel
-
Teruel
-
Teruel
-
Mieres
-
Mieres
-
Mieres
-
Mieres
-
Mieres
-
Mieres
-
Mieres
-
Onteniente
-
Onteniente
-
Villajoyosa
-
Arroyomolinos
-
Andújar
-
Burriana
-
Burriana
-
Burriana
-
Burriana
-
Burriana
-
Miranda de Ebro
-
Miranda de Ebro
-
Miranda de Ebro
-
Miranda de Ebro
-
Miranda de Ebro
-
Miranda de Ebro
-
Miranda de Ebro
-
Yecla
-
Azuqueca de Henares
-
Azuqueca de Henares
-
Azuqueca de Henares
-
Azuqueca de Henares
-
Cieza
-
Galapagar
-
Galapagar
-
Galapagar
-
San Javier
-
Tortosa
-
Inca
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Sant Joan Despí
-
Mazarrón
-
Villena
-
Villena
-
Villena
-
Villena
-
Villena
-
Villena
-
Villena
-
Almendralejo
-
Almendralejo
-
Petrel
-
Petrel
-
Úbeda
-
San Roque
-
Aranda de Duero
-
Aranda de Duero
-
Aranda de Duero
-
Aranda de Duero
-
Aranda de Duero
-
Arteijo
-
Aldaya
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
-
Ronda
Ħoloq esterni
[immodifika | immodifika s-sors]Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ^ a b ċ d [1] Spanja, Fond Monetarju Internazzjonali, aċċessata 10 ta' Ottubru 2012
- ^ Spanjol:islas Salvajes, Portugiż:Ilhas Selvagens
- ^ Anuario estadístico de España 2006. 1ª parte: entorno físico y medio ambiente
- ^ Jesús-Luis Cunchillos y José-Ángel Zamora, Gramatica elemental fenicia, Madrid, Consejo Superior de Investigaciones Científicas, 1997 (pp. 141-154), ISBN 84-00-07702-4
- ^ ‘First west Europe tooth’
- ^ Oġġetti Awrinjazjani tipiċi instabu f'Cantabria (Morín, El Pendo, Castillo), il-Pajjiż Bask (Santimamiñe) u Catalonia. Id-datazzjoni bir-radjukarbonju tagħti dawn id-dati: 32,425 u 29,515 perjodu tal-bronz.
- ^ Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, A Country Study: Spain – Hispania
- ^ Payne Stanley G. A History of Spain and Portugal Ch. 1 Ancient Hispania
- ^ Id-Dhimma tipprovdi d-dritt għar-reżidenza bil-ħlas tat-taxxi. H. Patrick Glenn, Legal Traditions of the World, Oxford University Press, 2007, pg. 218–219.
- ^ Id-Dhimmi għandhom inqas drittijiet legali u soċjali mill-Misilmin imma iżjed dtittijiet minn dawk li mhumiex Misilmin. Lewis, Bernard, The Jews of Islam, Princeton: Princeton University Press (1984). ISBN 978-0-691-00807-3 p. 62
- ^ Thomas F. Glick Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages, Kap. 5: Ethnic Relations,
- ^ Stanley G.. A History of Spain and Portugal, Kap. 2: Al-Andalus
- ^ Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, A Country Study: Spain – Castile and Aragon
- ^ Payne Stanley G., A History of Spain and Portugal, Kap. 5 The Rise of Aragón-Catalonia
- ^ The Black Death [2]
- ^ The Treaty of Granada, 1492
- ^ Spanish Inquisition left genetic legacy in Iberia, New Scientist, 4 ta' Diċembru 2008
- ^ Rinehart Robert, Seeley, Jo Ann Browning, A Country Study: Spain – The Golden Age
- ^ Imperial Spain Università ta' Calgary
- ^ Payne Stanley G., A History of Spain and Portugal Kap. 13 The Spanish Empire
- ^ Gascoigne Bamber, History of Spain: Bourbon dynasty: from AD 1700
- ^ David A. Bell, Napoleon’s Total War
- ^ (Gates 2001, p.20)
- ^ (Gates 2001, p.467)
- ^ Spanish Civil War crimes investigation launched
- ^ Relatives of Spaniards who fled Franco granted citizenship
- ^ Pfanner, Eric, Economy reaps benefits of entry to the ‘club’ : Spain’s euro bonanza Pfanner, Eric Ara wkoll: Spain’s economy / Plain sailing no longer
- ^ Al-Qaeda ‘claims Madrid bombings’ Madrid bombers get long sentences
- ^ "Del 11-M al 14-M: estrategia yihadista, elecciones generales y opinión pública". Arkivjat minn l-oriġinal fl-2009-01-08. Miġbur 2013-03-13.
- ^ Spain awakes to socialist reality
- ^ Parque Nacional del Teide en todo sobre España
- ^ World Map of the Köppen-Geiger climate classification
- ^ [3]
- ^ [4]
- ^ cfr. is-sit tal-INE
- ^ Association of Religion Data Archives (ARDA) hi assoċjazzjoni Amerikana reżidenti fid-Dipartiment tas-Soċjoloġij tal-Università tal-Istat ta' Pennsylvania fl-Istati Uniti.
- ^ Instituto nacional de estadística
- ^ Cruz Jo, Western Views of Islam in Medieval and Early Modern Europe: Perception and Other, Editur David R. Blanks u Frassetto, New York, Saint Martin’s Press, 1999.
- ^ a b The top 100 books of all time, The Guardian
- ^ Jordan Barry, Rikki Morgan-Tamosunas, Contemporary spanish cinema, Manchester University Press, 1998
- ^ www.spagna.cc
- ^ Global Guru
- ^ "Bank ta' Spanja - Rapport ekonomiku" (PDF). Arkivjat minn l-oriġinal (PDF) fl-2008-07-26. Miġbur 2013-04-12.
- ^ Spain Is World’s Leader In Solar Energy
- ^ Spain becomes solar power world leader
- ^ Spain becomes the first European wind energy producer after overcoming Germany for the first time
- ^ Asociación Empresarial Eólica – Spanish Wind Energy Association – Energía Eólica
- ^ [ http://www.elpais.com/articulo/sociedad/eolica/supera/primera/vez/mitad/produccion/electrica/elpepusoc/20091109elpepisoc_2/Tes Méndez Rafael La eólica supera por primera vez la mitad de la producción eléctrica]
- ^ Wind power in Spain breaks new instantaneous power record
- ^ 14 reactores nucleares movidos por el viento
- ^ La Fuerza del Mar
- ^ "The Need for Speed–High Speed Rail in Europe: Do You Speak Spanish? Europe on Track". Arkivjat minn l-oriġinal fl-2011-02-02. Miġbur 2013-04-12.
- ^ Spain has developed Europe’s largest high-speed rail network.
- ^ "Spain powers ahead with high-speed rail". Arkivjat minn l-oriġinal fl-2011-07-21. Miġbur 2013-04-12.
![]() |
Wikimedia Commons għandha fajls multimedjali li għandhom x'jaqsmu ma': Spanja |