Dagiti kanton ti Suisa
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/dd/Karte_13_Alte_Orte.png/360px-Karte_13_Alte_Orte.png)
Dagiti 26 a kanton ti Suisa ket isu dagiti naikameng nga estado iti pederal nga estado iti Suisa. Ti tungngal maysa a kanton ket napno idi a naturay nga estado[1] nga adda dagiti kabukbukodanda a pagbeddengan, buyot ken kuarta manipud iti Tulag iti Westphalia (1648) aginggan ti panakabangon ti Suiso a pederal nga estado idi 1848. Ti kinaudi a napartuat a kanton ket ti Kanton ti Jura, a datoy ket simmina manipud iti Kanton ti Berna idi 1979.[2]
Ti nagan ket naala manipud iti Pranses a balikas a canton a kayatna a sawen ket suli wenno distrito (a nakaalaan pay ti termino nga akantonamiento).
Pakasaritaan
[urnosen | urnosen ti taudan]Idi maiak-16 a siglo, ti Daan a Suiso a Konpederasia ket binuklan idi dagiti 13 a naturay a kanton,ken adda dagiti dua a sabali a kita: dagiti innem a daga (wenno kabakiran) a kanton ken dagiti pito a siudad (wenno urbano) a kanton. Ngem dagitoy ket teknikal idi a parte iti Nasantuan nga Imperio a Romano, dagitoy ket nagbalinda a de facto a nawaya idi dagiti Suiso ket inabakda ni Emperador Maximillian idi 1499.[3] Dagiti innem a kabakiran a kanton ket demokratiko a republika, a dagiti pito nga urbano a kanton ket oligarkiko a republika a tinengtengngel babaen dagiti natakneng a pamilia.
Batay linteg
[urnosen | urnosen ti taudan]Ti tunggal maysa a kanton ket adda ti bukodna a batay-linteg, lhislatura, gobierno ken dagiti korte.[4] Kaaduan kadagiti lehislatura dagiti kanton ket adda dagiti agmaymaysa a kamara a parlamento, adagiti kadakkelda ket nadumadumaan a nagbaetan dagiti 58 ken 200 a tugaw. Adda dagiti bassit a lehislatura ket sapasap ng aasemblia a makunkuna a kas ti Landsgemeinden. Dagiti kanton a gobierno ket buklen dagiti lima wenno pito a kameng, depende iti kanton.[5] Para kadagiti nagan ti inatituto, kitaen ti Listaan dagiti lehislatibo ken ehekutibo a konsilo dagiti kanton ti Suisa.
Ti Suiso a Pederal a Batay-linteg ket mangirangarang adagiti kanton ket naturayda iti panakagayat a dagiti kinaturayda ket saan a patinggaan babaen ti pederal a linteg.[4] Dagiti kanton ket makataginayonda pay kadagiti amin a bileg ken dagiti kaannongan a saan anaidelegado iti Konpedeasion babaen ti Batay-linteg. Ti kaaduan a kaimudinagn, dagiti kanton ket akinrebbengda para iti panagaywan ti salun-at, nam-ay, panagipatungpal ti linteg ken publiko nga edukasion; mangitaginayonda pay ti bileg iti panagbuis. Dagiti kanton a batay-lnteg ket mangikeddeng ti gatad iti autonomia a maited kadagiti munisipalidad, a dagitoy ket agdumaduam ngem kankanayon a mangiraman ti bileg ti panagbuis ken mangparuar kadagiti munisipal a linteg. Ti kadakkel dagiti kanton ket nadumaduma manipud iti 37 km² aginggan ti 7,105 km²; ti populasion ket agdumaduma manipud iti 15,471 aginggana ti 1,244,400.
Dagus a demokrasia
[urnosen | urnosen ti taudan]Iti pederal a lessaad, amin a kanton ket mangited para iti (gudua-) a dagus a demokrasia. Dagiti umili ket mabalinda a kumiddaw ti maysa anadayeg a butos tapno mapasayaat ti kantonal a batay-linteg wenno linlinteg, wenno mangi-beto dagiti linteg wenno panag-gasto a a linteg a naiparuar babaen ti parlamento. Dagiti sapasap a nadayeg nga asemblia (Landsgemeinde) ket napatinggaanda tattan kadagiti kanton ti Appenzell Innerrhoden ken Glarus. Dagiti demokratiko a karbengan dagiti amin a sabsabali a kanton ket maipasanay babaen ti sekreto a balota.
Listaan
[urnosen | urnosen ti taudan]Dagiti kanton ket nailista iti urnos a naited iti pederal a batay-linteg.[1]
Eskudo | Pangyababaan | Kanton | Manipud idi | Kapitolio | Populastion[2] | Kalawa(km²) [3] | Densidad (tunggal maysa a km²) [4] | Bilang dagiti muni.[5] | Dagiti opisial a pagsasao |
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
![]() |
ZH | Zurich | 1351 | Zurich | 1,539,275 | 1,729 | 701 | 171 | Aleman |
![]() |
BE | Berna | 1353 | Berna | 1,039,474 | 5,960 | 158 | 383 | Aleman, Pranses |
![]() |
LU | Lucerna | 1332 | Lucerna | 413,120 | 1,494 | 233 | 87 | Aleman |
![]() |
UR | Uri | 1291[6] | Altdorf | 36,703 | 1,077 | 33 | 20 | Aleman |
![]() |
SZ | Schwyz | 1291[6] | Schwyz | 160,480 | 908 | 143 | 30 | Aleman |
![]() |
OW | Obwalden | 1291[6] wenno 1315 (a kas paset ti Unterwalden) | Sarnen | 37,930 | 491 | 66 | 7 | Aleman |
![]() |
NW | Nidwalden | 1291[6] (a kas ti Unterwalden) | Stans | 43,087 | 276 | 138 | 11 | Aleman |
![]() |
GL | Glarus | 1352 | Glarus | 40,590 | 685 | 51 | 3 | Aleman |
![]() |
ZG | Zug | 1352 | Zug | 127,642 | 239 | 416 | 11 | Aleman |
![]() |
FR | Friburgo | 1481 | Friburgo | 321,783 | 1,671 | 141 | 167 | Pranses, Aleman |
![]() |
SO | Solothurn | 1481 | Solothurn | 275,247 | 790 | 308 | 122 | Aleman |
![]() |
BS | Basel-Stadt | 1501 (a kas ti Basel aginggana idi 1833/1999) | Basel | 201,469 | 37 | 5,072 | 3 | Aleman |
![]() |
BL | Basel-Landschaft | 1501/1833[7] | Liestal | 290,765 | 518 | 502 | 86 | Aleman |
![]() |
SH | Schaffhausen | 1501 | Schaffhausen | 82,348 | 298 | 246 | 27 | Aleman |
![]() |
AR | Appenzell Ausserrhoden | 1513 [8] | Herisau[6] | 55,445 | 243 | 220 | 20 | Aleman |
![]() |
AI | Appenzell Innerrhoden | 1513[8] | Appenzell | 16,128 | 172 | 87 | 6 | Aleman |
![]() |
SG | San Galo | 1803[9] | San. Galo | 510,734 | 2,031 | 222 | 85 | Aleman |
![]() |
GR | Graubünden | 1803[10] | Chur | 199,021 | 7,105 | 26 | 180 | Aleman, Romansh, Italiano |
![]() |
AG | Aargau | 1803 | Aarau | 685,845 | 1,404 | 388 | 220 | Aleman |
![]() |
TG | Thurgau | 1803[11] | Frauenfeld[7] | 279,547 | 992 | 229 | 80 | Aleman |
![]() |
TI | Ticino | 1803[12] | Bellinzona | 351,491 | 2,812 | 110 | 157 | Italiano |
![]() |
VD | Vaud | 1803[13] | Lausanne | 805,098 | 3,212 | 188 | 339 | Pranses |
![]() |
VS | Valais | 1815[14] | Sion | 345,525 | 5,224 | 53 | 143 | Pranses, Aleman |
![]() |
NE | Neuchâtel | 1815/1857[15] | Neuchâtel | 176,496 | 802 | 206 | 53 | Pranses |
![]() |
GE | Hinebra | 1815 | Hinebra | 504,128 | 282 | 1,442 | 45 | Pranses |
![]() |
JU | Jura | 1979[16] | Delémont | 73,584 | 839 | 82 | 64 | Pranses |
![]() |
CH | Suisa | Berna | 7,593,494 | 41,291 | 174 | 2,596 | Aleman, Pranses, Italiano, Romansh |
Ti dua a letra a pangyababaan para kadagiti Suiso a kanton ket kanayon a maus-usar, a kas dagiti plata a lisensia ti karro. Maus-usar pay dagitoy idiay ISO 3166-2 a kodkodigo iti Suisa nga dda ti pangsaruno a "CH-" (Confœderatio Helvetica, Suisa), a kas ti CH-SZ para iti kanton ti Schwyz.
Dagiti gudua a kanton
[urnosen | urnosen ti taudan]Innem kadagiti 26 a kanton ket tinawtawid, ngem saanen nga opisial, a nakunkuna a "gudua a kankanton" (Aleman: Halbkanton, Pranses: demi-canton, Italiano: semicantone), a mangipakita ti maysa a pakasaritaan ti agsinnaranay a panakikaduaan wenno panakasina.
Dagiti gudua a kanton ket nailaslasinda iti umuna nga artikulo iti Suiso Pederal a Batay-linteg iti 1999 babaen ti panakaisilpo kadagiti sabali a "kaguduada" nga adda tipangsilpo a "ken":
DagitiTattao ken dagiti Kanton ti Zurich, Berna, Lucerna, Uri, Schwyz, Obwalden ken Nidwalden, Glarus, Zug, Friburgo, Solothurn, Basel-Stadt ken Basel-Landschaft, Schaffhausen, Appenzell Ausserrhoden ken Appenzell Innerrhoden, San Galo, Graubünden, Aargau, Thurgau, Ticino, Vaud, Valais, Neuchâtel, Hinebra, ken Jura ket mangporma dagitoy ti Suiso a Kompederasion.
— Artikulo 1 iti Pederal a Batay-linteg iti Suiso a Kompederasion (maipalpalagip a daytoy ket saan a kas ti kasisigud)[17]
Ti 1999 a panagbalbaliw ti batay-linteg ket nagtagtaginayon iti daytoy a panakailasin, iti panagkiddaw dagiti innem a kantonal a gobierno, a kas ti waya a panagmarka ti naipakasaritaan a panakikadua kadagiti gudua a kanton ti tunggal maysa kaniada.[18] Iti panakaigiddiat, ti umuna nga artikulo dagiti 1848 ken 1874 a batay-linteg ket nangibukbukel ti Kompederasion a kas ti panagkaykaysa dagiti "duapulo ket dua a naturay a kanton",[19] a mangibagbaga kadagiti kagudua a kanton a kas "Unterwalden (ngato ken sirok kadagiti kakaykayoan)", "Basel (siudad ken pagilian)" ken "Appenzell (dagiti dua a Rhoden)".[20] Bayat ti nadadaan a batay-linteg ket mangibagbaga kadagitoy nga etado a kas "gudua a kanton", ti maysa a termino a natagtagunayon iti nadayeg a panagusar, ti 1999 a rebision ken opisial a terminolohia manipud idin ket agus-usar ti panaginagan a "dagiti kanton nga adda ti gudua a kantonal a butos".[21]
Nga adda dagiti pannakisaranayda a panakikadua ket puro a naipakasaritaan laeng a banag, dagiti gudua a kanton manipud idi 1848 ket kapadpada dagiti sabsabali a kanton malaksid ti dua:[22]
- Agpilida laeng ti maysa a kameng iti Konsilo dagiti Estado embes a dua (Cst. art. 150 par. 2).
- Iti nadayeg a referendums a maipanggep kadagiti panagpasayaat ti batay-linteg, a kasapulan para iti panag-ampon ti nailian a nadayeg a kaaduan ken ti pay panakaingato ti kaaduam kadagiti kanton (Ständemehr / majorité des cantons), ti nagbanagan dagiti nadayeg a butos dagiti gudua a kanton ket maibilang laeng a kas gudua a butos no maipada kadagiti sabali a kanton (Cst. arts. 140, 142). Ti kayatna a sawen daytoy ket para iti pamay-an iti maysa a batay-linteg a reperendum, nasken a 12 iti dagup dagiti 23 a kantonal a nadayeg a butos ket nasken a mangsuporta ti panagpasayaat.[23]
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Karikatur_Teilung_Basels.jpg/220px-Karikatur_Teilung_Basels.jpg)
Dagiti rason para iti pannakikadua a nagbaetan dagiti tallo a paris dagiti gudua a kanton ket agdumaduma:
- Ti Unterwalden ket saan uray kaanoman a nangbukel iti maysa a nagkaykaysa a masakupan. Iti kasisigud, ti Obwalden, Nidwalden, ken Abadia iti Engelberg ket nangporma kadagiti nisalsalumina a komunidad. Ti naurnong a termino a Unterwalden ket agtagtaginayon a maus-usar, nupay kasta, para iti lugar a nakiraman ti panagpartuat kadagiti kasisigud a Suiso a kompederasion idi 1291 iti Uri ken Schwyz. Ti Pederal a Dokumento ti Linteg iti 1291 ket tumawtawag para kadagiti representatibo manipud iti tungngal maysa kadagitoy tallo a "lugar".[24][25]
- Ti kanton ti Appenzell ket biningayna ti bagina kadagiti "akin-uneg" ken "akin-ruar" a gudua ("Rhoden") a kas nagbanagan ti Panakaporma manen idiay Suisa idi 1597:[26] Appenzell Innerrhoden (Katoliko) ken Appenzell Ausserrhoden (Protestanta).
- Ti kanton ti Basel ket biningayna ti bagina a kas nagbanagan iti gulo idiay away ti Basel idi 1833, tapno maikapatakder ti panagpapada dagiti umilina, a nanggubgubat kadagiti panagituton a nagbaetan dagiti nagtataeng ti rural ken siudad kadagiti maipanggep ti panagipangpangruna a kasasaad:[27] Basel-Landschaft ken Basel-Stadt.
Nagnagan dagiti nailian a pagsasao
[urnosen | urnosen ti taudan](Dagiti nagan ket agparang a napuskol no maiparis iti kantonal nga opisial a pagsasao)
Pangyababaan | Ilokano | Aleman | Pranses | Italiano | Romansh |
---|---|---|---|---|---|
AG | Aargau (rare: Argovia) | ![]() |
Argovie | Argovia | Argovia |
AI | Appenzell Innerrhoden (Appenzell Akin-uneg a-Rhodes) | ![]() |
Appenzell Rhodes-Intérieures | Appenzello Interno | Appenzell dadens |
AR | Appenzell Ausserrhoden (Appenzell Akin-ruar a-Rhodes) | ![]() |
Appenzell Rhodes-Extérieures | Appenzello Esterno | Appenzell dador |
BS | Basel-Siudad wenno Basle-Siudad | ![]() |
Bâle-Ville | Basilea-Città | Basilea-Citad |
BL | Basel-Pagilian, Basle-Pagilian, wenno Basel-Daga | ![]() |
Bâle-Campagne | Basilea-Campagna | Basilea-Champagna |
BE | Berna, wenno Bern | ![]() |
Berne | Berna | Berna |
FR | Friburgo | ![]() |
Friburgo | Friborgo | Friburg |
GE | Hinebra | ![]() |
Genève | Ginevra | Genevra |
GL | Glarus | ![]() |
Glaris | Glarona | Glaruna |
GR | Graubünden (Grisons) | ![]() |
Grisons | Grigioni | Grischun |
JU | Jura | ![]() |
Jura | Giura | Giura |
LU | Lucerna | ![]() |
Lucerne | Lucerna | Lucerna |
NE | Neuchâtel | ![]() |
Neuchâtel | Neuchâtel | Neuchâtel |
NW | Nidwalden | ![]() |
Nidwald | Nidvaldo | Sutsilvania |
OW | Obwalden | ![]() |
Obwald | Obvaldo | Sursilvania |
SH | Schaffhausen (Schaffhouse) | ![]() |
Schaffhouse | Sciaffusa | Schaffusa |
SZ | Schwyz | ![]() |
Schwyz (or Schwytz) | Svitto | Sviz |
SO | Solothurn | ![]() |
Soleure | Soletta | Soloturn |
SG | San Galo (San Gao) | ![]() |
Saint-Gall | San Gallo | Son Gagl |
TG | Thurgau (Thurgovia) | ![]() |
Thurgovie | Turgovia | Turgovia |
TI | Ticino | ![]() |
Tessin | Ticino | Tessin |
UR | Uri | ![]() |
Uri | Uri | Uri |
VS | Valais | ![]() |
Valais | Vallese | Vallais |
VD | Vaud | ![]() |
Vaud | Vaud | Vad |
ZG | Zug | ![]() |
Zoug | Zugo | Zug |
ZH | Zurich | ![]() |
Zurich | Zurigo | Turitg |
Panangawat dagiti baro a kanton
[urnosen | urnosen ti taudan]Ti panagpadakkel iti Suisa babaen ti pamay-an a panangawat kadagiti baro a kanto ket nagpatingga idi 1815. Kalpasan ti napaay a panagpadas iti Vorarlberg a tumipon iti Suisa idi 1919, ti kapanunotan ti Suiso a panagpadakkel ket naipabiag manen idi 2010 babaen ti parlamentario a tignay a mangpalubos ti panakaipangato dagiti rehion a mangibedbeddeng ti Suisa.
Paammo
[urnosen | urnosen ti taudan]- ^ Daytoy ti bilin a sapasap a maususar kadagiti Suiso a dokumento. Iti immuna iti listaan ket dagiti tallo a siudad kanton a nainakman a preeminente iti Daan a Suiso a Konpederasia; dagiti sabali a kanton ket nailistada iti urnos ti panakaipangato iti Kompederasion. Daytoy nga tinawtawid nga urnos ti panagsasruno kadagiti kanton ket awan ti kasayaaatan a banagna iti moderno a pederal nga estado, a dagiti tunggal maysa a kanton ket agpapadada, nupay daytoy ket mangkedkeddeng pay laeng ti pormal a panagsasaruno dagiti opisial ti kanton (kitaen ti Suiso nga urnos ti panagsasaruno).
- ^ manipud idi 5 Abril 2009[pabaroen]
- ^ km²
- ^ Tungngal maysa a km², a naibatay ti 2000 a populasion
- ^ Manipud idi 31 Disiembre 2007, Bundesamt für Statistik (Pederal a Departamento dagiti Estadistika) (2008). "Amtliches Gemeindeverzeichnis der Schweiz" (Microsoft Excel). Naiyarkibo manipud iti kasisigud idi 2008-06-11. Naala idi 11 Nobiembre 2008.
- ^ Ti tugaw iti gobierno ken parlamento ket Herisau, ti tugaw dagiti turay ti hustisia ket Trogen
- ^ Ti tugaw iti parlamento ket tinawen nga agsinnublat ti innem a bulan idiay Frauenfeld ken Weinfelden
Dagiti nagibasaran
[urnosen | urnosen ti taudan]- ^ Dagiti kanton, Iti Daan a Kompederasion aginggana idi 1798 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Jura (Canton) iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ "Suisa". Encyclopædia Britannica. Vol. 26. 1911. p. 251. Naala idi 2008-11-11.
- ^ a b Dagiti kanton, Iti Pederal nga Estado manipud idi 1848 iti Aleman, Pranses ken Italiano iti online a Naipakasaritaan a Diksionario iti Suisa.
- ^ Sapot a pagsaadan ti Suiso a Gobierno Naiyarkibo 2008-12-19 iti Wayback Machine nga adda dagiti panilpo ti tunggal maysa a gobierno ti kanton, naala idi 11 Nobiembre 2008
- ^ a b c d nagbangon ti kabakiran a kanton, ti panakabangon apetsa ket tinawtawid a naited a kas dagiti 1307, 1304 or 1291 (kitaen ti Panakabangon iti Daan a Suiso a Kompederasion).
- ^ paset iti Basel aginggana idi 1833/1999
- ^ a b paset iti Appenzell aginggana idi 1597/1999
- ^ Tignay iti Mamagkappia, naporma manipud iti Kanton ti Säntis ken ti akin-amianan a gudua iti Kanton ti Linth.
- ^ Tignay iti Mamagkappia; dati a ti Kanton ti Raetia, a binuklan dagiti nasapsap a Tallo a LIga.
- ^ kaabay ti kanton ti Thurgau iti Helbetiko a Republika (1798), dati a kondominio.
- ^ naitiptipon dagiti dati a kanton ti Bellinzona ken Lugano; kitaen ti Ennetbirgische Vogteien.
- ^ Tignay iti Mamagkappia, dati a Kanton ti Léman.
- ^ Restorasion, dati a ti Simplon département
- ^ tinunton babaen ni Frederick William III iti Prusia aginggan ti Neuchâtel a Didigra iti 1857–1857.
- ^ nakisinnina manipud iti Berna
- ^ Pederal a Batay-linteg iti Susiso a Kompederasion iti 18 Abril 1999, SR/RS 101 (E·D·F·I), art. 1 (E·D·F·I)
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer in Ehrenzeller, Art. 1 N 2; Häfelin, N 966.
- ^ Duapulo ket tallo kalpasan ti panakapartuat ti Kanton ti Jura idi 1978.
- ^ Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 29. Mai 1874 Naiyarkibo 2012-02-07 iti Wayback Machine, Bundesverfassung der Schweizerischen Eidgenossenschaft vom 12. Septiembre 1848 Naiyarkibo 2012-02-05 iti Wayback Machine (iti Aleman); patarus ti mannurat.
- ^ Felix Hafner / Rainer J. Schweizer iti Ehrenzeller, Art. 1 N 10; Häfelin, N 963
- ^ Häfelin, N 963, 967
- ^ Häfelin, N 950
- ^ Pacte fédéral du 1er Naiyarkibo 2009-08-30 iti Wayback Machine août 1291] sur Admin.ch "vallée inférieure d'Unterwald" signifie Nidwald.
- ^ Pacte fédéral du 1er août 1291 Naiyarkibo 2007-09-27 iti Wayback Machine sur Cliotexte
- ^ Réforme catholique, Contre-Réforme et scission Naiyarkibo 2011-07-20 iti Wayback Machine Article du dictionnaire historique de la Suisse
- ^ De la République helvétique à la division du canton (1798–1833) Naiyarkibo 2011-07-20 iti Wayback Machine Article du dictionnaire historique de la Suisse
- Ehrenzeller, Bernhard; Mastronardi, Philipp; Schweizer, Rainer J.; Vallenderfirst=, Klaus A. (2002). Die schweizerische Bundesverfassung, Kommentar. ISBN 3-905455-70-6. (iti Aleman). Nadakamat a kas ti Ehrenzeller.
- Häfelin, Ulrich; Haller, Walter; Keller, Helen (2008). Schweizerisches Bundesstaatsrecht (iti Aleman) (Maika-7 nga ed.). Zürich: Schulthess. ISBN 978-3-7255-5472-0. Nadakamat a kas ti Häfelin.
Dagiti akinruar a silpo
[urnosen | urnosen ti taudan] Dagiti midia a mainaig iti Dagiti kanton ti Suisa iti Wikimedia Commons
- Swissworld.org – Dagiti kanton ti Suisa
- GeoPuzzle – Agaramid kadagiti Suiso a mapa
- Badac – Datos a batayankadagiti Suiso a kanton ken siudad (Pranses/Aleman)