Turkanma
Flag![]() |
Valdkundznam![]() |
Pälidn | Ankar |
Eläjiden lugu (2018) | 81,257,239[1] ristitud |
Pind | 783,562 km² |
![]() | |
Kel' | turkan |
Valdkundan pämez' | Redžep Tajip Erdogan |
Päministr | eile olmas |
Religii | islam |
Valüt | turkanman lir (TRY) |
Internet-domen | .tr |
Telefonkod | +90 |
Aigvö | UTC+3 |
Turkanma vai Turcii (turkan kelel: Türkiye [ˈtyɾcije]), täuz' oficialine form — Turkanman (Turcijan) Tazovaldkund (turk.: Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyɾcije d͡ʒumˈhuɾijeti]), om valdkund Azijan suvipäivlaskmas, paloin Evropan suvipäivnouzmas (20% eläjid da 3% territorijad). Pälidn om Ankar, kaikiš suremb lidn — Stambul.
Vspäi 1952 valdkund om PAKO:n ühtnijaks. Om associacijoiš EÜ:nke vspäi 1964, kandidat ühtnemha sihe vspäi 2000.
Istorii
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Valdkundan aluz om pandud tazovaldkundaks vn 1923 29. päiväl redukud Osmanan imperijan jagon satuseks.
Vl 1980 sodakukerduz tegihe valdkundas.
Valdkundan ezmäine Konstitucii (turk.: Anayasa) oli vahvištadud vl 1876. Jäl'gmäine seičemenz' lugul Konstitucii[2][3] tuli väghe vn 1982 7. päiväl kül'mkud sodaohjastusen aigan, om olmas äiluguižidenke möhembaižidenke vajehtusidenke.
Geografijan andmused
[vajehta | vajehtada lähtetekst]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/db/Turkey_topo.jpg/300px-Turkey_topo.jpg)
Turkanma otab Anatolijan pol'sart da paloin Armeništ mägištod.
Turkanma om mavaldkundröunoiš Grekanmanke (röunan piduz — 192 km) da Bolgarijanke (223 km) päivlaskmas, Gruzijanke (273 km), Armenijanke (311 km), Azerbaidžananke (17 km) da Irananke (534 km) päivnouzmas, Irakanke (367 km) da Sirijanke (899 km) suves. Ühthine röunoiden piduz om 2816 km. Valdkundan pohjoižed randad lainištab Mustmeri, suvižed randad — Keskmeri, päivlaskmaižed randad — Egeine meri da Mramormeri. Ühthine randanpird — 7200 km.
Valdkundan kaikiš korktemb čokkoim om Ararat-mägi (5166 m).
Londuseližed pävarad oma kivihil', metallad (raudkivend, vas'k, kuld, hrom, magnii, artut', barii, stroncii), antimonii, bor; toižed varad — mramor, mouckivi, perlit, korund, jartal', saved, väghine mahuz, gidroenergii.
Politine sistem
[vajehta | vajehtada lähtetekst]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Building_of_the_Grand_National_Assembly_of_Turkey.jpg/250px-Building_of_the_Grand_National_Assembly_of_Turkey.jpg)
Ohjandusen form om unitarine konstitucine prezidentine tazovaldkund. Valdkundan pämez' om prezident (turk.: Cumhurbaşkanı). Parlament änestab prezidentan kandidatoid, sid' kaik rahvaz valičeb prezidentad seičemeks vodeks, ühten kahtenden strokun om voimuz. Parlament-žo valičeb ohjastusen (turk.: Bakanlar Kurulu) ministrid ičeze ühtnijoišpäi. Vl 2018 päministran (turk.: Başbakan) radnikuz om tühjitadud vn 2017 referenduman rezul'tataks. Ohjastuz om radonoigendajan tobmuden pämehišt.
Parlament om üks'kodine Sur' Nacionaline Suim (turk.: Türkiye Büyük Millet Meclisi — TBMM) vai muite Suim (Medžlis) (turk.: Meclis) 550 ühtnijanke. Kaik rahvaz valičeb heid nelläks vodeks. Partijoiden äniden barjer om 10% putumha parlamentha.
Valitihe prezidentad kaikel rahvahal ezmäižen kerdan valdkundan istorijas vn 2014 10. päiväl elokud, edel sidä parlament valičeli händast. Prezidentan edelstrokuižed i parlamentan järgeližed valičendad oliba vn 2018 24. päiväl kezakud. Nügüdläine prezident om Redžep Tajip Erdogan vs 2014 elokun 28. päiväspäi (sai 51,79%, vl 2018 — 52,59%), edel necidä radnikust radoi päministran vspäi 2003.
Administrativiž-territorialine jagand
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Kacu kirjutuz: Turkanman administrativiž-territorialine jagand.
Turkanma jagase 81 agjaks (üks'lugu turk.: il). Agjad alajagasoiš 957 rajonaks (üks'lugu turk.: ilçe, vl 2013). Äjad rajonad alajagasoiš lidn- da küläkundoikš (üks'lugu turk.: belediye). Lidnad kogotas fartaloišpäi (üks'lugu turk.: mahalle).
Ühtenzoittas mugažo valdkundan agjoid seičemehe statistižhe regionha.
Eläjad
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Turkanmas elädas turkad (70..75%), kurdlaižed (19%) da toižed rahvahad (7..12% vl 2016). Vl 2013 eläjiden lugu oli 76,667,864 ristitud[4]. Kaikiš suremb valdkundan ristitišt om nügüd'.
Uskondan mödhe: islamanuskojad — 99,8% (sunnitad tobjimalaz), toižed uskojad i religijatomad — 0,2% (hristanuskojad i judaistad päpaloin).
Turkanman 6 lidnad-millionerad (vl 2012[5], surembaspäi penembha) oma: Stambul, Ankar, Izmir, Burs, Adan, Gaziantep. Lidnalaižiden pala om 76,1% (2020).
Ižanduz
[vajehta | vajehtada lähtetekst]Turkanman päeksport om erazvuiččed sobad (läz 20%), elektromašiništ da koditehnik (läz 15%), avtod da jüguavtod dai niiden varapalad (11%), raud da teraz (7%); toine eksport — söndtavarad (5%), kivivoi (3%), kuld (2%), šinad (1%), cement (1%).
Homaičendad
[vajehta | vajehtada lähtetekst]- ↑ Turkanman ristitišton lugu vn 2018 heinkus // Mail'man faktoiden kirj. — Cia.gov. (angl.)
- ↑ Turkanman Konstitucijan tekst vl 2001 Vikipurtkiš. (angl.)
- ↑ Turkanman Konstitucijan tekst constituteproject.org-saital. (angl.)
- ↑ Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi Sonuçları, 2013. — Türkiye İstatistik Kurumu (Turkanman statistikan institut, tuik.gov.tr). (turk.)
- ↑ Turkanma: järedad lidnad vozil 1990, 2000, 2007, 2012. — World-gazetteer.com archive.is-saital. (angl.)
Irdkosketused
[vajehta | vajehtada lähtetekst]- Tobmuz
- Turkan Tazovaldkundan prezidentan oficialine sait (tccb.gov.tr). (turk.) (angl.)
- Turkan Tazovaldkundan parlamentan oficialine sait (tbmm.gov.tr). (turk.) (angl.) (fr.) (kazah.) (saks.) (arab.) (isp.) (kit.) (ven.)
- Ühthine informacii valdkundas
- Turkanman statistikan institut (tuik.gov.tr). (turk.) (angl.)
- Turkanman turizman oficialine portal (goturkey.com). (turk.) (angl.)
- Venäman sur'oigenduzkund Turkanmas (turkey.mid.ru). (ven.) (turk.) (angl.)
![]() |
Turkanma Vikiaitas |
Evropan valdkundad | ||
![]() | ||
1 Om Azijas mugažo. |
Azijan valdkundad | ||
![]() | ||
1 Om Evropas mugažo. 2 Om Afrikas mugažo. 3 Om Valdmerimaiš mugažo. |