Ketelonya
![]() | Di vê gotarê de agahiyên bingehîn ên li ser mijarê kêm in an jî nîn in.(adar 2024) |
Catalunya (ca) Catalonha (oc) Cataluña (es) | |||||
Ketelonya | |||||
| |||||
Sirûda netewî: Els Segadors | |||||
![]() | |||||
Zimanên fermî | Ketelanî, spanî û aranî (oksîtanî)
| ||||
Paytext | Barselona 41°23′Bk 2°11′Rh / 41.383°Bk 2.183°Rh | ||||
Bajarê mezin | Barselona | ||||
Sîstema siyasî | Herêma otonom a Spanyayê | ||||
- Serok | Pere Aragonès (2021) | ||||
Rûerd - Giştî |
32.114 km2 | ||||
Gelhe - Giştî (20019) - Berbelavî |
7.619.494 kes 218,73 kes/km2 | ||||
Serxwebûn | *801 wîlayeta Barselona
| ||||
Dirav | Euro EUR | ||||
Nîşana înternetê | .cat | ||||
Koda telefonê | +34 97- +34 93 (Barselona) | ||||
![]() |
Ketelonya[1][2] yan jî Katalonya (bi ketelanî: Catalunya, bi aranî Catalonha, bi spanî: Cataluña, bi fransî: Catalogne), welatek û civakeke xweser e ku li perava bakurê rojhilatê Spanyayê ye, ku ji hêla statûya xweser ve wekî neteweyek tê destnîşankirin.
Ketelonya ji çar parêzgehên Barselona, Girona, Lleida, û Tarragona pêk tê. Paytext û bajarê herî mezin Barselona ye.
Ew ji hêla bakurê Fransa (Oksîtanya) û Andorra re sînordar e, ji rojhilat ve Deryaya Navîn, û ji civakên xweser ên Spanyayê ji rojavayî Aragon û başûr bi Valensiya re. Zimanên fermî ketelanî, spanî û aranî ne.
Nasnameya gelê ketelan ne spanyol, ne fransî, ne îtalî jî ye. Lê belê, Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ketelan mîna gelekî naxwaze pejirandin û Statuya Otonom a Ketelonyayê ya sala 2006 dixwaze biguherîne.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/c1/Cataloniae_principatus_1608.jpg/220px-Cataloniae_principatus_1608.jpg)
Dîrok
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- 988 Serxwebûna wîlayetên ketelanî ji Împeratoriya Karolîngî
- 1137 Yekîtiya bi Aragonê
- 1283 Makezagonên ketelanî
- 1714 Cenga welîahtan a texteya Spanyayê di navbera malbata Habsburg û malbata Bûrbon de, dorandina serxwebûna ketelanan
- 1932 Statuya Otonom a yekem 09/09/1932
- 1979 Statuya Otonom a duyem 18/12/1979
- 2006 Statuya Otonom a sêyem 09/08/2006 (ya ku hîna di sala 2010an de ji aliyê Dadgeha qanûna bingehîn a Spanyayê ve nehate pejirandin).
- 2017 Referandûma xelkê ketelan 01/10/2017 û tundiya polîsên spanyol li dijî dengderan û pişt re proseya dadweriya spanyol li dijî tevgera ji bo serxwebûna Ketelonyayê û zîndankirina çalakvan û siyasetmedaran
Erdnîgarî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Ketelonya li bakur rojhilatê nîvgirava Îberî ye. Rûerda wê 31 950 km² û di sala 2006 de jimara niştecihan digehe 7 milyon kesî. Li hawîrdorê herêma ketelonî, parêzgehên xweser ên Valensiya û Aragon, welatên Fransa û Andorra û Deryaya Navîn in.
Çar herêmên Ketelonyayê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Ketelonya ji çar herêman pêk tê: Barselona, Girona, Lleida û Tarragona.
Bajarên herî mezin li Ketelonyayê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Bajarên Mezin ên Ketelonyayê: Barselona, Badalona û l'Hospitalet de Llobregat in.
Ziman
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye, lê ji xeynî ketelanî, spanî û zimanê aranî li Ketelonyayê fermî ne. Spanî jî zimanê fermî yê hemû Spanyayê ye.
Madeya 6ê ya sêyem Statuyên Xweseriya Ketalonyayê yên ku li sala 2006an hatine erêkirin wesa dibêje: "Zimanê Ketelonyayê ketelanî ye. Ketelanî li Ketelonyayê zimanê fermî ye. Zimanê kastîlî jî fermî ye, wek zimanê fermî li hemû dewleta Spanî. Herkesî maf û erka zanîna her du zimanan hene." Madeya 6ê berdewam dibe: "Zimanê okzîtanî, yê binavê aranî zimanê niwala Aranê ye û li Ketelonyayê fermî ye."
Ketelanî, (bi ketelanî: català, wekî "ketelá" bixwîne) zimanekî romanî ji koma hind û ewropî ye. Zimanê ketelanî ji aliyê 9 milyon kesan ve li Ketelonyayê, li herêma otonom Valensiya, li giravên Balear, li Andorrayê (li Andorrayê zimanê fermî tenê ketelanî ye, lê li vir bi fransî û spanî jî dipeyivin), li Roussillon, û li Alghero jî tê peyvîn. Zimanê ketelanî ji zimanê latînî tê. Ji sedsala XV han û vêde ew di bin bandora spanî ango kastîlî de maye. Her çiqas ev ziman biser spanî de here jî (mînak: cercar / buscar, restar / quedar, vós / vostè, û her wiha). Gerek mirov wî wek zaravayekî spanî nebîne, ji ber ku ew zimanek serbixwe ye.
Li hember kastîlî (spanî) a ku bû zimanê fermî yê dewleta spanî, ketelan bi daxwazeke xort bi zimanê xwe axivîn û li hember spanî sekinîn. Ji bo ku zimanê wan bibe zimanê fermî yê herêma ketelanan daxwazeke wan a xurt hebû. Ev daxwaza wan bi mirina diktatorê Franco re hat cih. Parlamena spanî di sala 2004an de ev daxwaz li komisiyona ewropayê kir, bi seba ku 9 milyon kes li Ewropayê bi ketelanî dipeyivin (zêdeyî maltayî û estonî).
Îro hîn ev daxwaz ne hatiye pejirandin. Têkiliyên zaravayên ketelanî ji 95% in (ji 95% hev fam dikin). Du zaravayên sereke yên vî zimanî hene. Zaravayê yekem keteloniya rojhilat e ku li Barselona, li Girona (bixwîne: Jîrone), li giravên Balear (Illes Balears) û li Roussillon (bi ketelanî: Rosselló, bixwîne: Ruselyo) tê axaftin. Yê diyêm jî keteloniya rojava ye e ku li bakur rojava, li Lleida (bixwîne: Lyêyde) û Valensiya tê axaftin.
Xwendewariya zimanê ketelanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Li gorî serjimêriya zimanî ya sala 2001ê de, li dor 5.900.000 kesên li Ketelonyayê (95% ji akinciyên herêmê) zimanê ketelanî têdigihên. Ji sediya mirovên ku dizanin bi ketalonî bipeyivin, bixwînin û binivîsin ev in:
|
Çand û huner
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Muzîk
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Montserrat Caballé [Munserrat Kewelyê] (Barselona, 1933), soprano.
- Josep Carreras [Jûzêp Kerrêres] (Barselona, 1946), tenor.
- Pau Casals [Paw Kezals] (El Vendrell, 1876-San Juan, Puerto Rico, 1973), kompozîtor û viyolonselîst.
- Enric Granados [Enrîk Grenadûs] (Lleida, 1867-La Manş, 1916), kompozîtor û piyanîst.
- Jordi Savall [Jordî Sevaly] (Igualada, 1941), kompozîtor û muzîkvan.
- Eduart Toldrà [Edwar Tûldra] (Vilanova i la Geltrú, 1895-Barselona, 1962), kompozîtor û muzîkvan.
Stranvanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Lluís Llach [Lyuîs Lyak] (Girona, 1948), stranbêj.
- Joan Manuel Serrat [Jwan Menûêl Serrat] (Barselona, 1943), stranbêj.
- Maria del Mar Bonet [Meriye del Mar Bûnêt] (Palma, Malyorka, 1947), stranbêj.
Edeb
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]Destpêka wêjeya bi zimanê ketelanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Ramon Llull [Remon Lyûly] (Barselona, 1232/33-1315/16)
- Joanot Martorell [Jwenot Mertûrêly] (1410-1468?)
Bizava Vejandina edebî li Ketelonyayê bi navê Renaixença [Reneşênse]
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Helbest:
- Bonaventura Carles Aribau [Bûneventûre Karles Erîbaw] (1798-1862)
- Jacint Verdaguer [Jesîn Berdegê] (1845-1902)
- Çîrok:
- Narcís Oller [Nersîs Ûlyê] (1846-1930)
- Şano:
- Àngel Guimerà [Anjel Gimera] (1845-1924)
- Helbest:
Edeba ketelanî berî destpêka şerê birakuj (1936)
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Helbest:
- Joan Maragall [Jwan Meregaly] (1860-1911)
- Eugeni d'Ors [Ewjênî Dors] (1882-1954)
- Josep Carner [Jûzêp Kernê] (1884-1970)
- Carles Riba [Karles Rîbe] (1893-1959)
- Joan Salvat-Papasseit [Jwan Selvat-Pepesêyt] (1894-1924)
- J.V. Foix [Jote Vê Foş] (1894-1987)
- Pexşan:
- Joaquim Ruyra [Jwekîm Rûyre] (1858-1939)
- Josep Maria de Sagarra [Jûzêp Meriye de Segarre] (1894-1961)
- Joan Puig i Ferreter [Jwan Pûç î Ferretê] (1882-1956)
- Miquel Llor [Mikêl Lyo] (1894-1966)
- Llorenç Villalonga [Lyûrêns Bilyelonge] (1897-1980)
- Sebastià Juan Arbó [Sebestiya Xûan Erbo] (1902-1984)
- Helbest:
Edeba ketelanî piştî şerê birakuj (1939) û li sirgûnê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Helbest:
- Salvador Espriu [Selvedo Esprîw] (1913-1985)
- Joan Oliver / Pere Quart [Jwan Ôlivê - Pêre Kwar] (1899-1986)
- Joan Brossa [Jwan Brose] (1919-1998)
- Gabriel Ferrater [Gebriyêl Ferretê] (1922-1972)
- Miquel Martí i Pol [Mikêl Mertî î Pol] (1929-2003)
- Pere Gimferrer [Pêre Jimferrê] (1945)
- Maria-Mercè Marçal [Mariye-Mersê Mersal] (1952-1998)
- Pexşan:
- Mercè Rodoreda [Mersê Rûdûrêde] (1909-1983)
- Pere Calders [Pêre Keldês] (1912-1994)
- Josep Pla [Jûzêp Pla] (1897-1981)
- Montserrat Roig [Monserrat Roç] (1946-1991)
- Terenci Moix [Terênsî Moş] (1943-2003)
- Quim Monzó [Kîm Mûnzo] (1952)
- Miquel de Palol [Mikêl de Pelol] (1953)
- Jesús Moncada [Jezûs Mûnkade] (1941-2006)
- Carme Riera [Karme Riyêre] (1948)
- Helbest:
Wênesazî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Salvador Dalí [Selvedo Delî] (Figueres, 1904-1983)
- Joan Miró [Jwan Miro] (Barselona, 1893-Palma, Malyorka, 1983)
- Antoni Tàpies [Entonî Tapiyes] (Barselona, 1923)
Heykeltiraşî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Julio González [Jûlî Gonsalês] (Barselona, 1876-Parîs, 1942)
- Pau Gargallo [Paw Gergalyû] (1881-1936)
Avahîsazî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Lluís Domènech i Montaner [Lyuîs Dûmênek î Mûntenê] (1850-1923)
- Antoni Gaudí [Entonî Gawdî] (1852-1926)
- Josep Lluís Sert [Jûzêp Lyuîs Sêr] (1902-1983)
- Ricard Bofill [Rîkar Bûfîly] (1939)
Çend ketelonên navdar ên li cîhanê
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Charlie Rivel [Çarlî Rîvêl] (Cubelles, 1896-Sant Pere de Ribes, 1983), qeşmerê sîrkê.
- Xavier Cugat [Şaviyê Kûgat], (Girona, 1900-Barselona, 1990), serokê orkestrayê.
Mijarên têkildar
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- Lîsteya herêmên Ketelonyayê (vegueria)
- Lîsteya navçeyên Ketelonyayê (comarca)
- Lîsteya parêzgehên Ketelonyayê (província)
Çavkanî
[biguhêre | çavkaniyê biguhêre]- ^ "Hilbijartinên parlemana Îspanya birêve diçin". Rûdaw. 28 nîsan 2019. Roja gihiştinê 22 hezîran 2023.
- ^ Amîrxan (2013). Ferhenga Kurdî-Almanî. Bendê 1ê ,Çapa 3ê , Institut für Geographie und Regionalforschung der Universität Wien , Viyena.