Крэўскі замак
Помнік абарончай архітэктуры | |
Крэўскі замак
| |
![]() Крэўскі замак
| |
Краіна | Беларусь |
Вёска | Крэва |
Каардынаты | 54°18′34″ пн. ш. 26°16′56.7″ у. д. / 54.30944° пн. ш. 26.282417° у. д.Каардынаты: 54°18′34″ пн. ш. 26°16′56.7″ у. д. / 54.30944° пн. ш. 26.282417° у. д. |
Заснавальнік | Гедымін |
Статус | Дзяржаўны сьпіс гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь |
Крэўскі замак на мапе Беларусі ![]() ![]() Крэўскі замак | |
![]() |
Крэўскі замак — помнік архітэктуры XIV стагодзьдзя ў Крэве, рэзыдэнцыя гаспадароў Вялікага Княства Літоўскага. Уваходзіў у лінію фартыфікацыяў Ліда — Наваградак — Меднікі — Трокі. Знаходзіцца ў цэнтры колішняга мястэчка, на беразе ракі Краўлянкі пры ўтоку ручая Шляхцянкі. Твор гатычнай архітэктуры ВКЛ. Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гістарычна-культурных каштоўнасьцяў Беларусі.
Гісторыя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Вялікае Княства Літоўскае
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7d/Kre%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%28XIX%29_%282%29.jpg/220px-Kre%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%28XIX%29_%282%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f9/Kre%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%281827%29_%282%29.jpg/220px-Kre%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%281827%29_%282%29.jpg)
Мураваны замак у Крэве збудавалі па 1338 годзе на загад вялікага князя Альгерда на месцы старога драўлянага замка. Новы замак стаў адным зь першых кастэляў у Вялікім Княстве Літоўскім. У 1345 годзе тут склалі пагадненьне паміж Альгердам і пасламі вялікага князя Кейстута пра падзел улады ў гаспадарстве[1].
У Крэве знаходзіўся ў выгнаньні Ягайла (лістапад 1381 году), пазбаўлены стальцу праз свайго дзядзьку Кейстута. 12 чэрвеня 1382 году прыхільнікі Ягайлы зладзілі пераварот у Вільні, занялі Трокі. Кейстут з сынам Вітаўтам і войскам прыехаў пад замак на перамовы, дзе іх захапілі ў палон. 15 жніўня 1382 году ў падзямельлі Княскай вежы на загад Ягайлы задушылі Кейстута. Вітаўта Ягайла пратрымаў пэўны час у замкавай вязьніцы.
14 жніўня 1385 году ў замку выпрацоўваліся ўмовы Крэўскай уніі, якая злучыла на больш за чатыры стагодзьдзі Вялікае Княства Літоўскае і Каралеўства Польскае. У 1433 годзе замак заняў князь Сьвідрыгайла, які ваяваў за сталец з князем Жыгімонтам Кейстутавічам.
У 1503—1506 гадох замак неаднаразова атакавалі крымскія татары, якія часткова пашкодзілі яго. У 1518 вядомы дыплямат Жыгімонт Гербэрштайн адзначаў, што Крэва — места «з пакінутым замкам». У 1519 годзе замак захапілі і зьнішчылі маскоўскія войскі.
У 1564 годзе вялікі князь Жыгімонт Аўгуст падараваў замак князю Андрэю Курбскаму, які ўцёк з Маскоўскай дзяржавы. Археалягічныя зьвесткі адзначаюць разбурэньні за часамі вайны Маскоўскай дзяржавы з Рэччу Паспалітай 1654—1667 гадоў.
У замку знаходзілася рэзыдэнцыя крэўскага старосты, таксама тут збудавалі драўляную ратушу. На мяжы XVII і XVIII ст. замкавая размалёўкі часткова перапісалі ў тэхніцы тэмпэрнага малярства[2].
Пад уладай Расейскай імпэрыі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/af/Kre%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%281916%2C_1917%29.jpg/220px-Kre%C5%ADski_zamak._%D0%9A%D1%80%D1%8D%D1%9E%D1%81%D0%BA%D1%96_%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B0%D0%BA_%281916%2C_1917%29.jpg)
Па трэцім падзеле Рэчы Паспалітай (1795 год), калі Крэва апынулася ў складзе Расейскай імпэрыі, пачаўся заняпад замка. У канцы XVIII і XIX стагодзьдзях яго часткова разабралі.
За часамі Першай сусьветнай вайны замак знаходзіўся на лініі фронту паміж войскамі Нямецкай і Расейскай імпэрыяў. 21 ліпеня 1917 году ў ходзе артылерыйскай атакі на нямецкія пазыцыі расейскія войскі ўшчэнт разбурылі муры замка[3].
Найноўшы час
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]У 1929 годзе ўлады міжваеннай Польскай Рэспублікі правялі кансэрвацыю руінаў замка, тады ж паўночную сьцяну ўмацавалі контрфорсам.
У 1970 годзе замак дасьледавала экспэдыцыя пад кіраўніцтвам Міхася Ткачова, у 1985 годзе — Алега Трусава і Міхася Ткачова, у 1988 годзе — Міхася Чарняўскага. Археалягічныя раскопы, сярод іншага, выявілі рэшткі кафлі і нэрвюрнай цэглы XIV ст.
У 2004 годзе студэнты-валянтэры закансэрвавалі ўваход у Княскую вежу. У 2005 годзе ўтварыўся Мясцовы дабрачынны фонд «Крэўскі замак», які ставіць за мэту спрыяньне захаваньню замка. Фонд штогод ладзіць летнікі і культурныя імпрэзы ў Крэве і іншых паселішчах. У 2019—2021 гадох праводзілася кансэрвацыя руінаў Княскай вежы і частковае аднаўленьне прылеглых да яе сьценаў замка[4].
Архітэктура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Займае пясковую дзюну над балоцістым рачным поплавам. З усходу, поўдня, часткова захаду і поўначы бараніўся водам рэк, падпёртых плацінай[5].
У пляне мае форму няправільнай трапэцыі, зьвернутай большай асновай у напольны бок і аточанай абарончымі мурамі. Паўночная сьцяна даўжынёй 85 м, усходняя — 108,5 м, паўднёвая — 71,55 м, заходняя — 97,2 м. Муры мелі таўшчыню каля 2,5 м і вышыню да 12 м. Іх ніжняя частка да вышыні 4 м складаецца з каменю, верхняя — абкладаецца цэглай з вонкавага боку. Ад пачатку пэрымэнтрам сьценаў на вышыні 10 м ішла драўляная галерэя-памост. Абарона замка вялася праз байніцы.
Часткова захаваліся дзьве чатырохкутныя вежы, разьмешчаныя дыяганальлю на кутох замка. Вялікая Княская, або Кейстутава вежа, амаль квадратная ў пляне (18,65 × 17 м) выступае за пэрымэтар абарончых муроў. У вежы было ня менш за 4 паверхі і склеп-вязьніца ў сутарэньнях, пераходы паміж паверхамі існавалі ў тоўшчы сьценаў. Княскія пакоі разьмяшчаліся на другім паверсе, дзе вокны значна большыя і шырэйшыя, чым на астатніх паверхах. Трэці паверх выконваў абарончыя функцыі. Вежа пры таўшчыні сьценаў 3 м мела вышыню большую за 25 м. Вышыня колішніх паверхаў вежы дасягала 4,8—5 м. Жылыя памяшканьні аздабляліся фрэскавай размалёўкай[6].
На стыку ўсходняй і паўднёвай сьценаў, з боку замкавага двара, знаходзіцца Малая вежа (11 × 10,65 м), якая таксама мела чатыры паверхі. Вышыня колішняга першага паверху — 3,5 м, другога — 2,3 м, трэцяга — ня менш за 3 м[7].
Уяздная брама знаходзілася ў паўднёва-ўсходняй сьцяне. У паўднёвай сьцяне існаваў запасны выхад-праём. Заходнюю сьцяну ля самага долу праразае яшчэ адзін праём сьпічастай формы, які мае вышыню каля 2,5 м і шырыню 2,25 м. У ім, з усяго відаць, была запасная брама замка[8].
На замкавым двары разьмяшчалася кузьня, жылыя пабудовы.
Галерэя
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]Гістарычная графіка
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Старая графіка
-
XIX ст.
-
1827 г.
-
1839 г.
-
Н. Орда, 1875—1877 гг.
-
Паводле Н. Орды, 1877 г.
-
Паводле Н. Орды, 1882 г.
-
Я. Камароўскі, 1892 г.
-
Я. Камароўскі, 1893 г.
-
Я. Камароўскі, 1893 г.
-
Б. Тамашэвіч, 1896 г.
-
Б. Тамашэвіч, 1897 г.
-
Б. Тамашэвіч, 1897 г.
-
Б. Тамашэвіч, 1897 г.
-
Б. Тамашэвіч, 1897 г.
-
Б. Тамашэвіч, 1897 г.
-
Ф. Рушчыц, 7 студзеня 1899 г.
-
Ф. Рушчыц, 1899 г.
-
Ф. Рушчыц, 1899 г.
-
Ф. Рушчыц, 24 красавіка 1900 г.
-
Ф. Рушчыц, 1900—1904 гг.
-
1915—1916 гг.
-
1916 г.
-
1916 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
Я. Драздовіч, 1929 г.
-
1938 г.
Гістарычныя здымкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Старыя здымкі
-
С. Флёры, 1900 г.
-
С. Флёры, 1900 г.
-
Т. Ходзька, 1905 г.
-
Т. Ходзька, 1905 г.
-
1907 г.
-
Я. Булгак, 1910 г.
-
Я. Булгак, 1910 г.
-
Я. Булгак, 1910 г.
-
Ю. Ядкоўскі, 1910 г.
-
С. Статкоўскі, 1912 г.
-
С. Статкоўскі, 1912 г.
-
Я. Булгак, да 1915 г.
-
Я. Булгак, да 1915 г.
-
Я. Булгак, да 1915 г.
-
1915 г.
-
1915 г.
-
1915—1916 гг.
-
1915—1916 гг.
-
1915—1916 гг.
-
1915—1917 гг.
-
1915—1917 гг.
-
1915—1917 гг.
-
1915—1917 гг.
-
1915—1917 гг.
-
1915—1917 гг.
-
16 жніўня 1916 г.
-
верасень 1916 г.
-
1916 г.
-
1916 г.
-
1916 г.
-
1916 г.
-
да 1918 г.
-
1917 г.
-
1917 г.
-
1917 г.
Сучасныя здымкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Сучасны стан
-
Агульны выгляд з Юр'еўскай гары, 2008 г.
-
Княская вежа, 2014 г.
-
Княская вежа па кансэрвацыі, 2020 г.
-
Мур па частковым аднаўленьні, 2021 г.
Крыніцы
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- ^ ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 2. С. 159.
- ^ ВКЛ. Энцыкл. — Мн.: 2005 Т. 2. С. 160.
- ^ Цуба М. Аперацыя пад Крэвам як адна з буйнейшых ваенных бітваў на беларускіх землях падчас Першай сусветнай вайны // Веснік Палескага дзяржаўнага універсітэта. Серыя грамадскіх і гуманітарных навук. №1. 2012. С. 24—31.
- ^ Ігар Карней, «Няма ўцямнай канцэпцыі». Па сьлядах чарговага этапу рэстаўрацыі ў Крэве, Радыё Свабода, 16 траўня 2021 г.
- ^ Ткачоў М. Замкі Беларусі. — Менск, 1977. С. 33.
- ^ Архітэктура Беларусі. Энцыкл. — Менск, 1993. С. 255.
- ^ Ткачоў М. Замкі Беларусі. — Менск, 1977. С. 34.
- ^ Ткачоў М. Замкі Беларусі. — Менск, 1977. С. 35.
Літаратура
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]- Архітэктура Беларусі: Энцыклапедычны даведнік. — Менск: Беларус. энцыкл., 1993. — 620 с.: іл. ISBN 5-85700-078-5.
- Вялікае княства Літоўскае: Энцыклапедыя. У 3 т. / рэд. Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: Беларуская Энцыклапедыя, 2005. — Т. 2: Кадэцкі корпус — Яцкевіч. — 788 с. — ISBN 985-11-0378-0
- Дзярновіч А. Заняпад ці трансфармацыя? Эвалюцыя статуса Крэўскага замка ў XIV—XVII ст. (па выніках гістарычна-археалагічных даследаванняў) // Замкі, палацы і сядзібы ў кантэксце еўрапейскай культуры: Зб. навук. арт. / Мін. культ. РБ, Замкавы комплекс «Мір». — Менск: Медысонт, 2013. — С. 23—29.
- Ткачоў М. Замкі Беларусі. — Менск: Полымя, 1977. — 82 с.: іл.
Вонкавыя спасылкі
[рэдагаваць | рэдагаваць крыніцу]![]() |
Аб’ект Дзяржаўнага сьпісу гісторыка-культурных каштоўнасьцяў Рэспублікі Беларусь, шыфр 412Г000602 |