Qırğızlar
![]() | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Ümumi sayı | |||||||||||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
5 000 000 | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Yaşadığı ərazilər | |||||||||||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||||||||||
Dili | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Dini | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Mənşəyi | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Qıpçaq (Türk) | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Qohum xalqlar | |||||||||||||||||||||||||||||||||
Qırğızlar – türk xalqlarından biri. Hazırkı Qırğızıstan Respublikasının əsas (70.9 %-i) əhalisi.
Etnogenez
[redaktə | mənbəni redaktə et]Müasir qırğızlar müasir Qırğızıstan ərazisində aşağıdakı şərti komponentlərin qarışığı əsasında formalaşan mürəkkəbtərkibli etnik qrupdur:
qədim qırğızlar — Şərqi Tyanşan və Minusin hövzəsinin qədim və orta əsr qırğızları;
qədim türk — müasir Qırğızıstan ərazisində monqollara qədərki türkdilli əhali, orta əsrlərdəki türgiş, oğuz və qarluqların tayfa ittifaqlarına gedib çıxır.
deşti-qıpçaq — müasir qırğız dilinin inkişaf tarixi və qırğızların qazaxlar, qaraqalpaqlar, noqaylar və özbəklərlə etnik-mədəni yaxınlığı sübut etdiyi kimi deşti-qıpçaq mənşəli tayfa birlikləri, onların arasında Qıpçaq dialektləri də var. özbək dili qeydə alınmışdır.
Moğol — Monqolların Orta Asiyanı zəbt etdiyi dövrdə gəlmiş və ya Moğolistan dövləti ərazisində yaranmış türk-monqol tayfaları.
"Qırğız" qədim etnoniminə geniş türk dünyasının müxtəlif yerlərində tez-tez rast gəlinir. Qədim Çin tarixşünası Sima Qian "Tarixi qeydlər"də eramızdan əvvəl 201-ci ildə qədim qırğızların mülkünün mövcudluğunu qeyd edir. e.
Eramızdan əvvəl 49-cu ildə Qırğızların Xiongnu vassalı olması haqqında məlumat. e. Usunların şərq sərhədlərinin şimalında, Xiongnuların qərbində və Çeşi şəhərinin (Turfan) şimalında Erkən Han Sülaləsi Tarixində qeyd olunur.
Sovet şərqşünası və tarixi coğrafiya üzrə mütəxəssis L. A. Borovkova onu Şərqi Tyan-Şanda, Boro-Xoro silsiləsinin şimalında və Dzosotin-Elisun səhrasının qərbində lokallaşdırmışdır.
Orta əsr Çin, ərəb-fars və qədim türk mənbələri "qırğız" adlanan və guya Yenisey çayı vadisində yaşayan xalqlar haqqında yazırlar.
Yenisey qırğızları Türk və Uyğur xaqanlıqlarının hakimiyyəti altında idilər.
VI əsrdə Türk xaqanlığı süquta uğradı və uzun sürən qarşıdurmadan sonra Qırğız xaqanlığı 840-cı ildə Uyğur xaqanlığını darmadağın etdi və hakimiyyətini İrtışdan Amura qədər olan əraziyə qədər genişləndirdi.
V. V. Radlov, V. V. Bartold və A. N. Bernştam və O. Qarayev hesab edirdilər ki, Yenisey qırğızlarının Tyan-Şana köçürülməsi prosesi çoxmərhələlidir və görünür, 9-cu əsrdə başlamış və XV əsrdə başa çatmışdır.
1960-cı illərin əvvəllərində qırğız tarixi üzrə mütəxəssis K. İ. Petrov qırğız xalqının etnogenezinə dair silsilə əsərlər nəşr etdirdi.
Petrovun fərziyyəsinə görə, Altayda Yenisey qırğızlarının qollarından biri kimaklar və şərqi qıpçaqlarla ittifaqda müstəqil beyliklər təşkil edirdi.
9-cu əsrdən 13-cü əsrə qədər. Altayda və İrtış bölgəsində yenisey qırğızları, kimaklar və şərq qıpçaqlarının qarışığı var idi.
Bu qarışıq əsasında "Altay qırğızları" meydana gəldi və qırğız dili yarandı.
1980-ci illərin sonlarında Qırğız etnosunun Altay mərhələsi konsepsiyasına qarşı O. Karaev, Yu S. Xudyakov, V. Ya Butanayev, T. K. Çorotegin çıxış etmişlər.
Bu tədqiqatçıların fikrincə, qırğız xalqının Orta Asiya proto-nüvəsinin formalaşması prosesi Minusinsk hövzəsində 840-cı ilə qədər başa çatmışdır.
Tayfaların bir hissəsi 843-cü ildə hərbi yürüş nəticəsində Şərqi Türküstana Beşbalıq və Anxi şəhərlərinə (Böyük İpək Yolu keçib) köçdü.
Sonradan qırğız xalqının formalaşmasında əsas rolu məhz bu qrup oynamışdır.
Bir çox orta əsr ərəb-fars mənbələrində IX–XII əsrlərdə "qırğız" etnonimi ilə işarələnmiş etnik qrupların məskunlaşdıqları yerlər haqqında məlumatlar vardır. n. e., qədim uyğurların, karlukların, çigillərin, yağmaların və kimakların qonşuluğunda.
Bu məlumat onu göstərir ki, Yenisey qırğızları hələ monqollardan əvvəlki dövrdə Şərqi Tyan-Şanda yaşamışlar.
10-cu əsr ərəb coğrafiyaşünasının əsərində qırğızların adı çəkilir. əl-İstəxri "Kitab Məsalik əl-məmalik" əsərində yazır: "Bu dağlar Maveraünnəirdən ayrıdır, türklərin dərin ərazilərinə doğru Qırğız və Şaşdan uzaq olmayan İlak (Anqren) ərazilərinə qədər uzanır. "
XIII əsrin əvvəllərində monqol istilasına qədər müasir Qırğızıstan ərazisində türk dilində danışan, ortaq türk-fars mədəniyyətini bölüşən və islam dininə etiqad edən vahid etno-mədəni birlik formalaşmışdı.
Görkəmli etnoqraf Abramzon hesab edirdi ki, qırğız xalqının etnik özəyi, ilk növbədə, tarixi həyatı Orta Asiyanın müasir Qırğızıstan ərazisinə yaxın məkanlarında keçmiş türkdilli tayfalar ola bilər.
13-cü əsrdə müasir Qırğızıstanın bütün ərazisi monqol dövlətlərinin tərkibinə daxil edildi — Çağatay ulusları, sonra Xaidu, 14-cü əsrdə isə sonuncular dağıldıqdan sonra. — Moğolistanın bir hissəsi.
Bu bölgədə köçəri həyat qorunub saxlanılmışdır;
Ortaq köçəri mədəniyyətə yaxın olan türk xalqlarının sayının çox olması səbəbindən monqoldilli tayfalar çox keçmədən türkləşməyə məruz qaldılar.
Məlumdur ki, XIV əsrin 80-ci illərində Tamerlanın Enge-Törə və Kamarəddin Moğol uluslarını məğlub etməsi ilə əlaqədar moğolların bir hissəsi, o cümlədən Şərqi Tyan-Şan və Semireçya qırğızları İrtişdən kənara çəkildilər. .
Petrov hesab edirdi ki, 15-ci əsrin əvvəllərində qırğız tayfalarının böyük kütləsinin Altay-Xanqay dağlarında cəmləşməsi qırğızların Oyrat mühitində, xüsusən də Uqeçi-Kaşka və onun oğlu Esehunun simasında yüksəlməsinə səbəb oldu. Xan.
1470–1471-ci illərdə Şərqi monqollar tərəfindən sıxışdırılan Choros noyon Esena-taişinin oğlu Amasanji-taişinin (Esmet-noyon) başçılıq etdiyi Oirat ittifaqı, daxili müharibələr nəticəsində zəifləmiş Moğolistanı işğal etdi.
Amasanci Taişinin 300 minlik ordusu İli çayında Yunus xanın ordusunu məğlub etdi.
Yunus xan öz uluları ilə qərbə, Daşkənd vahasına və Fərqanəyə çəkildi.
XV əsrdə Oyrat birliyindən ayrılan qırğız tayfaları Moğolistanda dominant qrupa çevrilmiş, Tyan-Şan bölgəsinin zəngin otlaq sahələrini tutmuş, Şərqi Türküstan və Fərqanənin oturaq əkinçilik mərkəzlərinə birbaşa çıxış əldə etmişlər.
Yenisey qırğızlarının Tyan-Şanda peyda olması ilə bağlı müxtəlif konsepsiyaların mövcud olmasına baxmayaraq, tədqiqatçıların böyük əksəriyyəti qırğız xalqının etnogenezinin son mərhələlərinin Moğolistan dövlətində baş tutması ilə razılaşır.
Moğolistan ərazisi təkcə müasir Qırğızıstanın bir hissəsini deyil, həm də Şərqi Tyan-Şan və Semireçyenin əhəmiyyətli məkanlarını, yəni qırğız xalqının gələcək komponentlərinin formalaşdığı sabit etnik ərazini əhatə edirdi.
XV–XVI əsrlərdə. Qırğız tayfaları moğal tayfaları ilə birləşərək vahid qırğız etnosunu təşkil etdilər.
Adın mənşəyi
[redaktə | mənbəni redaktə et]Xalqın öz dilində adı "kırqız"dır. Etimologiyaya görə iki varianta üstünlük verilir : türk sözü olan " qırx qız" və "qırğı" sözləri. Bir çox türkdilli xalqlarda eyni məna başa düşülür.
Yaşadıqları ölkələr
[redaktə | mənbəni redaktə et]- Türkiyədə : Qırğızlar Van ilinin Ərciş ilçəsinin Ulupamir kəndində yaşayırlar, sayları 3.850 nəfərdir (2007).[11][12]
- Əfqanıstanda : Qırğızlar Bədəxşan vilayətinin Vahan rayonunda yaşayırlar və sayları 20.000 nəfərdən çoxdur.[13]
Tanınmış qırğızlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- Bars Bəy Kaqan — VII əsrdə Yenisey Qırğız Kaqanlığının yaradıcısı
- Çingiz Aytmatov — Qırğız yazıçısı (1928–2008)
Həmçinin bax
[redaktə | mənbəni redaktə et]Qaynaq
[redaktə | mənbəni redaktə et]- ↑ Национальный статистический комитет Кыргызской Республики: 5.01.00.03 Национальный состав населения Arxivləşdirilib 2013-11-13 at the Wayback Machine
- ↑ Etnic Atlas of Uzbekistan (2000 census) Arxivləşdirilib 2009-10-07 at the Wayback Machine yoxlanılıb : 18.05.2011
- ↑ 中华人民共和国国家统计局: 2-1 全国各民族分年龄、性别的人口 Arxivləşdirilib 2015-09-24 at the Wayback Machine
- ↑ Портал "Всероссийская перепись населения 2010 года" - Окончательные итоги Всероссийской переписи населения 2010 года :Национальный состав населения Российской Федерации Arxivləşdirilib 2013-12-04 at the Wayback Machine
- ↑ MINORITY.TJ - При финансовой поддержке центра ОБСЕ в Душанбе: Национальные меньшинства Таджикистана :Киргизы Таджикистана Arxivləşdirilib 2012-03-23 at the Wayback Machine
- ↑ Агентство Республики Казахстан по статистике: Национальный состав, вероисповедание и владения языками в Республике Казахстан. Итоги национальной переписи населения 2009 г. Arxivləşdirilib 2011-07-23 at the Wayback Machine
- ↑ New Eurasia Citizen Media : Pamir Kyrgyz from Afghanistan Ask Kyrgyz Government to Help Arxivləşdirilib 2019-08-23 at the Wayback Machine-...Deputy of the Council of the Afghan Republic Turdakun Pamiri told that more than 420 Kyrgyz families live in Big Pamir now, this is about 4 thousand Kyrgyzes.
- ↑ Asgabat.net-городской социально-информационный портал :Итоги всеобщей переписи населения Туркменистана по национальному составу в 1995 году. Arxivləşdirilib 2016-03-10 at the Wayback Machine
- ↑ Population statistics of Eastern Europe: Ethnic composition of Ukraine 2001 Arxivləşdirilib 2012-05-26 at Archive.today
- ↑ Statistics Finland: Kirghiz [ölü keçid]
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 2009-09-25 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-11.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 2021-12-27 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2012-08-11.
- ↑ T. C. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Felsefe ve Din Bilimleri : http://tez.sdu.edu.tr/Tezler/TS00350.pdf Afganistan Türklerinin dini, inanc ve yaşayışları [ölü keçid]:…5.3. Kirgizlar : Daha çok Pamir veya Vakhan denilen, Dogu Türkistan’la Güney Türkistan arasindaki dag eteklerinde yasamaktadirlar. Bulunduklari yerler Küçük Pamir, Büyük Pamir vadileri, Sugnan ve Bozay Gumbed, dir. Kirgizlar konargöçerdirler. Bununla beraber Pamir yaylasinda konar-göçer hayat tarzini terk ederek yerlesmis aileler de vardir. Kirgizlarin nüfusu 20 bini askin olup kisrak ve keçi sütünün mahsullerine dayanarak yasarlar.