Абрэвіятура
Абрэвіяту́ра (італ.: abbreviatura ад лац.: brevis — кароткі). У старадаўніх рукапісах і кнігах скарочанае напісанне слова ці групы слоў. У сучасных выданнях любое скарочанае слова ці словазлучэнне.
Тыпы абрэвіятур
[правіць | правіць зыходнік]Ініцыяльная
[правіць | правіць зыходнік]Слова, утворанае з назваў пачатковых літар ці з пачатковых гукаў слоў, якія ўваходзяць у зыходнае словазлучэнне
- АСК — аўтаматызаваная сістэма кіравання
- ЗДУ — звычайныя дыферэнцыяльныя ўраўненні
- МАД — мова апісання дадзеных
Літарная
[правіць | правіць зыходнік]Складзена з алфавітных назваў пачатковых літар слоў, што ўтвараюць зыходнае словазлучэнне.
- БНР (бэ-эн-эр) — Беларуская Народная Рэспубліка
- БДУ (бэ-дэ-у) — Беларускі дзяржаўны ўніверсітэт
- ТФКП (тэ-эф-ка-пэ) — тэорыя функцый комплекснай зменнай
У складзе беларускіх літарных абрэвіятур чытанне некаторых назваў літар можа не супадаць з іх агульнапрынятымі назвамі ў алфавіце.
Так, літара «Ф» («эф») можа прамаўляцца як «фэ»:
Літары «М» («эм») і «Н» («эн») як «мэ» і «нэ»:
- м.н.с. (мэ-нэ-эс) — малодшы навуковы супрацоўнік
Гукавая (акронім)
[правіць | правіць зыходнік]Утворана з пачатковых літр слоў зыходнага словазлучэння. У адрозненне ад літарнай абрэвіятуры, прамаўляецца як адзінае слова («ГУМ» як гум, а не ГэУэМ), а не палітарна.
- ДАІ — дзяржаўная аўтамабільная інспекцыя
- ГЭС — гідраэлектрастанцыя
- ТАСС — Тэлеграфнае агенцтва Савецкага Саюза
Літарна-гукавая
[правіць | правіць зыходнік]Утворана часткова з назваў пачатковых літар, часткова з пачатковых гукаў слоў зыходнага словазлучэння
- ЦДСА (цэ-дэ-са) — Цэнтральны дом Савецкай арміі
- ДІБДР (дзі-бэ-дэ-эр) — Дзяржаўная інспекцыя бяспекі дарожнага руху
Жартоўная расшыфроўка ўжо існай абрэвіятуры. (гл. Слэнгавая дэабрэвіяцыя ў Слэнгавая этымалогія)
Рэкурсіўная (рэкурсіўны акронім)
[правіць | правіць зыходнік]Расшыфроўка ўключае і саму абрэвіятуру.
- GNU — GNU’s Not Unix
- ALT — ALT Linux Team
- PHP — PHP Hypertext Preprocessor
- WINE — WINE Is Not an Emulator
- АТТА — Агенцтва творчых тэхналогій ATTA
Абрэвіятуры з бессэнсоўнай літарай
[правіць | правіць зыходнік]Разнавіднасць рэкурсіўных абрэвіятур, у якіх першая літара не мае ніякага сэнсу.
- KDE (K Desktop Environment).
Складанаскарочаныя словы (складовая абрэвіятура)
[правіць | правіць зыходнік]Складанне пачатковых частак двух і больш слоў
[правіць | правіць зыходнік]- калгас — калектыўная гаспадарка;
- камсамол — камуністычны саюз моладзі;
- абкам — абласны камітэт;
- парткам — партыйны камітэт;
Складанне пачатку аднаго слова з іншым словам словазлучэння
[правіць | правіць зыходнік]- раддом — радзільны дом (радзільня)
- драмгурток — драматычны гурток
- тэлесетка — тэлевізійная сетка
- запчасткі — запасныя часткі
Складанне пачатковай часткі слова з формай ускоснага склона назоўніка
[правіць | правіць зыходнік]- загкафедрай — загадчык кафедрай
Складанне пачатку першага слова з пачаткам і канцом другога ці толькі з канцом другога
[правіць | правіць зыходнік]- мапед — ма(тацыкл)+(веласі)пед
Графічнае скарачэнне
[правіць | правіць зыходнік]- «г.д.» — гэтак далей;
- «г.зн.» — гэта значыць;
- «і да т.п.» — і да таго падобнае;
- «т.м.» — так бы мовіць;
- «т.зв.» — так званы.
Змяшанае скарачэнне
[правіць | правіць зыходнік]Пачатковая частка слова злучаецца з абрэвіятурай
- РАСНДІ — Расійскі навукова-даследчы інстытут
- БелАЗ — Беларускі аўтамабільны завод
Тоеслоўнае скарачэнне
[правіць | правіць зыходнік]Устойлівыя словазлучэнні, у якіх абрэвіятура (як правіла, замежнага паходжання) выкарыстоўваецца адначасова са словам (звычайна пераклад апошняга слова), якое ўваходзіць у дадзеную абрэвіятуру
Абрэвіятуры-словы (сэнсавыя)
[правіць | правіць зыходнік]Пачатковыя літары з’яўляюцца звычайным словам
- Спам — англ.: Shoulder of Pork and hAM — «свіныя лапаткі і кумпякі», a па іншых дадзеных, ад англ.: SPiced hAM
- SMILES — англ.: Simplified Molecular Input Line Entry Specification
- SMART — англ.: Smiles ARbitrary Target Specification, System Management Arts
Ужыванне
[правіць | правіць зыходнік]Гісторыя
[правіць | правіць зыходнік]Абрэвіятуры, ці скароты (скарачэнні), здаўна ўжываліся на пісьме ва ўсіх народаў, якія валодаюць пісьмовай мовай. Старажытныя рымляне імкнуліся дасягнуць гэтага сваімі ціраніянскімі пазнакамі; у новы час з той жа мэтай вынайдзена стэнаграфія.
У штодзённым жыцці, калі патрабуецца зберагчы месца і час, здавольваюцца ўжытнымі простымі скаротамі. Апошнія складаюцца ці са скароту выразаў, ці са скароту слоў. Скароты выразаў, якія складаюцца ў пропуску неістотных членаў мовы, без намаганняў узнаўляных з агульнай яе сувязі (дапаможных дзеясловаў, асобных часцін мовы і інш.), Скароты слоў складаюцца часткова ў пропуску асобных літар і складоў і апусканні значнай часткі ці нават усяго слова, за выключэннем пачатковых літар, часткова ў адмысловых знаках, якія замяняюць словы. У найстаражытныя часы, калі пісалі загалоўнымі літарамі, можна было наогул скарачаць склады і словы, як гэта можна бачыць на надпісах, манетах і старажытных рукапісах. Толькі з тых часоў, калі ўвайшлі ва ўжыванне вялікія грэчаскія і лацінскія літары, з’явіліся сапраўдныя скарачальныя знакі для складоў, падвойных зычных, падвойных галосных і цэлых слоў. У грэчаскіх рукапісах сустракаецца мноства падобных знакаў, збольшага якія перайшлі і ў друкаваныя выданні грэчаскіх пісьменнікаў, з якіх зусім зніклі толькі ў найноўшы час. Таму ў старадаўніх грэчаскіх граматыках можна знайсці пералік найбольш ужытных абрэвіятур. Старажытныя рымскія абрэвіятуры, ці ціраніянскія пазнакі, перайшлі разам з лацінскай мовай у Сярэднія вякі, дзе яны сустракаюцца галоўным чынам у надпісах і на манетах, а затым у рукапісах, асабліва пачынаючы з XI стагоддзя, таксама і ў граматах, з якіх яны не знікаюць да XVI стагоддзя ўключна. Абрэвіятуры, што сустракаюцца ў найбольш позніх лацінскіх рукапісах і граматах, звычайна складаюцца з пропускаў, а яшчэ часцей — са злучэнняў літар. Апошняе ляжыць у аснове шыфру імёнаў, ці манаграмы. Пералікі такіх скарачэнняў, што сустракаюцца ў граматах, і правілы іх тлумачэння можна знайсці ва ўсіх кіраўніцтвах да дыпламатыкі. Але з часу вынаходства кнігадрукавання гэтыя ўсталяваныя абрэвіятуры выйшлі з ужытку, за выключэннем нешматлікіх.
Наш час
[правіць | правіць зыходнік]На пісьме ўжываюцца толькі пры прыватнай ці асабістай неабходнасці ў хуткапісе; але ў тых паперах, якія прызначаюцца і для чытання іншымі, асабліва друкаваных, іх імкнуцца пазбягаць. Толькі ў некаторых выпадках дапушчальныя выключэнні:
- у навуковых працах, пры цытаванні, бібліяграфічных пазнаках, тэхнічнай дакументацыі і інш. нельга пазбегнуць абрэвіятур;
- у асобных навуках, як матэматыка, інфарматыка (мовы праграмавання, базы дадзеных, САПР), астраномія, фізіка, хімія, прыродазнаўчая гісторыя, граматыка, музыка выкарыстанне абрэвіятур выклікана неабходнасцю;
- для адзінак вымярэння СІ і СГС;
- для пазначэння манет;
- у асобных даведкавых выданнях — календарах, лексіконах, кнігапісах;
- нарэшце, у некаторых літаратурных творах, асабліва англійскіх, па старой звычцы ўтрымліваюцца скароты некаторых няспынна ўжытных слоў.
Цікавыя факты
[правіць | правіць зыходнік]- Абрэвіятура — адзін з вядомых метадаў зрабіць складаны, але ў той жа час лёгка запамінальны пароль. Напрыклад пароль ltIsaseIwo12 з’яўляецца ўсяго толькі абрэвіятурай фразы: «Last time I saw a solar eclipse I was only 12» («Апошні раз, калі я бачыў сонечнае зацьменне, мне было ўсяго 12»).
- Самая доўгая абрэвіятура на рускай мове: руск.: НИИОМТПЛАБОПАРМБЕТЖЕЛБЕТРАБСБОРМОНИМОНКОНОТДТЕХСТРОМОНТ (56 літар). Расшыфроўваецца як: «Навукова-даследчая лабараторыя аперацый па армаванні бетону і жалезабетонных прац па збудаванні зборна-маналітных і маналітных канструкцый аддзела тэхналогіі будаўніча-мантажнага кіравання Акадэміі будаўніцтва і архітэктуры СССР» [1].
Зноскі
Гл. таксама
[правіць | правіць зыходнік]Спасылкі
[правіць | правіць зыходнік]- Слоўнікі скаротаў — Апісанне і кнігапіс слоўнікаў скаротаў на сайце Грамата.ру
- Sokr.Ru — расшыфроўка больш 100 тыс. рускіх скаротаў.
- Українські скорочення — расшыфроўка больш 10 тыс. украінскіх скаротаў.
- Acronym Search — расшыфроўка больш 50 тыс. англійскіх скаротаў.
- Abbreviations.com — расшыфроўка больш 400 тыс. англійскіх скаротаў.
- Acronym Finder — расшыфроўка больш 4 млн англійскіх скаротаў.
- Acronym.Net.Ru Архівавана 14 мая 2011. — Слоўнік англійскіх скаротаў
- Abkuerzungen.de — Анлайнавы слоўнік нямецкіх скаротаў