Océano Atlántico
Océano Atlántico | |
---|---|
![]() | |
Localización xeográfica | |
Continente | América, África e Europa |
Coordenadas | 0°N 25°O / 0, -25Coordenadas: 0°N 25°O / 0, -25 |
Xeografía | |
Mares contiguos | Báltico, Caribe, de Groenlandia, Mediterráneo, Negro, do Norte, de Noruega, Cantábrico e golfos de México, Venezuela, Arxentino, Escocia e San Lourenzo |
Características | |
Superficie | 106.460.000 km² Atlántico norte: 41.490.000 km², Atlántico sur 40.270.000 km² |
Lonxitude máxima | 14.700 km (N-S) |
Anchura máxima | 4 870 km (media) 11 800 km (máx., golfo de México-Mar Negro) |
Anchura mínima | 2 848 km (Brasil-Liberia) |
Lonxitude costa | 111 866 km |
Profundiade máxima | 8486 m. (Fosa de Porto Rico) |
Profundidade media | 3646 m. |
Capacidade | 310.410.900 km3 |
Outros datos | |
Costas | 111 866 km (69 510 mi) incluíndo mares marxinais. |
Salinidade | 12 g.L-1 |
Mapa | |
![]() Situación do Atlántico Norte e o Atlántico Sur no globo terráqueo. | |
O océano Atlántico[1] é a parte do océano mundial da Terra que separa América —ao oeste— de Europa e África —ao leste—. A súa conca é alongada en forma de S e esténdese desde o océano Glacial Ártico, no norte, ata o Antártico, no sur. É o segundo océano máis extenso da Terra despois do Pacífico, cunha superficie duns 85.133.000 km 2[2]. Ocupa o 20 % da superficie do planeta,[3] e o 26 % do total das terras mergulladas. É ademais o océano máis novo do planeta, formado hai 200 millóns de anos[4] pola división do supercontinente Panxea.
O Atlántico é un axente de importancia global no referente ao clima, xa que das súas correntes depende en boa medida o clima dos continentes ribeiregos. Ao longo da historia supuxo unha barreira cultural que separou os chamados Vello e Novo Mundo ata a chegada da era dos descubrimentos, o que supuxo que o océano se convertese nun punto de intercambio comercial e cultural. Actualmente non perdeu a súa importancia xeoestratéxica, converténdose en escenario de grandes batallas e conflitos desde o século XIX ata a guerra fría.
O ecuador terrestre divídeo artificialmente en dúas partes, Atlántico Norte e Atlántico Sur. O seu nome procede do grego Atlas, un dos titáns da mitoloxía grega. Alcanza a súa máxima profundidade na fosa de Porto Rico.
Comunícase artificialmente co océano Pacífico a través da canle de Panamá, de forma natural a través do estreito de Magalláns e o mar de Hoces, co océano Índico a través do canal de Suez e o sur de África e co mar Mediterráneo a través do estreito de Xibraltar.
Orixe do nome
[editar | editar a fonte]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/25/Africa%2C_seen_from_Gibraltar.jpg/170px-Africa%2C_seen_from_Gibraltar.jpg)
O vocábulo «Atlántico» proviría do titán «Atlas» que posuía, segundo os antigos gregos, as columnas que soportan o ceo (en grego antigo, tlaô, significa «portar» ou «soportar»), das que formaban parte as míticas Columnas de Hércules (actualmente o estreito de Xibraltar). Polo tanto, para os antigos, este termo designaba ante todo o mar que se atopaba máis aló do estreito, por oposición ao mar Mediterráneo. O seu nome tamén podería vir dos pobos libios dos atlantes, descritos por Heródoto, e que poboaban as ribeiras norteafricanas do océano Atlántico e as montañas do macizo do Atlas marroquí, no noroeste de África. Durante a Idade Media e ata aproximadamente mediados do século XVIII aparecía mencionado nos mapas e cartas de navegación co nome de Mar do Nord ou Mar do Norte.
Localización e delimitación segundo o IHO
[editar | editar a fonte]A Organización Hidrográfica Internacional (International Hydrographic Organization, IHO) definiu os límites dos océanos e mares en 1953 ,[5] pero algunhas destas definicións foron revisadas desde entón e outras non son utilizadas por diversos países, autoridades e institucións; véxase, por exemplo, o CIA World Factbook. En consecuencia, a extensión e o número de océanos e mares varían.
O océano Atlántico limita ao oeste con América do Norte e do Sur. Conecta co océano Ártico a través do estreito de Dinamarca, o mar de Groenlandia, o mar de Noruega e o mar de Barents. Ao leste, os límites do océano propiamente devandito son Europa: o estreito de Xibraltar (onde conecta co mar Mediterráneo -un dos seus mares marxinais- que, á súa vez, conectao co mar Negro, que tamén tocan Asia) e África.
Ao sueste, o Atlántico fúndese co océano Índico. O meridiano 20° leste, que discorre cara ao sur desde o cabo Agullas ata a Antártida, define a súa fronteira. Na definición de 1953 esténdese cara ao sur ata a Antártida, mentres que en mapas posteriores limita no paralelo 60° co océano Antártico.[5]
O Atlántico ten costas irregulares sucadas por numerosas baías, golfos e mares. Entre eles atópanse o mar Báltico, o mar Negro, o mar Caribe, o estreito de Davis, o estreito de Dinamarca, parte da pasaxe de Drake, o golfo de México, o mar do Labrador, o mar Mediterráneo, o mar do Norte, o mar de Noruega, case todo o mar de Scotia e outras masas de augas afluentes.[6] Incluíndo estes mares marxinais, a liña costeira do Atlántico mide 111 866 km (69 510 mi), fronte aos 135 663 km (84 297 mi) do Pacífico..[6][7]
Incluíndo os seus mares marxinais, o Atlántico cobre unha superficie de 106.460.000 km2 ou o 23,5% do océano mundial e ten un volume de 310.410.900 km3 ou o 23,3% do volume total dos océanos da Terra. Excluíndo os seus mares marxinais, o Atlántico cobre 81.760.000 km2 e ten un volume de 305.811.900 km3. O Atlántico Norte cobre 41.490.000 km2 (11,5%) e o Atlántico Sur 40.270.000|km2 (11.1%).[8] A profundidade media é de 3.646 m e a máxima atopase na depresión de Milwaukee situada na fosa de Porto Rico que é de 8376 m. [9][10]
Xeografía
[editar | editar a fonte]O océano Atlántico, o segundo do mundo en superficie e case enteiramente localizado no hemisferio occidental, alóngase no sentido norte-sur. cunha forma que lembra un S, comunícase co océano Ártico polo estreito da Islandia; co océano Pacífico e co océano Índico pola ampla pasaxe que se abre entre a América, a África e a Antártida, nas altas latitudes austrais. No hemisferio Norte, as costas continentais, moi recortadas, delimitan numerosos mares anexos (canal da Mancha, mar do Norte, mar Báltico, mar Mediterráneo, mar das Antillas). Ao sur, ao contrario, as costas son máis ben rectilíneas.
O fondo oceánico presenta unha disposición regular: a plataforma continental, ampla ao longo das costas da Europa, da América do Norte e da porción meridional da América do Sur, estreitase nas costas da África e do Brasil; unha enorme cadea de montañas submarinas, a dorsal mesoatlántica, esténdese ao longo do océano; entre ela e os continentes ábrense unha serie de cuncas de 6.000 a 7.000 m de profundidade (cuncas americana, brasileira e arxentina, ao oeste; cuncas escandinava, da Europa Occidental, de Guinea, de Angola e do Cabo, ao leste). A crista dorsal é sucada en toda a súa extensión por unha gran fosa tectónica (rift), que secciona no sentido lonxitudinal. Área de constante inestabilidade xeolóxica, provocada pola continua emisión de material ígneo, é obxecto de estudos xeolóxicos que analizan os procesos de formación e evolución das placas tectonicas, ou sexa, da codia terrestre. A crista da dorsal mesoatlántica sitúase xeralmente entre -3.000 e -1.500 m, mais emerxe nalgúns puntos, formando illas: Jan Mayen, Islandia, Azores, Ascensión, Tristan da Cunha. Nas latitudes ecuatoriais, a dorsal é cortada por fallas transversais que determinan fosas abisais (fosa da Romanche. -7.758 m). Nas outras porcións do Atlántico as fosas son raras: sitúanse nas Antillas (Caimáns e Porto Rico - a máis profunda con -9.218 m) e nas illas Sandwich do Sur (-8.264 m)
Na fachada occidental, grandes cuncas hidrográficas botan unha considerable cantidade de sedimentos sobre a plataforma continental, definindo conos aluvionais, como os dos ríos San Lourenzo e Mississippi, no Atlántico Norte, e o do Amazonas, na franxa ecuatorial. As augas do Atlántico son as máis salgadas de todos os océanos (37,5 por mil de salinidade media) e animadas por correntes que aseguran unha intensa circulación entre as augas frías das altas latitudes e as augas quentes ecuatoriais. As correntes frías do Labrador e das Falkland descenden ao longo das costas setentrionais e meridionais, respectivamente, de América. De Benguela percorre a costa suroccidental africana, en dirección ao Ecuador. Son compensadas polas correntes quentes do Brasil e Ecuatorial Atlántica, nos seus ramos N e S, pola corrente do Golfo, que ten grande influencia sobre os climas da Europa noroccidental, tornándoos menos rigorosos. Esa circulación das augas favorece a súa oxixenación e a proliferación de plancto, definindo importantes zonas pesqueiras, como as costas do Brasil meridional, a fachada norteamericana en torno da Terra Nova, as costas da Escandinavia e de Islandia, alén da África meridional. As plataformas continentais encerran, ás veces, xacementos petrolíferos (mar do Norte, costas de Venezuela e do Brasil, golfo de Guinea). Ladeado no hemisferio Norte polas dúas áreas máis industrializadas do globo (nordeste dos Estados Unidos de América e Europa Occidental), o Atlántico Norte presenta o máis intenso tráfego marítimo e aéreo transoceánico do mundo.
Os mares máis grandes do océano Atlántico
[editar | editar a fonte]Rellación de mares máis longos:[11][12][13]
- Mar dos Argazos 3.5 million km2
- Mar Caribe 2.754 million km2
- Mar Mediterráneonbsp;2.510 million km2
- Golfo de Guinea 2.35 million km2
- Golfo de México 1.550 million km2
- Mar de Noruega 1.383 million km2
- Baía de Hudson 1.23 million km2
- Mar de Groenlandia 1.205 million km2
- Mar Arxentino 1 million km2
- Mar do Labrador 841,000 km2
- Mar de Irminger 780,000 km2
- Baía de Baffin 689,000 km2
- Mar do Norte 575,000 km2
- Mar Negro 436,000 km2
- Mar Báltico 377,000 km2
- Mar de Libia 350,000 km2
- Mar Levantino 320,000 km2
- Mar Céltico 300,000 km2
- Mar Tirreno 275,000 km2
- Golfo de San Lourenzo 226,000 km2
- Golfo de Biscaia 223,000 km2
- Mar Exeo 214,000 km2
- Mar Xónico 169,000 km2
- Mar Balear 150,000 km2
- Mar Adriático 138,000 km2
- Golfo de Botnia 116,300 km2
- Mar de Creta 95,000 km2
- Golfo de Maine 93,000 km2
- Mar da Liguria 80,000 km2
- Canal da Mancha 75,000 km2
- Baía de James 68,300 km2
- Mar de Botnia 66,000 km2
- Golfo de Sidra 57,000 km2
- Mar das Hébridas 47,000 km2
- Mar de Irlanda 46,000 km2
- Mar de Azov 39,000 km2
- Baía de Botnia 36,800 km2
- Golfo de Venezuela 17,840 km2
- Golfo de Campeche 16,000 km2
- Golfo de León 15,000 km2
- Mar de Mármara 11,350 km2
- Mar de Wadden 10,000 km2
- Mar do Arquipélago 8,300 km2
Batimetría
[editar | editar a fonte]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ce/Atlantic_bathymetry.jpg/170px-Atlantic_bathymetry.jpg)
A batimetría do Atlántico está dominada por unha montaña submarina chamada dorsal atlántica media (SAM). Esténdese desde os 87°N ou 300 km (190 mi) ao sur do Polo norte ata a illa Bouvet subantártica no 54°S..[14] Entre as expedicións para explorar a batimetría do Atlántico atópanse a expedición Challenger e a expedición alemá Meteor; na actualidade, o Lamont–Doherty Earth Observatory da Universidade Columbia e a United States Hydrographic Office realizan investigacións sobre o océano.[15]
Dorsal mesoatlántica
[editar | editar a fonte]- Artigo principal: Dorsal mesoatlántica.
A dorsal mesoatlántica divide o Atlántico lonxitudinalmente en dúas metades, en cada unha das cales unha serie de concas están delimitadas por dorsais transversais secundarias. A dorsal mesoatlántica supera os 2000 m na maior parte da súa lonxitude, pero vese interrompida por grandes fallas de transformación en dous lugares: na fosa de Romanche preto do ecuador e na zona de fractura de Gibbs no 53°N. A dorsal mesoatlántica é unha barreira para as augas do fondo, pero nestas dúas fallas de transformación as correntes de augas profundas poden pasar dun lado a outro.[16]
A dorsal mesoatlántica elévase de 2 a 3 km por encima do fondo oceánico circundante e o seu val de fisura é o bordo diverxente entre as placas norteamericana e eurasiática no Atlántico Norte e as placas suramericana e africana no Atlántico Sur. A dorsal mesoatlántica produce volcáns basálticos no glaciar Eyjafjallajökull, Islandia, e lava almofadada no fondo oceánico.[17] A profundidade da auga no vértice da crista é inferior a 2700 m na maioría dos lugares, mentres que o fondo da crista é tres veces máis profundo..[18]
A dorsal mesoatlántica está atravesada por dúas dorsais perpendiculares: a falla de transformación Azores-Xibraltar, límite entre a placa africana e a placa eurasiática, cruza a dorsal mesoatlántica na tripla unión dos Azores, a ambos os dous lados da microplaca dos Azores, preto dos 40°N. [19] Un límite moito máis vago e sen nome, entre as placas norteamericana e suramericana, corta A dorsal mesoatlántica preto ou xusto ao norte da zona de fractura quince-vinte, aproximadamente nos 16°N..[20]
Na década de 1870, a expedición Challenger descubriu partes do que hoxe se coñece como a dorsal mesoatlántica, ou:
Unha crista elevada que se eleva a unha altura media de aproximadamente 1900 m por baixo da superficie atravesa as concas do Atlántico Norte e Sur en dirección meridiana desde o cabo Farewell, probablemente tan ao sur polo menos como a illa de Gough, seguindo aproximadamente os contornos das costas do Vello e os Novo Mundos.[21]
O resto da dorsal foi descuberto na década de 1920 pola expedición alemá Meteor utilizando equipos de ecosondeos.[22] A exploración do SAM na década de 1950 conduciu á aceptación xeral da extensión do fondo mariño e a tectónica de placas.[14]
A maior parte da dorsal mesoatlántica discorre baixa a auga, pero onde chega á superficie produciu illas volcánicas. Aínda que nove delas foron designadas colectivamente Patrimonio da Humanidade polo seu valor xeolóxico, catro delas considéranse de "Valor Universal Excepcional" polos seus criterios culturais e naturais: Þingvellir, en Islandia; a paisaxe vitícola da illa do Pico, en Portugal; as illas Gough e Inaccesibles, no Reino Unido; e as Illas atlánticas brasileiras: Fernando de Noronha e Atol das Rocas Reservas, no Brasil.[14]
Fondo oceánico
[editar | editar a fonte]As plataformas continentais do Atlántico son amplas fronte a Terra Nova, o extremo sur de Suramérica e o nordés de Europa. No Atlántico occidental, as plataformas carbonatadas dominan grandes zonas, por exemplo, a meseta de Blake e a elevación das Bermudas. O Atlántico está rodeado de marxes pasivas excepto nuns poucos lugares onde as marxes activas forman profundas fosas: a Fosa de Porto Rico (8376 m profundidade máxima) no Atlántico occidental e a Fosa das Sándwich do Sur (8264 m) no Atlántico sur. Existen numerosos canóns submarinos fronte ao nordés de América do Norte, o oeste de Europa e o noroeste de África. Algúns destes canóns esténdense ao longo das elevacións continentais e penetran nas chairas abisais como canles de augas profundas.[16]
En 1922 produciuse un momento histórico na cartografía e a oceanografía. O USS Stewart utilizou un sonar da Armada para trazar un mapa continuo do fondo do Atlántico. Non houbo que facer moitas conxecturas, porque a idea do sonar é sinxela: envíanse impulsos desde o buque, que rebotan no fondo oceánico e volven ao barco.[23] Crese que o fondo oceánico é bastante plano, con profundidades ocasionais, chaira abisal, fosa abisal, monte submarino, conca, plataforma, canón e algúns guyot. Varias plataformas ao longo das marxes dos continentes constitúen ao redor do 11% da topografía do fondo, con poucas canles profundas cortadas a través da elevación continental.
A profundidade media entre os 60°N e os 60°S é de 3730 m, é dicir, próxima á media do océano global, cunha profundidade modal entre 4000 e 5000 m.[16]
No Atlántico Sur, a dorsal de Walvis e a subida do río Grande forman barreiras ás correntes oceánicas. O abismo Laurentino atópase fronte á costa oriental de Canadá.
Características da auga
[editar | editar a fonte]![Visualización da Corrente do Golfo desde o Golfo de México ata Europa occidental.](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Gulf_Stream_Sea_Surface_Currents_and_Temperatures_NASA_SVS.jpg/170px-Gulf_Stream_Sea_Surface_Currents_and_Temperatures_NASA_SVS.jpg)
![Mapa que mostra unha liña en bucle con frechas que indican que a auga flúe cara ao leste no afastado océano Antártico, diríxese cara ao nordés de Australia, xira cara ao sur despois de pasar Alasca, cruza o Pacífico medio para fluír cara ao norte de Australia, continúa cara ao oeste por baixo de África, xira cara ao noroeste ata chegar ao leste de Canadá, logo diríxese cara ao leste ata o sur de Europa, finalmente vira cara ao sur xusto por baixo de Groenlandia e flúe pola costa este de América, e renova o seu fluxo cara ao leste para completar o círculo](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8a/Circulacion_termohalina.jpg/170px-Circulacion_termohalina.jpg)
. As temperaturas das augas superficiais, varían coa latitude, cos sistemas de correntes e coa estación meteroloxica e reflicten a distribución latitudinal da enerxía solar, que oscilan entre menos de −2 °C (28 °F) e máis de 30 °C. As temperaturas máximas danse ao norte do ecuador, e os valores mínimos atópanse nas rexións polares. Nas latitudes medias, a zona de máximas variacións de temperatura, os valores poden variar entre 7 e 8 °C.[15]
De outubro a xuño, a superficie adoita estar cuberta de xeo mariño no mar do Labrador, no estreito de Dinamarca e no mar Báltico.[15]
O efecto Coriolis fai circular as augas do Atlántico Norte no sentido das agullas do reloxo, mentres que as do Atlántico Sur fano en sentido contrario. As mareas sur do océano Atlántico son semidiurnas; é dicir, cada 24 horas lunares prodúcense dúas mareas altas. En latitudes por encima dos 40° Norte prodúcese certa oscilación este-oeste, coñecida como oscilación do Atlántico Norte.[15]
Salinidade
[editar | editar a fonte]Máis ou menos, o Atlántico é o océano principal máis salgado; a salinidade da auga superficial en mar aberto oscila entre 33 e 37 partes por mil (3,3-3,7%) en masa e varía coa latitude e a estación. A evaporación, as precipitacións, a afluencia dos ríos e a fusión do xeo mariño inflúen nos valores da salinidade superficial. Aínda que os valores máis baixos da salinidade atópanse xusto ao norte do ecuador (debido ás intensas precipitacións tropicais), en xeral, os valores máis baixos danse nas latitudes altas e ao longo das costas onde desembocan os grandes ríos. Os valores máximos de salinidade danse en torno aos 25° norte e sur, en rexións subtropicais con escasas precipitacións e alta evaporación.[15]
A elevada salinidade superficial do Atlántico, da que depende a circulación termohalina atlántica, mantense grazas a dous procesos: a corrente das Agullas, que leva as augas salgadas do océano Índico ao Atlántico Sur, e a "ponte atmosférica", que evapora as augas subtropicais atlánticas e expórtaas ao Pacífico.[24]
Masas de auga
[editar | editar a fonte]Masa de auga | Temperatura | Salinidade |
---|---|---|
Augas superiores (0–500 m) | ||
Augas altas subárticas atlánticas (ASUW) |
0.0–4.0 °C | 34.0–35.0 |
Auga central do Atlántico Norte occidental (WNACW) |
7.0–20 °C | 35.0–36.7 |
Auga central do Atlántico Norte oriental (ENACW) |
8.0–18.0 °C | 35.2–36.7 |
Auga central do Atlántico Sur (SACW) |
5.0–18.0 °C | 34.3–35.8 |
Augas intermedias (500 a 1500 m) | ||
Auga intermedia subártica do Atlántico Occidental (WASIW) |
3.0–9.0 °C | 34.0–35.1 |
Auga intermedia subártica do Atlántico Oriental (EASIW) |
3.0–9.0 °C | 34.4–35.3 |
Auga do Mediterráneo (MW) | 2.6–11.0 °C | 35.0–36.2 |
Augas intermedias árticas (AIW) | −1.5–3.0 °C | 34.7–34.9 |
Augas profundas e abisais (1,500 m–fondo) | ||
Augas profundas do Atlántico Norte (NADW) |
1.5–4.0 °C | 34.8–35.0 |
Augas do fondo antártico (AABW) | −0.9–1.7 °C | 34.6–34.7 |
Augas do fondo ártico (ABW) | −1.8 to −0.5 °C | 34.9–34.9 |
O océano Atlántico consta de catro grandes masas de auga superiores con temperaturas e salinidades distintas. A auga superior subártica atlántica do Atlántico Norte setentrional é a fonte da auga intermedia subártica e da auga intermedia do Atlántico Norte. A auga central do Atlántico Norte pode dividirse en auga central do Atlántico Norte oriental e occidental, xa que a parte occidental está fortemente afectada pola corrente do Golfo e, por tanto, a capa superior está máis cerca da auga intermedia subpolar subxacente, máis fresca. A auga oriental é máis salgada pola súa proximidade á auga mediterránea. A auga central do Atlántico Norte desemboca na auga central do Atlántico Sur no paralelo 15 norte.[26]
Existen cinco augas intermedias: catro de baixa salinidade formadas en latitudes subpolares e unha de alta salinidade formada por evaporación. A auga intermedia ártica, flúe desde o norte para converterse na fonte das augas profundas do Atlántico Norte, ao sur do limiar Groenlandia-Escocia. Estas dúas augas intermedias teñen distinta salinidade nas concas occidental e oriental. A ampla gama de salinidades do Atlántico Norte débese á asimetría do xiro subtropical setentrional e ao gran número de achegues procedentes de fontes moi diversas: mar do Labrador, mar de Noruega-Groenlandia, Mediterráneo e Auga Intermedia do Atlántico Sur.[26]
Historia
[editar | editar a fonte]O océano Atlántico parece ser o máis novo dos océanos do mundo. As evidencias indican que non existiu ata hai 100 millóns de anos, cando o supercontinente ancestral que existía, Panxea, foi quebrado pola formación do fondo oceánico. O Atlántico foi amplamente explorado dende os primeiros asentamentos humanos nas súas costas.
Os antigos, que chamaban ao Atlántico mar Tenebroso ou mar Océano, coñecían só as costas situadas entre o norte das illas Británicas e as Canarias. Do século VIII ao XI, os normandos frecuentaron as praias de Noruega, Islandia, Groenlandia, Spitsberg e Nova Escocia, no actual Canadá. Ata o final da Idade Media, só se facían navegacións costeiras, indo ata o Cabo Boxador (ao que chegaron os navegadores portugueses en 1434). No século XV os portugueses intensificaron a exploración da costa da África e, ao mesmo tempo, desenvolveron técnicas de navegación que permitiron viaxes por alto mar. A navegación por latitudes (determinadas pola observación da altura da estrela Polar ou do Sol ao mediodía, técnica desenvolvida por volta de 1485) foi facilitada polo uso de instrumentos como o compás e mailo astrolabio. Outro factor decisivo foi o estudo do réxime dos ventos no Atlántico: en 1439, as informacións existentes xa permitían unha navegación asidua e segura. Esas técnicas, aliadas aos novos navíos desenvolvidos polos portugueses (as carabelas, de maior porte, calado máis alto e común sistema de velas que permitía o aproveitamento dos ventos, mesmo no sentido contrario) permitirían o recoñecemento da costa da África e as primeiras incursións en alto mar; hai aínda informacións de que no século XV os portugueses terían explorado tamén o Atlántico Norte, xuntando coñecementos que posteriormente facilitaron a viaxe de Cristovo Colón na primeira travesía documentada do Océano.
Co desenvolvemento técnico obtido, as viaxes portuguesas tornáronse máis ousadas e frecuentes a través do Atlántico, de tal forma que ata 1488 toda a costa oeste da África estaba explorada, recoñecida e, nos primeiros 20 anos do século XVI, toda a costa atlántica do continente americano (atopado no 1492 por Colón) fora visitada por navegadores portugueses, españois ou italianos ao servizo de España. Os reis de Portugal procuraron, desde o inicio, garantir as descubertas dos seus navegadores e desde 1443, varias leis reivindicaron o dereito de navegación exclusiva nos mares recoñecidos polas súas naus. En 1454, o papa Nicolao V ratificou a pretensión dos portugueses, reservándolles o dereito exclusivo de navegación e comercio. En 1474, Afonso V mandou que aqueles que violasen esas determinacións fosen mortos e os seus bens confiscados pola coroa. O Tratado de paz de Toledo, entre España e Portugal, ratificou eses dereitos, que foron reafirmados nas ordenacións Manuelinas (1514). Ata 1580, houbo pouca contestación internacional a esas pretensións, excepto pequenos conflitos diplomáticos causados pola acción de corsarios protexidos polos reis de Francia e Gran Bretaña. Despois de 1580, con todo, a contestación creceu, envolvendo tamén os holandeses en guerra con España pola súa independencia. Eles estenderon as accións bélicas contra Portugal, despois da unión das dúas Coroas e pasaron á liberdade dos mares; na tregua asinada con Filipe III (de España e Portugal), obtiveron o dereito de navegar por eses mares, aínda que baixo licenza do rei de España. Ese tratado marcou o principio da liberdade dos mares. A partir do século XVII, comezou a exploración hidrográfica do Atlántico, efectuada de inicio polos holandeses, despois polos ingleses e franceses (século XVIII). No século XIX organizáronse numerosos cruceiros oceanográficos que permitiron a elaboración dunha detallada carta batimétrica do Atlántico.
Notas
[editar | editar a fonte]- ↑ Definicións no Dicionario da Real Academia Galega e no Portal das Palabras para atlántico.
- ↑ "Atlantic Ocean". Encyclopædia Britannica. Arquivado dende o orixinal o 15 de febreiro de 2017. Consultado o 19 de xullo do 2023.
- ↑ US Department of Commerce, National Oceanic and Atmospheric Administration. "How big is the Atlantic Ocean?". oceanservice.noaa.gov (en inglés). Consultado o 19 de xullo do 2023.
- ↑ "Introducción al Océano Atlántico". Arquivado dende o orixinal o 19 de xullo de 2023. Consultado o 19 de xullo de 2023.
- ↑ 5,0 5,1 IHO 1953
- ↑ 6,0 6,1 CIA World Factbook: Océano Atlántico
- ↑ CIA World Factbook: Pacific Ocean
- ↑ Eakins & Sharman 2010
- ↑ USGS: Mapping Puerto Rico Trench
- ↑ "Atlantic Ocean". Five Deeps Expedition (en inglés). Consultado o 20 de xullo do 2023.
- ↑ June 2010, Remy Melina 04 (4 de xuño de 2010). "The World's Biggest Oceans and Seas". livescience.com.
- ↑ "World Map / World Atlas / Atlas of the World Including Geography Facts and Flags". WorldAtlas.
- ↑ "List of seas". listofseas.com.
- ↑ 14,0 14,1 14,2 World Heritage Centre: Mid-Atlantic Ridge
- ↑ 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 U.S. Navy 2001
- ↑ 16,0 16,1 16,2 Levin & Gooday 2003, Seafloor topography and physiography, pp. 113–114
- ↑ The Geological Society: Mid-Atlantic Ridge
- ↑ Kenneth J. Hsü (1987). The Mediterranean Was a Desert: A Voyage of the Glomar Challenger. ISBN 978-0-691-02406-6.
- ↑ DeMets, Gordon & Argus 2010, The Azores microplate, pp. 24–25
- ↑ DeMets, Gordon & Argus 2010, Boundary between the North and South America plates, pp. 26–27
- ↑ Thomson 1877, p. 290
- ↑ NOAA: Cronología
- ↑ Hamilton-Paterson, James (1992). The Great Deep.
- ↑ Marsh et al. 2007, Introduction, p. 1
- ↑ Emery & Meincke 1986, Table, p. 385
- ↑ 26,0 26,1 Emery & Meincke 1986, Atlantic Ocean, pp. 384–386
Véxase tamén
[editar | editar a fonte]![]() |
Wikimedia Commons ten máis contidos multimedia na categoría: Océano Atlántico |
Bibliografía
[editar | editar a fonte]Sources
[editar | editar a fonte]- Acemoglu, D.; Johnson, S.; Robinson, J. (2005). "The rise of Europe: Atlantic trade, institutional change and economic growth" (PDF). The American Economic Review 95 (3). pp. 546–579. doi:10.1257/0002828054201305. hdl:1721.1/64034. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Als, T.D.; Hansen, M.M.; Maes, G.E.; Castonguay, M.; Riemann, L.; Aarestrup, K.I.M.; Munk, P.; Sparholt, H.; Hanel, R.; Bernatchez, L. (2011). "All roads lead to home: panmixia of European eel in the Sargasso Sea" (PDF). Molecular Ecology 20 (7). pp. 1333–1346. PMID 21299662. doi:10.1111/j.1365-294X.2011.05011.x. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 9 August 2017. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Armitage, D. (2001). "The Red Atlantic (Review of)" (PDF). Reviews in American History 29 (4). pp. 479–486. JSTOR 30031239. doi:10.1353/rah.2001.0060. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Armitage, D.; Braddick, M.J. (2009). "Three Concepts of Atlantic History". The British Atlantic World, 1500–1800 (PDF). Palgrave Macmillan. ISBN 978-1-137-01341-5. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Avery, G.; Halkett, D.; Orton, J.; Steele, T.; Tusenius, M.; Klein, R. (2008). "The Ysterfontein 1 Middle Stone Age rock shelter and the evolution of coastal foraging". Goodwin Series 10. pp. 66–89. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Bailey, G N.; Flemming, N.C. (2008). "Archaeology of the continental shelf: marine resources, submerged landscapes and underwater archaeology" (PDF). Quaternary Science Reviews 27 (23). pp. 2153–2165. Bibcode:2008QSRv...27.2153B. doi:10.1016/j.quascirev.2008.08.012. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Bigg, G.R.; Jickells, T.D.; Liss, P.S.; Osborn, T.J. (2003). "The role of the oceans in climate". International Journal of Climatology 23 (10). pp. 1127–1159. Bibcode:2003IJCli..23.1127B. doi:10.1002/joc.926. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Bjerck, H.B. (2009). "Colonizing seascapes: comparative perspectives on the development of maritime relations in Scandinavia and Patagonia". Arctic Anthropology 46 (1–2). pp. 118–131. doi:10.1353/arc.0.0019. [Ligazón morta]
- Blackburn, T.J.; Olsen, P.E.; Bowring, S.A.; McLean, N.M.; Kent, D.V.; Puffer, J.; McHone, G.; Rasbury, T.; Et-Touhami, M. (2013). "Zircon U-Pb geochronology links the end-Triassic extinction with the Central Atlantic Magmatic Province" (PDF). Science 340 (6135). pp. 941–945. Bibcode:2013Sci...340..941B. PMID 23519213. doi:10.1126/science.1234204. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Böning, C.W.; Scheinert, M.; Dengg, J.; Biastoch, A.; Funk, A. (2006). "Decadal variability of subpolar gyre transport and its reverberation in the North Atlantic overturning". Geophysical Research Letters 33 (21). pp. L21S01. Bibcode:2006GeoRL..3321S01B. doi:10.1029/2006GL026906. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Bravo, K.E. (2007). "Exploring the analogy between modern trafficking in humans and the trans-Atlantic slave trade" (PDF). Boston University International Law Journal 25 (207). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Bryden, H.L.; Longworth, H.R.; Cunningham, S.A. (2005). "Slowing of the Atlantic meridional overturning circulation at 25 N" (PDF). Nature 438 (7068). pp. 655–657. Bibcode:2005Natur.438..655B. PMID 16319889. doi:10.1038/nature04385. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Bullard, E.; Everett, J.E.; Smith, A.G. (1965). "The fit of the continents around the Atlantic" (PDF). Philosophical Transactions of the Royal Society of London A: Mathematical, Physical and Engineering Sciences 258 (1088). pp. 41–51. Bibcode:1965RSPTA.258...41B. PMID 17801943. doi:10.1098/rsta.1965.0020. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Chambliss, W.J. (1989). "State-organized crime" (PDF). Criminology 27 (2). pp. 183–208. doi:10.1111/j.1745-9125.1989.tb01028.x. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 12 November 2016. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "Atlantic Ocean". CIA World Factbook. 27 June 2016. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "Pacific Ocean". CIA World Factbook. 1 June 2016. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- DeMets, C.; Gordon, R.G.; Argus, D.F. (2010). "Geologically current plate motions". Geophysical Journal International 181 (1). pp. 1–80. Bibcode:2010GeoJI.181....1D. doi:10.1111/j.1365-246X.2009.04491.x.
- Duarte, J.C.; Rosas, F.M.; Terrinha, P.; Schellart, W.P.; Boutelier, D.; Gutscher, M.A.; Ribeiro, A. (2013). "Are subduction zones invading the Atlantic? Evidence from the southwest Iberia margin". Geology 41 (8). pp. 839–842. Bibcode:2013Geo....41..839D. doi:10.1130/G34100.1.
- Dugmore, A.J.; Keller, C.; McGovern, T.H. (2007). "Norse Greenland settlement: reflections on climate change, trade, and the contrasting fates of human settlements in the North Atlantic islands" (PDF). Arctic Anthropology 44 (1). pp. 12–36. PMID 21847839. doi:10.1353/arc.2011.0038. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Eagles, G. (2007). "New angles on South Atlantic opening". Geophysical Journal International 168 (1). pp. 353–361. Bibcode:2007GeoJI.168..353E. doi:10.1111/j.1365-246X.2006.03206.x.
- Eakins, B.W.; Sharman, G.F. (2010). "Volumes of the World's Oceans from ETOPO1". Boulder, CO: NOAA National Geophysical Data Center. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Emery, W.J.; Meincke, J. (1986). "Global water masses-summary and review" (PDF). Oceanologica Acta 9 (4). pp. 383–391 (PDF pages scrambled). Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- The State of World Fisheries and Aquaculture (PDF) (Informe). Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FOA). 2016. ISBN 978-92-5-109185-2. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "Mid-Atlantic Ridge". The Geological Society. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Greenberg, J.H.; Turner, C.G.; Zegura, S.L. (1986). "The settlement of the Americas: A comparison of the linguistic, dental and genetic evidence". Current Anthropology 27 (5). pp. 477–497. JSTOR 2742857. doi:10.1086/203472.
- Gordon, A.L.; Bosley, K.T. (1991). "Cyclonic gyre in the tropical South Atlantic" (PDF). Deep Sea Research Part A. Oceanographic Research Papers 38. pp. S323–S343. Bibcode:1991DSRA...38S.323G. doi:10.1016/S0198-0149(12)80015-X. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Henshilwood, C.S.; d'Errico, F.; Yates, R.; Jacobs, Z.; Tribolo, C.; Duller, G.A.; Mercier, N.; Sealy, J.C.; Valladas, H.; Watts, I.; Wintle, A.G. (2002). "Emergence of modern human behavior: Middle Stone Age engravings from South Africa" (PDF). Science 295 (5558). pp. 1278–1280. Bibcode:2002Sci...295.1278H. PMID 11786608. doi:10.1126/science.1067575. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Herodotus. "Perseus Under Philologic: Hdt. 1.202.4". University of Chicago. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "Limits of Oceans and Seas" (PDF). Special Publication 23 (4376). 1953. p. 484. Bibcode:1953Natur.172R.484.. doi:10.1038/172484b0. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 20 de outubro de 2016. Consultado o 23 de xullo do 2023. map
- Janni, P. (2015). "The Sea of the Greeks and Romans". En Bianchetti, S.; Cataudella, M.; Gehrke, H.-J. Brill's Companion to Ancient Geography: The Inhabited World in Greek and Roman Tradition. Brill. pp. 21–42. ISBN 978-90-04-28471-5. doi:10.1163/9789004284715_003. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Jerzmańska, A.; Kotlarczyk, J. (1976). "The beginnings of the Sargasso assemblage in the Tethys?". Palaeogeography, Palaeoclimatology, Palaeoecology 20 (4). pp. 297–306. Bibcode:1976PPP....20..297J. doi:10.1016/0031-0182(76)90009-2. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Kulka, D. (2011). "B1. Northwest Atlantic" (PDF). Review of the state of world marine fishery resources. FAO Fisheries and Aquaculture Technical Paper (Informe) 569 (Rome: Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)). p. 334. ISBN 978-92-5-107023-9. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Lessios, H.A. (2008). "The great American schism: divergence of marine organisms after the rise of the Central American Isthmus" (PDF). Annual Review of Ecology, Evolution, and Systematics 39. pp. 63–91. doi:10.1146/annurev.ecolsys.38.091206.095815. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 10 May 2017. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Levin, L.A.; Gooday, A.J. (2003). "The Deep Atlantic Ocean" (PDF). En Tyler, P.A. Ecosystems of the World. Ecosystems of the deep oceans 28. Amsterdam, The Netherlands: Elsevier. pp. 111–178. ISBN 978-0-444-82619-0. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Livermore, R.; Nankivell, A.; Eagles, G.; Morris, P. (2005). "Paleogene opening of Drake passage" (PDF). Earth and Planetary Science Letters 236 (1). pp. 459–470. Bibcode:2005E&PSL.236..459L. doi:10.1016/j.epsl.2005.03.027. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Lovejoy, P.E. (1982). "The volume of the Atlantic slave trade: A synthesis". The Journal of African History 23 (4). pp. 473–501. doi:10.1017/S0021853700021319.
- Lüning, K. (1990). "Sargasso Sea". En Yarish, C.; Kirkman, H. Seaweeds: Their Environment, Biogeography, and Ecophysiology. Limnology and Oceanography 36 (John Wiley & Sons). pp. 222–225. Bibcode:1991LimOc..36.1066M. ISBN 978-0-471-62434-9. doi:10.4319/lo.1991.36.5.1066. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Mann, M.E.; Emanuel, K.A. (2006). "Atlantic hurricane trends linked to climate change". Eos, Transactions American Geophysical Union 87 (24). pp. 233–241. Bibcode:2006EOSTr..87..233M. doi:10.1029/2006eo240001.
- Marchal, O.; Waelbroeck, C.; Colin de Verdière, A. (2016). "On the Movements of the North Atlantic Subpolar Front in the Preinstrumental Past" (PDF). Journal of Climate 29 (4). pp. 1545–1571. Bibcode:2016JCli...29.1545M. doi:10.1175/JCLI-D-15-0509.1. hdl:1912/7903. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Marean, C.W. (2011). "Coastal South Africa and the Coevolution of the Modern Human Lineage and the Coastal Adaptation" (PDF). En Bicho, N.F.; Haws, J.A.; Davis, L.G. Trekking the Shore: Changing Coastlines and the Antiquity of Coastal Settlement. Interdisciplinary Contributions to Archaeology. Springer. pp. 421–440. ISBN 978-1-4419-8219-3. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Marean, C.W.; Cawthra, H.C.; Cowling, R.M.; Esler, K.J.; Fisher, E.; Milewski, A.; Potts, A.J.; Singels, E.; De Vynck, J. (2014). "Stone age people in a changing South African greater Cape Floristic Region". En Allsopp, N.; Colville, J.F.; Verboom, G.A. Fynbos: Ecology, Evolution, and Conservation of a Megadiverse Region, 164. Oxford University Press. ISBN 978-0-19-967958-4. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Marsh, R.; Hazeleger, W.; Yool, A.; Rohling, E.J. (2007). "Stability of the thermohaline circulation under millennial CO2 forcing and two alternative controls on Atlantic salinity". Geophysical Research Letters 34 (3). pp. L03605. Bibcode:2007GeoRL..34.3605M. doi:10.1029/2006GL027815.
- Martin, P.S. (1973). "The Discovery of America: The first Americans may have swept the Western Hemisphere and decimated its fauna within 1000 years" (PDF). Science 179 (4077). pp. 969–974. Bibcode:1973Sci...179..969M. PMID 17842155. doi:10.1126/science.179.4077.969. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Marzoli, A.; Renne, P.R.; Piccirillo, E.M.; Ernesto, M.; Bellieni, G.; De Min, A. (1999). "Extensive 200-million-year-old continental flood basalts of the Central Atlantic Magmatic Province". Science 284 (5414). pp. 616–618. Bibcode:1999Sci...284..616M. PMID 10213679. doi:10.1126/science.284.5414.616. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Mellars, P. (2006). "Why did modern human populations disperse from Africa ca. 60,000 years ago? A new model" (PDF). Proceedings of the National Academy of Sciences 103 (25). pp. 9381–9386. Bibcode:2006PNAS..103.9381M. PMC 1480416. PMID 16772383. doi:10.1073/pnas.0510792103. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "History of NOAA Ocean Exploration: Timeline". NOAA. 2013. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "How big is the Atlantic Ocean?". NOAA. 15 May 2014. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- O'Rourke, D.H.; Raff, J.A. (2010). "The human genetic history of the Americas: the final frontier". Current Biology 20 (4). pp. R202–R207. PMID 20178768. doi:10.1016/j.cub.2009.11.051. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Patterson, W.P.; Dietrich, K.A.; Holmden, C.; Andrews, J.T. (2010). "Two millennia of North Atlantic seasonality and implications for Norse colonies" (PDF). Proceedings of the National Academy of Sciences 107 (12). pp. 5306–5310. Bibcode:2010PNAS..107.5306P. PMC 2851789. PMID 20212157. doi:10.1073/pnas.0902522107. Arquivado dende o orixinal (PDF) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Riede, F. (2014). "The resettlement of northern Europe". En Cummings, V.; Jordan, P.; Zvelebil, M. Oxford Handbook of the Archaeology and Anthropology of Hunter-Gatherers. Oxford: Oxford University Press. doi:10.1093/oxfordhb/9780199551224.013.059. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Ripley, G.; Anderson Dana, C. (1873). The American cyclopaedia: a popular dictionary of general knowledge. Appleton. pp. 69–. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Seton, M.; Müller, R.D.; Zahirovic, S.; Gaina, C.; Torsvik, T.; Shephard, G.; Talsma, A.; Gurnis, M.; Maus, S.; Chandler, M. (2012). "Global continental and ocean basin reconstructions since 200Ma". Earth-Science Reviews 113 (3). pp. 212–270. Bibcode:2012ESRv..113..212S. doi:10.1016/j.earscirev.2012.03.002. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Smethie, W.M.; Fine, R.A.; Putzka, A.; Jones, E.P. (2000). "Tracing the flow of North Atlantic Deep Water using chlorofluorocarbons". Journal of Geophysical Research: Oceans 105 (C6). pp. 14297–14323. Bibcode:2000JGR...10514297S. doi:10.1029/1999JC900274.
- Stramma, L.; England, M. (1999). "On the water masses and mean circulation of the South Atlantic Ocean". Journal of Geophysical Research 104 (C9). pp. 20863–20883. Bibcode:1999JGR...10420863S. doi:10.1029/1999JC900139.
- Thomas, S. (8 June 2015). "How the oceans got their names". Oxford Dictionaries. Arquivado dende o orixinal o 9 June 2015. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Thomson, W. (1877). The Voyage of the 'Challenger.' The Atlantic: A Preliminary Account of the General Results of the Exploring Voyage of H.M.S. Challenger During the Year 1873 and the Early Part of the Year 1876 (PDF). London: Macmillan. Arquivado dende o orixinal (PDF, 384 MB) o 2022-10-09. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Torsvik, T.H.; Rousse, S.; Labails, C.; Smethurst, M.A. (2009). "A new scheme for the opening of the South Atlantic Ocean and the dissection of an Aptian salt basin". Geophysical Journal International 177 (3). pp. 1315–1333. Bibcode:2009GeoJI.177.1315T. doi:10.1111/j.1365-246X.2009.04137.x.
- Tréguier, A.M.; Theetten, S.; Chassignet, E.P.; Penduff, T.; Smith, R.; Talley, L.; Beismann, J.O.; Böning, C. (2005). "The North Atlantic subpolar gyre in four high-resolution models". Journal of Physical Oceanography 35 (5). pp. 757–774. Bibcode:2005JPO....35..757T. doi:10.1175/JPO2720.1.
- "Mapping of the Puerto Rico Trench, the Deepest Part of the Atlantic, is Nearing Completion". USGS. October 2003. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- "Atlantic Ocean Facts". U.S. Navy. Arquivado dende o orixinal o 2 March 2001. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Weaver, D. (2001). "The Red Atlantic: American Indigenes and the Making of the Modern World, 1000–1927". Reviews in American History 29 (4). pp. 479–486. doi:10.1353/rah.2001.0060. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Webster, P.J.; Holland, G.J.; Curry, J.A.; Chang, H.R. (2005). "Changes in tropical cyclone number, duration, and intensity in a warming environment". Science 309 (5742). pp. 1844–1846. Bibcode:2005Sci...309.1844W. PMID 16166514. doi:10.1126/science.1116448.
- "The Mid-Atlantic Ridge". UNESCO World Heritage Centre. 2007–2008. Consultado o 23 de xullo do 2023.
- Winchester, Simon (2010). Atlantic: A Vast Ocean of a Million Stories. HarperCollins UK. ISBN 9780007341375.
Outros artigos
[editar | editar a fonte]Ligazóns externas
[editar | editar a fonte]- Océano Atlántico Arquivado 19 de decembro de 2020 en Wayback Machine. en The World Factbook (en inglés)
- Océanos Arquivado 04 de marzo de 2016 en Wayback Machine. no Open Directory Project (en inglés)
Os cinco océanos | ||||
![]() Atlántico |
![]() Ártico |
![]() Índico |
![]() Pacífico |
![]() Antártico |