Zimbabve: Redaktələr arasındakı fərq
Redaktənin izahı yoxdur |
k orf |
||
(13 istifadəçi tərəfindən edilmiş 37 dəyişiklik göstərilmir) | |||
Sətir 1: | Sətir 1: | ||
{{Dövlət |
{{Dövlət |
||
| |
|orijinal_adı = Republic of Zimbabwe |
||
|rəsmi_adı = Zimbabve Respublikası |
|rəsmi_adı = Zimbabve Respublikası |
||
| |
|adı = Zimbabve |
||
|milli_şüarı = «Birlik, Azadlıq, İş»<ref name="BEAVERCT">{{cite journal |url= https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&sjid=ydkFAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |title= Zimbabwe |journal= The Beaver County Times |date= 13 September 1981 |accessdate= 2 November 2011 |archive-date= 11 February 2020 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200211093055/https://news.google.com/newspapers?id=AFwtAAAAIBAJ&sjid=ydkFAAAAIBAJ&pg=3340,2548451&dq=zimbabwe+unity-freedom-work&hl=en |url-status= live }}</ref> |
|||
|milli_şüar = «Unity, Freedom, Work» |
|||
|himni = ''«Zimbabve torpağı mübarək olsun»''<ref name="CIA-WF">{{cite web |url= https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html |title= The World Factbook – Zimbabwe |publisher= Central Intelligence Agency |access-date= 2019-09-03 |archive-date= 2020-04-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20200416053740/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/zi.html |url-status= dead }}</ref>: |
|||
|himn = «Kalibusiswe Ilizwe le Zimbabwe» |
|||
|bayrağı = Flag of Zimbabwe.svg |
|bayrağı = Flag of Zimbabwe.svg |
||
|gerbi = Coat of Arms of Zimbabwe.svg |
|gerbi = Coat of Arms of Zimbabwe.svg |
||
| |
|xəritəsi = Zimbabwe (orthographic projection).svg |
||
| |
|rəsmi_dilləri = [[İngilis dili]], [[Şona dili]], [[Şimali Ndebele dili]] |
||
| |
|paytaxtı = [[Harare]] |
||
| |
|ən_böyük_şəhəri = paytaxtı |
||
| |
|etnik_qrupları = |
||
|idarəetmə_forması = [[Prezident respublika]] |
|idarəetmə_forması = [[Prezident respublika]] |
||
| |
|rəhbərin_titulu1 = [[Prezident]] |
||
| |
|rəhbərin_titulu2 = |
||
| |
|rəhbərin_adı1 = [[Emmerson Mnanqaqva]] |
||
| |
|rəhbərin_adı2 = |
||
| |
|quruluş_növü = |
||
| |
|quruluş = |
||
| |
|quruluş_hadisəsi1 = [[Böyük Britaniya]]dan müstəqillik |
||
| |
|quruluş_tarixi1 = |
||
| |
|quruluş_hadisəsi2 = |
||
| |
|quruluş_tarixi2 = |
||
| |
|ərazi_sırası = 61-ci |
||
| |
|ərazisi = 390580 |
||
| |
|su_ərazisi_faizi = 1 |
||
| |
|təxmini_əhalisi = 14,5 milyon |
||
| |
|təxmini_əhalisi_il = 2015 |
||
| |
|təxmini_əhali_sırası = 71-ci |
||
| |
|əhalisinin_siyahıya_alınması = 13 061 239 |
||
| |
|əhalisinin_siyahıya_alınması_il =17.VIII.2012 |
||
| |
|əhalisinin_sıxlığı = 37 |
||
| |
|əhalisinin_sıxlığı_sırası = |
||
|ÜDM_AQP_il =2014-cü |
|ÜDM_AQP_il =2014-cü |
||
|ÜDM_AQP = 27,1 milyard |
|ÜDM_AQP = 27,1 milyard |
||
| |
|ÜDM_AQP_sırası = 132-ci il |
||
| |
|adam_başına_ÜDM_AQP = 2 000 |
||
| |
|adam_başına_ÜDM_AQP_sırası = 203-cü |
||
|ÜDM_nominal_il = |
|ÜDM_nominal_il = |
||
|ÜDM_nominal = |
|ÜDM_nominal = |
||
| |
|ÜDM_nominal_sırası = |
||
| |
|adam_başına_ÜDM_nominal = |
||
|adam_başına_ÜDM_nominal_sırası = |
|||
|ÜDM_nominal_adam_başına_yer = |
|||
|İİİ_il = |
|İİİ_il = |
||
|İİİ = |
|İİİ = |
||
| |
|İİİ_sırası = |
||
|İİİ_fərq = |
|İİİ_fərq = |
||
| |
|valyutası = [[ABŞ dolları]] |
||
| |
|valyutası_kodu = |
||
|saat_qurşağı = |
|saat_qurşağı = |
||
| |
|üv_fərq = |
||
| |
|yay_vaxtı_saat_qurşağı = |
||
| |
|üv_fərq = |
||
|nəqliyyatın_yönü |
|||
= sol |
|||
|iso3166_kodu |
|||
= ZW |
|||
|internet_domeni = [[.zw]] |
|internet_domeni = [[.zw]] |
||
|telefon_kodu = 263 |
|telefon_kodu = 263 |
||
| |
|qeydlər = |
||
}} |
}} |
||
{{maplink|frame=yes|frame-width=265|type=line|stroke-width=3|text=Zimbabve}} |
|||
'''Zimbabve''' ([[İngilis dili|ing]]. ''Zimbabwe'') və ya rəsmi adı ilə '''Zimbabve Respublikası''' ([[İngilis dili|ing]]. ''Republic of Zimbabwe''; [[Şona dili|şona]]. ''Nyika yeZimbabwe''; [[Şimali Ndebele dili|şi.nde]]. ''Ilizwe leZimbabwe''; [[Nıyanca|nıya]]. ''Dziko la Zimbabwe''; [[Nambya dili|nam]]. ''Inyika yeZimbabwe''; [[Tsonqa dili|tso]]. ''Tiko ra Zimbabwe''; [[Soto dili|soto]]. ''Naha ya Zimbabwe''; [[Venda dili|ven]]. ''Shango ḽa Zimbabwe''; [[Xosa dili|xosa]]. ''Ilizwe lase-Zimbabwe'') — [[Cənubi Afrika]]da dövlət. Zimbabve [[Dənizə çıxışı olmayan dövlətlər|dənizə çıxışı olmayan]] ölkələrdən biridir və ərazisi [[Zambezi çayı|Zambezi]] və [[Limpopo çayı|Limpopo]] çaylarının arasında yerləşir. Şimal-qərbdən [[Zambiya]], qərbdən [[Botsvana|Bostvana]], cənubdan [[Cənubi Afrika Respublikası]], şərqdən isə [[Mozambik]] ilə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri [[Harare]], ümumi sahəsi 390,757 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 14 milyon nəfərdən çoxdur. |
|||
'''Zimbabve''' — [[Afrika]]da dövlət. Paytaxtı [[Harare]] şəhəridir. |
|||
==Coğrafiyası== |
==Coğrafiyası== |
||
Zimbabve [[Afrika]]nın [[cənub]]unda yerləşən bir ölkədir. Zimbabve [[Mozambik]], [[Zambiya]], [[Botsvana]] və [[CAR]]-la həmsərhəddir.Zimbabve ərazisinin çox hissəsini Matabele və Maşona yaylaları tutur.Şərqdə yerləşən Inyanqani zirvə (2592 m) yüksəlir .Şimalda Zambiya ilə sərhəd boyu Zambezi çayı axır. Orta axarında böyük Kariba su anbarı qurulmuşdu |
Zimbabve [[Afrika]]nın [[cənub]]unda yerləşən bir ölkədir. Zimbabve [[Mozambik]], [[Zambiya]], [[Botsvana]] və [[CAR]]-la həmsərhəddir.Zimbabve ərazisinin çox hissəsini Matabele və Maşona yaylaları tutur.Şərqdə yerləşən Inyanqani zirvə (2592 m) yüksəlir .Şimalda Zambiya ilə sərhəd boyu Zambezi çayı axır. Orta axarında böyük Kariba su anbarı qurulmuşdu IV əsrdə Banbu qəbilələri ərazini ələ keçirirlər. XV əsrdə bugünkü Fort Viktoriya şəhəri (hazırda Masvinqo şəhəri) yaxınlığında Zimbabve və ya Böyük Zimbabve olaraq tanınan yerdə bir din və ticarət mərkəzi quruldu. XV əsrdə Mutota və Matope idarəçiləri şərqdə Hind okeanına və qərbdə Kalaxari səhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular. Sonradan bu krallığa Portuqaliya Monomotapa krallığı adını verdi. |
||
1505-ci ildə [[Portuqaliya]] bölgəni ələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır. Portuqaliyanın Zambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə 1830-cu illərda cənubdan gələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenin cənub qisimində yerləşmiş olan Nidebele qəbiləsi idi. |
|||
1888-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti 1889-cu ildən 1923-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods 1923-cü ildə Cənubi Rodeziyada (bugünkü Zimbabve) siyasi iqtidarı ağdərili azlığa verən konstitusiya qəbul edərək muxtar bir müstəmləkə kimi İngiltərənin nəzarətinə keçirdi. 1953-cü ildə Cənubi və Şimali Rodeziya (indiki Zambiya) və Niyasaland (indiki Malavi) Rodeziya və Niyasaland Federasiyasını quraraq birləşdilər. Federasiya 1963-cü ildə dağıldı. 1964-cü ildə Şimal Rodeziya və Niyasaland ağdərililərin idarəsində müstəqilliklərini qazandılar. |
|||
==Tarixi== |
==Tarixi== |
||
Sətir 68: | Sətir 77: | ||
[[1505]]-ci ildə [[Portuqaliya]] [[bölgə]]ni ələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır. [[Portuqaliya]]nın Zambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə [[1830]]-cu illərda [[cənub]]dan gələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenin [[cənub]] qisimində yerləşmiş olan Nidebele [[qəbilə]]si idi. |
[[1505]]-ci ildə [[Portuqaliya]] [[bölgə]]ni ələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır. [[Portuqaliya]]nın Zambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə [[1830]]-cu illərda [[cənub]]dan gələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenin [[cənub]] qisimində yerləşmiş olan Nidebele [[qəbilə]]si idi. |
||
[[1888]]-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti [[1889]]-cu ildən [[1923]]-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods [[1923]]-cü ildə Cənubi Rodeziyada ( |
[[1888]]-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti [[1889]]-cu ildən [[1923]]-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods [[1923]]-cü ildə Cənubi Rodeziyada (bugünkü Zimbabve) siyasi iqtidarı ağdərili azlığa verən [[konstitusiya]] qəbul edərək muxtar bir müstəmləkə kimi [[İngiltərə]]nin nəzarətinə keçirdi. [[1953]]-cü ildə Cənubi və Şimali Rodeziya (indiki [[Zambiya]]) və Niyasaland (indiki [[Malavi]]) Rodeziya və Niyasaland Federasiyasını quraraq birləşdilər. Federasiya [[1963]]-cü ildə dağıldı. [[1964]]-cü ildə Şimal Rodeziya və Niyasaland ağdərililərin idarəsində müstəqilliklərini qazandılar. |
||
[[1953]]-cü ildə Zimbabve [[Cənubi Rodeziya]] və Nyaslənd Federasiyasında birləşir. Ancaq 10 il sonra federasiya dağılır. [[11 noyabr]] [[1965]]-ci ildə Baş nazir İan D. Smit təktərəfli olaraq Rodeziyanın müstəqilliyini elan etdi. [[Birləşmiş Krallıq]] buna qarşı çıxdı və [[BMT]] vasitəsiylə iqtisadi sanksiyalar tətbiq edildi. Məsələn, Rodeziyaya gəmiylə neft ixracına embarqo qoyuldu. Bununla birlikdə bir miqdar neft və benzin [[Cənubi Afrika]]dan və [[Mozambik]]dən ölkəyə idxal edilirdi. May [[1968]]-ci ildə [[BMT Təhlükəsizlik Şurası]] ticarət embarqosu qoydurdu. [[Böyük Britaniya|Britaniya]]nın təzyiqlərinə baxmayaraq, [[Mart]] [[1970]]-ci ildə ölkə respublika elan edildi. [[1972]]-ci ilin dekabrında afrikalılar ağ rəhbərliyə qarşı partizan döyüşü başlatdılar. [[1978]]-ci ilin ortasına qədər altı mindən artıq əsgər və vətəndaş müharibədə öldürüldü. Rodeziya qruplaşmaları partizanları məğlub etdi. [[1978]]-ci ildə iqtidar zəncilərin keçənə qədər idarə Simit və üç tanınmış zənci liderin əlində olmaqla razılaşma imzalandı. |
[[1953]]-cü ildə Zimbabve [[Cənubi Rodeziya]] və Nyaslənd Federasiyasında birləşir. Ancaq 10 il sonra federasiya dağılır. [[11 noyabr]] [[1965]]-ci ildə Baş nazir İan D. Smit təktərəfli olaraq Rodeziyanın müstəqilliyini elan etdi. [[Birləşmiş Krallıq]] buna qarşı çıxdı və [[BMT]] vasitəsiylə iqtisadi sanksiyalar tətbiq edildi. Məsələn, Rodeziyaya gəmiylə neft ixracına embarqo qoyuldu. Bununla birlikdə bir miqdar neft və benzin [[Cənubi Afrika]]dan və [[Mozambik]]dən ölkəyə idxal edilirdi. May [[1968]]-ci ildə [[BMT Təhlükəsizlik Şurası]] ticarət embarqosu qoydurdu. [[Böyük Britaniya|Britaniya]]nın təzyiqlərinə baxmayaraq, [[Mart]] [[1970]]-ci ildə ölkə respublika elan edildi. [[1972]]-ci ilin dekabrında afrikalılar ağ rəhbərliyə qarşı partizan döyüşü başlatdılar. [[1978]]-ci ilin ortasına qədər altı mindən artıq əsgər və vətəndaş müharibədə öldürüldü. Rodeziya qruplaşmaları partizanları məğlub etdi. [[1978]]-ci ildə iqtidar zəncilərin keçənə qədər idarə Simit və üç tanınmış zənci liderin əlində olmaqla razılaşma imzalandı. |
||
[[21 aprel]] [[1979]]-cu ildə ölkənin hər kəsə səs vermə haqqının verildiyi ilk ümumi seçkidə zəncilərin qələbə qazandığı parlament fəaliyyətə başladı. [[Böyük Britaniya|Birləşmiş Krallığ]]ın Tetçer hökuməti [[1979]]-cu ildə Zimbabve ilə münasibətlərini normal hala gətirmək üçün səy göstərməyə başladı. Zimbabve nəhayət [[18 aprel]] [[1980]]-ci ildə tam müstəqilliyinə qovuşdu. Seçkilər nəticəsində 70-ci illərdə azadlıq müharibəsində ad çıxarmış [[Robert Muqabe]] hakimiyyətə gəlir. İndiki vaxtda da dövlət başçısı olan Muqabe, [[1993]]-cü ildə müxtəlif qarışıqlıqlara baxmayaraq rəhbərlikdə qalmağı bacardı.<ref> |
[[21 aprel]] [[1979]]-cu ildə ölkənin hər kəsə səs vermə haqqının verildiyi ilk ümumi seçkidə zəncilərin qələbə qazandığı parlament fəaliyyətə başladı. [[Böyük Britaniya|Birləşmiş Krallığ]]ın Tetçer hökuməti [[1979]]-cu ildə Zimbabve ilə münasibətlərini normal hala gətirmək üçün səy göstərməyə başladı. Zimbabve nəhayət [[18 aprel]] [[1980]]-ci ildə tam müstəqilliyinə qovuşdu. Seçkilər nəticəsində 70-ci illərdə azadlıq müharibəsində ad çıxarmış [[Robert Muqabe]] hakimiyyətə gəlir. İndiki vaxtda da dövlət başçısı olan Muqabe, [[1993]]-cü ildə müxtəlif qarışıqlıqlara baxmayaraq rəhbərlikdə qalmağı bacardı.<ref>{{Cite web |title=[[Cənubi Afrika Respublikası]] - Zimbabve |url=http://deyerler.org/81304-cenubi-afrika-respublikasi-zimbabve.html |access-date=2011-03-01 |archive-date=2011-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110304150224/http://deyerler.org/81304-cenubi-afrika-respublikasi-zimbabve.html |url-status=dead }}</ref> |
||
390 min 759 km² ərazisi olan Zimbabve 8 əyalətdən ibarətdir. Tipik kənd ölkəsi olan Zimbabvedə 12 milyonluq əhalinin ([[2007]]-ci il məlumatına əsasən) 80 faizi kəndlərdə yaşayır. Əhalinin 96 faizini yerli afrikalılar, 3 faizini ağlar, 1 faizini isə asiyalılar təşkil edir. Rəsmi dövlət dili [[ingilis dili]] olsa da, əhalinin böyük qismi yerli dillərdə danışır. Əhalinin 45 faizi yazıb-oxumağı bacarır. İkipalatalı parlamentin yuxarı palatasında (Senat) 40, aşağı palata-Nümayəndələr Məclisinin isə 100 üzvü var. Senatın 10, Nümayəndələr Məclisinin isə 20 üzvü prezident tərəfindən təyin olunur. [[Robert Muqabe]] Zimbabveni tipik diktatura ölkəsinə çevirib. Zimbabve [[Afrika]]da işsizliyin və kasıblığın ən yüksək həddə olduğu ölkələrdən biridir. Bu ölkədə hər 100 adamdan 85-i işsizdir, inflyasiyanın səviyyəsi isə dünyada ən yüksək həddədir. Eyni zamanda Zimbabve dolları dünyanın ən ölü valyutası hesab olunur. Ölkədə bir çörək bir milyard Zimbabve dollarına satılır. Beynəlxalq təşkilatlar dəfələrlə bu [[Afrika]] ölkəsindəki vəziyyəti kəskin şəkildə tənqid ediblər. Artıq 30 ildən çoxdur ölkəni idarə edən [[Robert Muqabe]] təzyiqlərə baxmayaraq hakimiyyətdən imtina etmək istəmir. Dünyanın ən yaşlı prezidenti olan Muqabenin 2018-ci il prezident seçkilərində də namizədliyinin irəli sürüləcəyi açıqlanıb.<ref>{{cite news|title=36 ilin prezidenti 92 yaşlı Muqabe yenə namizəddir|url=http://news.lent.az/news/262804|accessdate=17 dekabr 2016|work=lent.az}}</ref> Zimbabve bir qayda olaraq dünyada iqtisadi, siyasi azadlıqlarla bağlı hesabatlarda sonuncu yerləri tutur.<ref> |
390 min 759 km² ərazisi olan Zimbabve 8 əyalətdən ibarətdir. Tipik kənd ölkəsi olan Zimbabvedə 12 milyonluq əhalinin ([[2007]]-ci il məlumatına əsasən) 80 faizi kəndlərdə yaşayır. Əhalinin 96 faizini yerli afrikalılar, 3 faizini ağlar, 1 faizini isə asiyalılar təşkil edir. Rəsmi dövlət dili [[ingilis dili]] olsa da, əhalinin böyük qismi yerli dillərdə danışır. Əhalinin 45 faizi yazıb-oxumağı bacarır. İkipalatalı parlamentin yuxarı palatasında (Senat) 40, aşağı palata-Nümayəndələr Məclisinin isə 100 üzvü var. Senatın 10, Nümayəndələr Məclisinin isə 20 üzvü prezident tərəfindən təyin olunur. [[Robert Muqabe]] Zimbabveni tipik diktatura ölkəsinə çevirib. Zimbabve [[Afrika]]da işsizliyin və kasıblığın ən yüksək həddə olduğu ölkələrdən biridir. Bu ölkədə hər 100 adamdan 85-i işsizdir, inflyasiyanın səviyyəsi isə dünyada ən yüksək həddədir. Eyni zamanda Zimbabve dolları dünyanın ən ölü valyutası hesab olunur. Ölkədə bir çörək bir milyard Zimbabve dollarına satılır. Beynəlxalq təşkilatlar dəfələrlə bu [[Afrika]] ölkəsindəki vəziyyəti kəskin şəkildə tənqid ediblər. Artıq 30 ildən çoxdur ölkəni idarə edən [[Robert Muqabe]] təzyiqlərə baxmayaraq hakimiyyətdən imtina etmək istəmir. Dünyanın ən yaşlı prezidenti olan Muqabenin 2018-ci il prezident seçkilərində də namizədliyinin irəli sürüləcəyi açıqlanıb.<ref>{{cite news|title=36 ilin prezidenti 92 yaşlı Muqabe yenə namizəddir|url=http://news.lent.az/news/262804|accessdate=17 dekabr 2016|work=lent.az|archive-date=2016-12-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161218054030/http://news.lent.az/news/262804|url-status=dead}}</ref> Zimbabve bir qayda olaraq dünyada iqtisadi, siyasi azadlıqlarla bağlı hesabatlarda sonuncu yerləri tutur.<ref>{{Cite web |title=AZƏRBAYCANIN SİYAHI “YOLDAŞI” ZİMBABVE |url=http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/114079-AZ%C6%8FRBAYCANIN_S%C4%B0YAHI_%E2%80%9CYOLDA%C5%9EI%E2%80%9D-_Z%C4%B0MBABVE |access-date=2011-12-19 |archive-date=2012-01-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120110172534/http://www.musavat.com/new/G%C3%BCnd%C9%99m/114079-AZ%C6%8FRBAYCANIN_S%C4%B0YAHI_%E2%80%9CYOLDA%C5%9EI%E2%80%9D-_Z%C4%B0MBABVE |url-status=dead }}</ref> |
||
== Zimbabve şəhərlərinin siyahısı == |
== Zimbabve şəhərlərinin siyahısı == |
||
* |
*[[Harare]] |
||
* |
*[[Bulavayo]] |
||
* Çitunqviza |
* Çitunqviza |
||
* Mutare |
* Mutare |
||
* Gveru |
* Gveru |
||
* Epvort |
* Epvort |
||
* |
*[[Kvekve]] |
||
* Kadoma |
* Kadoma |
||
* Masvinqo |
* Masvinqo |
||
Sətir 115: | Sətir 124: | ||
* Mount Darwin |
* Mount Darwin |
||
* Lupane |
* Lupane |
||
== Həmçinin bax == |
|||
* [[Zimbabve Qırmızı Xaç Cəmiyyəti]] |
|||
== İstinadlar == |
== İstinadlar == |
||
{{İstinad siyahısı}} |
|||
{{Afrika Birliyi}} |
{{Afrika Birliyi}} |
Səhifəsinin 12:44, 4 fevral 2024 tarixinə olan son versiyası
Zimbabve | |||||
---|---|---|---|---|---|
Republic of Zimbabwe | |||||
| |||||
«Birlik, Azadlıq, İş»[1] | |||||
Himn: «Zimbabve torpağı mübarək olsun»[2]: |
|||||
![]() |
|||||
Tarixi | |||||
Rəsmi dilləri | |||||
Paytaxt | Harare | ||||
İdarəetmə forması | Prezident respublika | ||||
Prezident | Emmerson Mnanqaqva | ||||
Sahəsi | Dünyada 61-ci | ||||
• Ümumi | 390580 km² | ||||
• Su sahəsi (%) | 1 | ||||
Əhalisi | |||||
• Əhali | 14,5 milyon nəfər (71-ci) | ||||
• Siyahıyaalma (17.VIII.2012) | 13 061 239 nəf. | ||||
• Sıxlıq | 37 nəf./km² | ||||
ÜDM (AQP) | |||||
• Ümumi | 27,1 milyard dollar (132-ci) | ||||
• Adambaşına | 2 000 dollar (203-cü) | ||||
Valyuta | ABŞ dolları, funt sterlinq, Avstraliya dolları, avro, Cənubi Afrika randı, Yapon yeni, Çin yuanı, Hindistan rupisi | ||||
İnternet domeni | .zw | ||||
ISO kodu | ZW | ||||
BOK kodu | ZIM | ||||
Telefon kodu | +263 | ||||
Saat qurşaqları | |||||
Nəqliyyatın yönü | sol[d] | ||||
![]() |
Zimbabve (ing. Zimbabwe) və ya rəsmi adı ilə Zimbabve Respublikası (ing. Republic of Zimbabwe; şona. Nyika yeZimbabwe; şi.nde. Ilizwe leZimbabwe; nıya. Dziko la Zimbabwe; nam. Inyika yeZimbabwe; tso. Tiko ra Zimbabwe; soto. Naha ya Zimbabwe; ven. Shango ḽa Zimbabwe; xosa. Ilizwe lase-Zimbabwe) — Cənubi Afrikada dövlət. Zimbabve dənizə çıxışı olmayan ölkələrdən biridir və ərazisi Zambezi və Limpopo çaylarının arasında yerləşir. Şimal-qərbdən Zambiya, qərbdən Bostvana, cənubdan Cənubi Afrika Respublikası, şərqdən isə Mozambik ilə həmsərhəddir. Paytaxtı və ən böyük şəhəri Harare, ümumi sahəsi 390,757 kvadrat kilometr, əhalisinin sayı 14 milyon nəfərdən çoxdur.
Coğrafiyası
[redaktə | mənbəni redaktə et]Zimbabve Afrikanın cənubunda yerləşən bir ölkədir. Zimbabve Mozambik, Zambiya, Botsvana və CAR-la həmsərhəddir.Zimbabve ərazisinin çox hissəsini Matabele və Maşona yaylaları tutur.Şərqdə yerləşən Inyanqani zirvə (2592 m) yüksəlir .Şimalda Zambiya ilə sərhəd boyu Zambezi çayı axır. Orta axarında böyük Kariba su anbarı qurulmuşdu IV əsrdə Banbu qəbilələri ərazini ələ keçirirlər. XV əsrdə bugünkü Fort Viktoriya şəhəri (hazırda Masvinqo şəhəri) yaxınlığında Zimbabve və ya Böyük Zimbabve olaraq tanınan yerdə bir din və ticarət mərkəzi quruldu. XV əsrdə Mutota və Matope idarəçiləri şərqdə Hind okeanına və qərbdə Kalaxari səhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular. Sonradan bu krallığa Portuqaliya Monomotapa krallığı adını verdi.
1505-ci ildə Portuqaliya bölgəni ələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır. Portuqaliyanın Zambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə 1830-cu illərda cənubdan gələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenin cənub qisimində yerləşmiş olan Nidebele qəbiləsi idi.
1888-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti 1889-cu ildən 1923-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods 1923-cü ildə Cənubi Rodeziyada (bugünkü Zimbabve) siyasi iqtidarı ağdərili azlığa verən konstitusiya qəbul edərək muxtar bir müstəmləkə kimi İngiltərənin nəzarətinə keçirdi. 1953-cü ildə Cənubi və Şimali Rodeziya (indiki Zambiya) və Niyasaland (indiki Malavi) Rodeziya və Niyasaland Federasiyasını quraraq birləşdilər. Federasiya 1963-cü ildə dağıldı. 1964-cü ildə Şimal Rodeziya və Niyasaland ağdərililərin idarəsində müstəqilliklərini qazandılar.
Tarixi
[redaktə | mənbəni redaktə et]IV əsrdə Banbu qəbilələri ərazini ələ keçirirlər. XV əsrdə bugünkü Fort Viktoriya şəhəri (hazırda Masvinqo şəhəri) yaxınlığında Zimbabve və ya Böyük Zimbabve olaraq tanınan yerdə bir din və ticarət mərkəzi quruldu. XV əsrdə Mutota və Matope idarəçiləri şərqdə Hind okeanına və qərbdə Kalaxari səhrasına qədər uzanan bir krallıq qurdular. Sonradan bu krallığa Portuqaliya Monomotapa krallığı adını verdi.
1505-ci ildə Portuqaliya bölgəni ələ keçirir və ticarət yollarını nəzarətdə saxlayır. Portuqaliyanın Zambezinin yuxarılarına doğru hərəkəti Monomotapa Krallığını zəiflətdir. Ölkə 1830-cu illərda cənubdan gələn qövmlər tərəfindən zəbt edildi. Bunlardan ən əhəmiyyətlisi əsas etibarilə günümüzdəki Zimbabvenin cənub qisimində yerləşmiş olan Nidebele qəbiləsi idi.
1888-ci ildə İngilis Cecil Rods mədən işlətmə imtiyazı əldə etdi. Bunun qurduğu İngilis "Cənubi Afrika" şirkəti 1889-cu ildən 1923-cü ilə qədər ölkədə siyasi və iqtisadi idarəni əlində saxladı. Rods 1923-cü ildə Cənubi Rodeziyada (bugünkü Zimbabve) siyasi iqtidarı ağdərili azlığa verən konstitusiya qəbul edərək muxtar bir müstəmləkə kimi İngiltərənin nəzarətinə keçirdi. 1953-cü ildə Cənubi və Şimali Rodeziya (indiki Zambiya) və Niyasaland (indiki Malavi) Rodeziya və Niyasaland Federasiyasını quraraq birləşdilər. Federasiya 1963-cü ildə dağıldı. 1964-cü ildə Şimal Rodeziya və Niyasaland ağdərililərin idarəsində müstəqilliklərini qazandılar.
1953-cü ildə Zimbabve Cənubi Rodeziya və Nyaslənd Federasiyasında birləşir. Ancaq 10 il sonra federasiya dağılır. 11 noyabr 1965-ci ildə Baş nazir İan D. Smit təktərəfli olaraq Rodeziyanın müstəqilliyini elan etdi. Birləşmiş Krallıq buna qarşı çıxdı və BMT vasitəsiylə iqtisadi sanksiyalar tətbiq edildi. Məsələn, Rodeziyaya gəmiylə neft ixracına embarqo qoyuldu. Bununla birlikdə bir miqdar neft və benzin Cənubi Afrikadan və Mozambikdən ölkəyə idxal edilirdi. May 1968-ci ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası ticarət embarqosu qoydurdu. Britaniyanın təzyiqlərinə baxmayaraq, Mart 1970-ci ildə ölkə respublika elan edildi. 1972-ci ilin dekabrında afrikalılar ağ rəhbərliyə qarşı partizan döyüşü başlatdılar. 1978-ci ilin ortasına qədər altı mindən artıq əsgər və vətəndaş müharibədə öldürüldü. Rodeziya qruplaşmaları partizanları məğlub etdi. 1978-ci ildə iqtidar zəncilərin keçənə qədər idarə Simit və üç tanınmış zənci liderin əlində olmaqla razılaşma imzalandı.
21 aprel 1979-cu ildə ölkənin hər kəsə səs vermə haqqının verildiyi ilk ümumi seçkidə zəncilərin qələbə qazandığı parlament fəaliyyətə başladı. Birləşmiş Krallığın Tetçer hökuməti 1979-cu ildə Zimbabve ilə münasibətlərini normal hala gətirmək üçün səy göstərməyə başladı. Zimbabve nəhayət 18 aprel 1980-ci ildə tam müstəqilliyinə qovuşdu. Seçkilər nəticəsində 70-ci illərdə azadlıq müharibəsində ad çıxarmış Robert Muqabe hakimiyyətə gəlir. İndiki vaxtda da dövlət başçısı olan Muqabe, 1993-cü ildə müxtəlif qarışıqlıqlara baxmayaraq rəhbərlikdə qalmağı bacardı.[4]
390 min 759 km² ərazisi olan Zimbabve 8 əyalətdən ibarətdir. Tipik kənd ölkəsi olan Zimbabvedə 12 milyonluq əhalinin (2007-ci il məlumatına əsasən) 80 faizi kəndlərdə yaşayır. Əhalinin 96 faizini yerli afrikalılar, 3 faizini ağlar, 1 faizini isə asiyalılar təşkil edir. Rəsmi dövlət dili ingilis dili olsa da, əhalinin böyük qismi yerli dillərdə danışır. Əhalinin 45 faizi yazıb-oxumağı bacarır. İkipalatalı parlamentin yuxarı palatasında (Senat) 40, aşağı palata-Nümayəndələr Məclisinin isə 100 üzvü var. Senatın 10, Nümayəndələr Məclisinin isə 20 üzvü prezident tərəfindən təyin olunur. Robert Muqabe Zimbabveni tipik diktatura ölkəsinə çevirib. Zimbabve Afrikada işsizliyin və kasıblığın ən yüksək həddə olduğu ölkələrdən biridir. Bu ölkədə hər 100 adamdan 85-i işsizdir, inflyasiyanın səviyyəsi isə dünyada ən yüksək həddədir. Eyni zamanda Zimbabve dolları dünyanın ən ölü valyutası hesab olunur. Ölkədə bir çörək bir milyard Zimbabve dollarına satılır. Beynəlxalq təşkilatlar dəfələrlə bu Afrika ölkəsindəki vəziyyəti kəskin şəkildə tənqid ediblər. Artıq 30 ildən çoxdur ölkəni idarə edən Robert Muqabe təzyiqlərə baxmayaraq hakimiyyətdən imtina etmək istəmir. Dünyanın ən yaşlı prezidenti olan Muqabenin 2018-ci il prezident seçkilərində də namizədliyinin irəli sürüləcəyi açıqlanıb.[5] Zimbabve bir qayda olaraq dünyada iqtisadi, siyasi azadlıqlarla bağlı hesabatlarda sonuncu yerləri tutur.[6]
Zimbabve şəhərlərinin siyahısı
[redaktə | mənbəni redaktə et]- Harare
- Bulavayo
- Çitunqviza
- Mutare
- Gveru
- Epvort
- Kvekve
- Kadoma
- Masvinqo
- Çinhoyi
- Marondera
- Norton
- Çequtu
- Bindura
- Zvishavane
- Hvanqe
- Redklif
- Ruva
- Rusape
- Çiredzi
- Beitbric
- Kariba
- Karoy
- Gokve
- Chipinge
- Shurugwi
- Gwanda
- Mashava
- Chivhu
- Shamva
- Mazowe
- Glendale
- Penhalonga
- Mhangura
- Chakari
- Mount Darwin
- Lupane
Həmçinin bax
[redaktə | mənbəni redaktə et]İstinadlar
[redaktə | mənbəni redaktə et]- ↑ "Zimbabwe". The Beaver County Times. 13 September 1981. 11 February 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 November 2011.
- ↑ "The World Factbook – Zimbabwe". Central Intelligence Agency. 2020-04-16 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2019-09-03.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 6 // Constitution of Zimbabwe.
- ↑ "[[Cənubi Afrika Respublikası]] - Zimbabve". 2011-03-04 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-03-01.
- ↑ "36 ilin prezidenti 92 yaşlı Muqabe yenə namizəddir". lent.az. 2016-12-18 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 dekabr 2016.
- ↑ "AZƏRBAYCANIN SİYAHI "YOLDAŞI" ZİMBABVE". 2012-01-10 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2011-12-19.
Coğrafiya Ensiklopediyası.2-ci kitab