Estoniô
|
Estoniô (est. Eesti; òficjalnô pòzwa: Repùblika Estonie, est. Eesti Vabariik) – państwò w nordowi Eùropie. Òd zôpadu i nordë (przez Fińską Hôwingã) mô przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza i brzegòwą liniã ò długòscë kòl 3,794 km. Òd pôłniégò grańczi z Łotewskô a ód pòrénkù – z Ruskô (przez grańczné jezoro Peipus). Stolëcą i nôwikszim gardã je Tallinn. Na teritorium Estonie ò wiéchrzëznie 45,228 km² mieszczą sã 2,222 òstrowë[1]. Etniczni Estończicë są lëdã fińsczégò pòchòdzeniô, kùlturowo blisczim do mieszkańców Finlandie, z chtërną Estoniô grańczi przez Bôłtëcczé Mòrze.
Òd 2004 Estoniô nôleżi do NATO i Eùropejsczi Ùnie.
Geògrafiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Pòłożenié
[edicëjô | editëjë zdrój]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/76/Estonia_1999_CIA_map.jpg/220px-Estonia_1999_CIA_map.jpg)
Leżi w nordowò-zôpadnym dzélu Eùropë. Òd zôpadu i nordë (przez Fińską Hôwingã) mô przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza. Grańczi z Łotewskô òd pôłniégò i Ruskô ód pòrénkù.
Wiéchrzëzna
[edicëjô | editëjë zdrój]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Luftbild_Finnischer_Meerbusen.jpg/220px-Luftbild_Finnischer_Meerbusen.jpg)
- całownô: 45,228 km²
- wiéchrzëzna lądu: 42,388 km²
- wiéchrzëzna wòdów: 2,840 km²
- môl na swiece wedle wiéchrzëznë: 133.
Lądowé grańce
[edicëjô | editëjë zdrój]- òglowô długòsc wszëtczich grańców: 657 km
- państwa, z jaczima mô grańce: Łotewskô 333 km, Ruskô 324 km
Brzegòwô liniô
[edicëjô | editëjë zdrój]3,794 km (przistãp do Bôłtëcczégò Mòrza)
Klimat
[edicëjô | editëjë zdrój]Klimat przechódny midzë ùmiarkòwónym kòntinentalnym i ùmiarkòwónym mòrsczim, z łagódną zëmą i chłodnym latã. Wiôldżi cësk na klimat mają atlanticczé cyklonë. Z przëczënë bliskòscë mòrza sërosc lëftu je wiedno wësokô.
Ùsztôłcenié terenu
[edicëjô | editëjë zdrój]Zdrzącë na ùsztôłcenié terenu, Estoniô je krajem płasczim. Mô baro długą brzegòwą liniã wedle Bôłtëcczégò Mòrza z wiãcy jak 2 tës. òstrowów. Nôwiãkszé z nich to Saaremaa ò wiéchrzëznie 2,673 km² i Hiiumaa (989 km²).
Wësokòsc terenu
[edicëjô | editëjë zdrój]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a1/Haanja_k%C3%BCla.jpg/220px-Haanja_k%C3%BCla.jpg)
- strzédnô wësokòsc: 61 m. n.r.m.
- nôniższô wësokòsc: 0 m. n.r.m. (Bôłtëcczé Mòrze)
- nôwëższi czëp: 318 m. n.r.m. (Suur Munamägi)
Gruńtë wedle ùżiwaniô
[edicëjô | editëjë zdrój]- rolné gruńtë 22,2% (w tim 14,9% òrnëch gruńtów)
- lasë: 52,1%
Lëdze i spòlëzna
[edicëjô | editëjë zdrój]Pòpùlacjô
[edicëjô | editëjë zdrój]- wielëna lëdztwa: 1,251,581 (na lëpińc 2017)
- môl na swiece wedle wielënë lëdztwa: 158.
Etniczné karna
[edicëjô | editëjë zdrój]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Viljandi_folkdanslag_p%C3%A5_Hedemora_gammelg%C3%A5rd_2014_01.jpg/220px-Viljandi_folkdanslag_p%C3%A5_Hedemora_gammelg%C3%A5rd_2014_01.jpg)
Estończicë 68.7%, Ruskòwie 24.8%, Ùkrajińcë 1.7%, Biôłorusënowie 1%, Fini 0.6%, (wôrtoscë szacowóné na 2011)
Jãzëczi
[edicëjô | editëjë zdrój]estońsczi (òficjalny) 68.5%, rusczi 29.6%, ùkrajińsczi 0.6%
Religijné karna
[edicëjô | editëjë zdrój]prawòsławié 16,2%, lëtërstwò 9,9% (pòdôwczi òglowégò spisënkù z 2011)
Ùrbanizacjô
[edicëjô | editëjë zdrój]- mieskô pòpùlacjô: 67,4% (w 2017)
- wikszé miesczé westrzódczi: Tallinn (stolëca) – 426,538 mieszkańców, Tartu – 93,124, Narwa – 57,130[2]
Pòliticzny system
[edicëjô | editëjë zdrój]- òficjalnô pòzwa: Repùblika Estonie (est. Eesti Vabariik)
- pòliticzny ùstôw: parlamentarnô repùblika
- stolëca: Tallinn
- czasowô cona: UTC +2
- państwowé swiãto: 24 gromicznika – Dzéń Samòstójnotë
- nôrodny himn: „Mu isamaa, mu õnn ja rõõm” (Mòja tatczëzno, mòja radosco i szczescé)
Wëkònôwczô władza
[edicëjô | editëjë zdrój]- pezydent Kersti Kaljulaid (òd 10 rujana 2016)
- premier Jüri Ratas (òd 23 lëstopadnika 2016)
Ùstawòdôwczô władza
[edicëjô | editëjë zdrój]jednojizbòwi parlament Riigikogu (101 nôleżników na sztërëlatną kadencjã)
Przëpisczi
[edicëjô | editëjë zdrój]Bibliografiô
[edicëjô | editëjë zdrój]Państwa w Eùropie | |
---|---|
Albańskô | Andorra | Aùstriô | Belgijskô | Biôłorus | Bòsnijô ë Hercegòwina | Bùlgarskô | Chòrwackô | Cyper | Czeskô Repùblika | Czôrnogóra | Dëńskô | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Islandëjô | Italskô | Lëtewskô | Liechtenstein | Luksembùrskô | Łotewskô | Madżarskô | Malta | Miemieckô | Mòłdawskô | Mònakò | Néderlandzkô | Nordowô Macedoniô | Norweskô | Pòlskô | Pòrtugalskô | Rumùńskô | Ruskô | San Marino | Serbskô | Sloweńskô | Słowackô | Szpańskô | Szwajcarskô | Szwedzkô | Tëreckô | Ùkrajina | Watikan | Wiôlgô Britanijô | |
Zanôléżné teritoria: Alandsczé òstrowë | Farersczé òstrowë | Gibraltar | Grenlandzkô | Guernsey | Jersey | Man | Svalbard | |
Ògrańczoné ùznanié: Kòsowò | Pòdniéstrze |
Państwa z Eùro | |
---|---|
Państwa Gòspòdarczi i Walutowi Ùniji
Aùstriô | Belgijskô | Chòrwacją | Cyper | Estóńskô | Fińskô | Francëjô | Greckô | Irlandëjô | Italskô | Lëtewskô | Luksembùrskô | Łotewskô | Malta | Miemieckô | Néderlandzkô | Pòrtugalskô | Słowackô | Sloweńskô | Szpańskô |
![]() |
jine państwa: Andorra | Czôrnogóra | Kosowskô | Mònakò | San Marino | Watikan |