Marrëveshja në shtegun e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë
Emri i gjatë:
| |
---|---|
Konteksti | Normalizimi i marrëdhënieve Kosovë–Serbi |
Hartuar | 5 Dhjetor 2022 |
Nënshkruar | 18 Mars 2023 (verbally)[1] |
Vendndodhja | Ohër, Maqedoni e Veriut |
Ndërmjetësues | ![]() |
Nënshkrues | Albin Kurti (Kosovë) Aleksandar Vuçiq (Serbi) |
Partitë | ![]() ![]() |
Gjuha | English |
Marrëveshja në shtegun e normalizimit ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, e njohur joformalisht si Marrëveshja e Ohrit, [2] [3] [4] është një marrëveshje e ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian që synon normalizimin e marrëdhënieve diplomatike ndërmjet Republikës së Kosovës dhe Republikës së Serbisë . Më 27 shkurt 2023, ajo u pranua gojarisht nga kryeministri i Kosovës Albin Kurti dhe presidenti serb Aleksandar Vuçiq dhe u ra dakord për planin e zbatimit më 18 Mars 2023. [5] [6]
Sfondi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Në vitin 2008, Republika e Kosovës shpalli në mënyrë të njëanshme pavarësinë nga Republika e Serbisë. [7] Kosova dhe Serbia ranë dakord në vitin 2013 për një dialog të ndërmjetësuar nga Bashkimi Evropian (BE), dhe arritja e një marrëveshje me Kosovën është kusht që Serbia të anëtarësohet në Bashkimin Evropian . [8]
Historia
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Fillimisht e njohur si "propozimi franko-gjerman", marrëveshja u hartua nga diplomatë francezë dhe gjermanë me qendër në rajon dhe u frymëzua nga modeli " i dy-Gjermanive " përgjatë Luftës së Ftohtë . [9] Më 5 dhjetor 2022, BE i prezantoi një projekt-propozim si Kosovës ashtu edhe Serbisë në samitin BE-Ballkani Perëndimor në Tiranë. [8] Më 27 shkurt 2023, presidenti serb Aleksandar Vuçiq dhe kryeministri kosovar Albin Kurti u takuan në Bruksel për të diskutuar një marrëveshje, ku pranuan draftin e BE-së. Ministri i Jashtëm i BE-së, Josep Borrell, deklaroi se nuk nevojiteshin diskutime të mëtejshme lidhur me vetë planin dhe negociatat e ardhshme do t'i kushtoheshin zbatimit të tij. [10] Kurti dhe Vuçiq u takuan përsëri më 18 mars në Ohër, Maqedoni e Veriut dhe pranuan gojarisht një udhërrëfyes për zbatimin e marrëveshjes. [11] [5]
Marrëveshja
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Ndërsa marrëveshja nuk kërkon në mënyrë të prerë që Serbia ta njohë Kosovën si të pavarur, ajo e pengon Serbinë të kundërshtojë pranimin e Kosovës në organizatat ndërkombëtare si Këshilli i Evropës, Bashkimi Evropian ose NATO, [12] duke kërkuar gjithashtu që Serbia të njohë simbolet kombëtare, pasaportat, diplomat dhe targat e regjistrimit të automjeteve të Kosovës. [7] Nga Kosova kërkohet të sigurojë një nivel të duhur të vetë-menaxhimit për komunitetin e saj serb . Qëllimi përfundimtar i marrëveshjes është të krijojë "një marrëveshje ligjërisht të detyrueshme për normalizimin gjithëpërfshirës të marrëdhënieve [Kosovë-Serbi]". [8] Në tekstin e marrëveshjes, emri Kosovë përdoret pa asteriks dhe të dyja palët përmenden me emër, pra si Serbi dhe Kosovë, e jo më si Beograd dhe Prishtinë. [13]
Dispozitat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Dispozitat e marrëveshjes përfshijnë:
- Të dyja palët duhet të zhvillojnë marrëdhënie normale, të fqinjësisë së mirë.
- Palët do të njohin ndërsjellazi dokumentet e tyre përkatëse dhe simbolet kombëtare, duke përfshirë pasaportat, diplomat, targat dhe vulat doganore.
- Të dyja palët do të respektojnë pavarësinë, autonominë dhe integritetin territorial të njëra-tjetrës dhe të drejtën e vetëvendosjes.
- Palët do të zgjidhin çdo mosmarrëveshje ndërmjet tyre ekskluzivisht me mjete paqësore dhe do të përmbahen nga kërcënimi ose përdorimi i forcës.
- Asnjëra nga të dyja nuk mund të përfaqësojë tjetrën në sferën ndërkombëtare.
- Serbia nuk do të kundërshtojë anëtarësimin e Kosovës në asnjë organizatë ndërkombëtare.
- Asnjëra palë nuk do të bllokojë, as nuk do të inkurajojë të tjerët të bllokojnë, përparimin e palës tjetër në rrugën e tyre përkatëse drejt BE-së.
- Qeveria e Kosovës do të angazhohet që të sigurojë një nivel të duhur të vetë-menaxhimit për komunitetin etnik serb në Kosovë.
- Kosova do të sigurojë sigurinë e pronave të Kishës Ortodokse Serbe brenda kufijve të saj.
- Kosova dhe Serbia do të shkëmbejnë misione të përhershme në kryeqytetet e njëra-tjetrës.
- Të dyja palët do të vazhdojnë të zbatojnë marrëveshjet e mëparshme.
Zbatimi
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Aneksi në lidhje me zbatimin e marrëveshjes u pranua nga liderët e Kosovës dhe Serbisë më 18 mars 2023. Brenda 30 ditëve do të formohet një Komitet i Përbashkët Monitorues i kryesuar nga Bashkimi Evropian për të mbikqyrur zbatimin e marrëveshjes. Bashkimi Evropian do të ndryshojë standardet e Kapitullit 35 për Serbinë për të pasqyruar detyrimet e reja të Serbisë që rrjedhin nga marrëveshja dhe aneksi. Detyrimet e reja të Kosovës që rrjedhin nga marrëveshja dhe aneksi do të përfshihen gjithashtu në procesin e anëtarësimit të saj në BE. Të dyja palët pranuan se moszbatimi i dispozitave të marrëveshjes do të çojë në pasoja negative si në aspektin e ndihmës, ashtu edhe në anëtarsimin në Bashkimin Evropian. [14] [3] Josep Borrell informoi ministrat e jashtëm të BE-së se zbatimi i marrëveshjes do të "mbikëqyret nga një komision nga të dy vendet dhe Bashkimi Evropian i cili është ligjërisht i detyrueshëm". [15]
Në një samit të Këshillit Evropian më 23 mars 2023, Borrell paralajmëroi liderët e Serbisë dhe Kosovës se “Çdo përpjekje për të vënë në dyshim marrëveshjen është e kotë. Kjo marrëveshje u ra dakord. Duhet të zbatohet. Dhe nuk ka vend për të zgjedhur dhe kapur. Ne do të mbikqyrim nga afër se kush e zbaton dhe kush jo." [16] [17]
Përfaqësuesit e Kosovës dhe Serbisë u takuan në Bruksel më 4 prill 2023 për të diskutuar më tej zbatimin e marrëveshjes. Çështjet e diskutuara përfshinin vetë-menaxhimin për komunitetin serb të Kosovës dhe njohjen reciproke të diplomave. Të dyja palët arritën një marrëveshje edhe për personat e zhdukur. Më pas u tha se takimi i radhës mes Kurtit dhe Vuçiqit mund të bëhet më 22 prill nëse Vuçiq është i gatshëm për një takim të tillë. [18] [19]
Një Komitet i Përbashkët Monitorues për të mbikëqyrur zbatimin e marrëveshjes u formua më 19 prill 2023. Anëtarët e komisionit janë Miroslav Lajčák që përfaqëson BE-në, Agron Bajrami që përfaqëson Kosovën dhe Petar Petkoviç që përfaqëson Serbinë. Termat e referencës për komitetin pritet të bien dakord më 2 maj 2023 dhe pritet të takohet rregullisht në Bruksel. [20] [21]
Më 24 prill 2023, Serbia dukej se kishte shkelur kushtet e marrëveshjes, konkretisht nenin 4, duke votuar kundër anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës . [22] [23] Pavarësisht kundërshtimit të Serbisë, aplikimi i Kosovës e kaloi pragun prej 2/3 të kërkuar në Komitetin e Ministrave dhe iu referua Kuvendit Parlamentar për shqyrtim. Pas votimit, presidenti serb Vuçiq sulmoi fuqitë perëndimore, duke u thënë atyre që të mos "gënjejnë dhe mashtrojnë" dhe të mos "i interpretojnë gjërat ashtu siç e shohin të arsyeshme, por ashtu siç janë shkruar apo rënë dakord" dhe ministri i jashtëm, Ivica Daçiq i përshkroi ngjarjet si " Dita e turpit për Këshillin e Europës”. [24] [25] [26] Serbia kërcënoi gjithashtu se nuk do të respektonte më integritetin territorial të vendeve që votuan pro anëtarësimit të Kosovës ose abstenuan, duke përmendur veçanërisht Malin e Zi, i cili votoi pro dhe Ukrainën së bashku me Bosnje Hercegovinën, të cilat abstenuan. [27] [28] [29] [30] Zëdhënësi i Bashkimit Evropian deklaroi se “mbajti shënim” votën e Serbisë kundër anëtarësimit të Kosovës në Këshillin e Evropës, por shtoi se “Marrëveshja është e gjallë sepse po çohet përpara” dhe se Vuçiq dhe Kurti do të takohen sërish javën e ardhshme. . [31]
Më 2 maj 2023, Vuçiq dhe Kurti u takuan në Bruksel, arritën një marrëveshje për të "bashkëpunuar ngushtë në identifikimin dhe zbulimin e varreve dhe do të sigurojnë akses të plotë ndaj informacioneve të besueshme dhe të sakta që ndihmojnë në gjetjen dhe identifikimin e personave të zhdukur nga periudha kohore nga 1 janari 1998, deri më 31 dhjetor 2000." [32] [33] Të dy nuk ranë dakord mbi strukturën e një shoqrimi vetë-menaxhues për komunitetin serb të Kosovës. [34]
Reagimet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Kosova
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Më 18 mars 2023, kryeministri kosovar Albin Kurti deklaroi se Serbia me pranimin e kushteve të marrëveshjes de facto e kishte njohur Kosovën si shtet më 27 shkurt 2023. [35] Ai gjithashtu shtoi se në mungesë të nënshkrimit fizik nga Vuçiq, Bashkimi Evropian duhet të sigurojë që ai të mbetet ligjërisht dhe ndërkombëtarisht i detyrueshëm për palët. [36] Më 20 mars 2023, Kurti gjatë një takimi me diplomatë të huaj në Prishtinë tha se si rezultat i marrëveshjes tashmë është hapur rruga për anëtarësimin e Kosovës në Këshillin e Evropës . Më 23 mars 2023, Kurti njoftoi në Kuvendin e Kosovës se kishte marrë garanci nga BE-ja dhe SHBA-ja për zbatimin e marrëveshjes dhe e quajti marrëveshjen një “armë të fuqishme” e cila duhet të përdoret në mënyrën më të mirë të mundshme për Kosovën. [37] Ai gjithashtu ritheksoi zotimin e tij për zbatimin e marrëveshjes duke thënë: "Nëse duam të trajtohemi si shtet dhe të njihemi si të tillë, nuk mund t'i shmang detyrimet nga traktatet ndërkombëtare për të cilat kemi rënë dakord". [38]
Serbisë
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]Pasi sinjalizoi pranimin e tekstit të marrëveshjes kryesore në takimin e nivelit të lartë në Bruksel më 27 shkurt 2023, presidenti serb Aleksandar Vuçiq u duk të ndryshojë qëndrimin e tij në një intervistë televizive mbrëmjen e ardhshme duke thënë se "nuk ka marrëveshje" dhe se “Nuk do ta lejojë Kosovën në OKB” pasi ai u akuzua nga partitë e djathta ekstreme dhe nacionaliste për tradhti ndaj interesave kombëtare. [39] Pas takimit në Ohër më 18 mars 2023, Vuçiq deklaroi në TV drejtpërdrejt të nesërmen se do të punojë në zbatimin e marrëveshjes për aq kohë sa nuk i kërkohet të bëjë de jure njohjen e pavarësisë së Kosovës ose mbështetjen e anëtarësimit e saj në Kombet e Bashkuara të cilat ai i cilësoi si vija të kuqe. [40] Ai gjithashtu deklaroi se nuk do të nënshkruajë asnjë marrëveshje tani, apo në katër vitet e ardhshme sepse i dhemb krahu duke thënë: “Kam dhimbje torturuese në dorën time të djathtë, mund të nënshkruaj vetëm me dorën time të djathtë dhe kjo dhimbje pritet të vazhdojë për katër vitet e ardhshme”. [36] [41] Mbështetësit e partive të ekstremit të djathtë dhe nacionalist protestuan kundër marrëveshjes dhe bllokuan rrugët në Beograd më 24 mars. Shumë kërkuan dorëheqjen e Vuçiqit dhe mbanin bluza që shfaqnin simbolin pro-rus " Z " të lidhur me pushtimin rus të Ukrainës . [42] [43]
Organizatat
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Duke shqyrtuar aplikimin e Kosovës për anëtarësim në Këshillin e Europës, Komiteti i Ministrave citoi Marrëveshjen e Ohrit dhe theksoi rëndësinë që të gjitha palët ta implementojnë me mirëbesim.[44]
- Përfaqësuesi i Lartë i Bashkimit Europian për politikat e jashtme Josep Borrell e përshkruajti marrëveshjen si "një arritje madhore".[5] Presidenti i Këshillit Europain Charles Michel uroi palët me rastin e arritjes së marrëveshjes dhe shpalli se zbatimi është çelësi i paqes, qendrueshmërisë dhe prosperitetit në Ballkanin Perëndimor. Këshilli Europian mirëpriti marrëveshjen më 23 Mars 2023 dhe u bëri thirrje palëve të zbatonin detyrimet me mirëbesim. [45][46]
- Një folës për NATO-n e mirëpriti marrëveshjen dhe u bëri thirrje palëve ta zbatonin atë çka u ra dakord sa më shpejtë të jetë e mundur.[47]
- Sekretarja e Përgjithme e OSCE-së Helga Schmid e përshkroi marrëveshjen si lajm të mirë dhe shpalli se OSCE "mezi pret progresin e hapave të parë me zbatimin dhe qëndron e gatshme ta mbështesë në fushat e mandatuara" Kryetari në detyrë i OSCE-së Bujar Osmani gjithashtu uroi të dyja palët me rastin e arritjes së marrëveshjes.
Shtetet
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- Kryeministri i Shqipërisë Edi Rama e përshëndeti faktin që Kosova dhe Serbia kishin dhënë pëlqimin për termat e marrëveshjes.[48] Rama gjithashtu shpreson se marrëveshja do të çojë në përmirësimin e marrëdhënieve mes Shqipërisë dhe Serbisë.
- Presidenti Francez Emmanuel Macron shprehu mbështetjen e tij për marrëveshjen.[49] Qeveria franceze inkurajoi të dyja palët që të veprojnë me maturi dhe të zbatojnë detyrimet e marrëveshjes.[50] Diplomatët francezë paralajmëruan se do të kishte pasoja nëse termat e marrëveshjes nuk do të implementohen.[51]
- Kancelari gjerman Olaf Scholz mirëpriti marrëveshjen më 7 Mars 2023 dhe tha se priste rezultate konstruktive së shpejti.[52]
- Ministria e jashtme irlandeze e përshkruajti marrëveshjen si një hap të rëndësishëm dhe shtoi se zbatinimi tani është çelësi.
- Ministri i Jashtëm i Maqedonisë së Veriut Bujar Osmani uroi të dyja palët me rastin e arritjes së marrëveshjes.
- Ministria e Jashtme e Norvegjisë uroi Kosovën, Serbinë dhe BE-në me rastin e arritjes së marrëveshjes.
- Ministri i jashtëm i Sllovenisë deklaroi "Unë mund të them se ne kishim pritshmëri më ambicioze prej të gjitha palëve, por tashmë kemi të paktën një bazë, dhe zbatimi do të jetë i rëndësishëm".[53]
- Ambasadori i Suedisë në Kosovë e mirëpriti marrëveshjen.
- Qeveria e Zvicrës mirëpriti marrëveshjen dhe deklaroi se është e angazhuar që të mbështesë zbatimin e saj.
- Turqia mirëpriti marrëveshjen dhe shpreson që palët do ti respektojnë termat e saj.
- Emiratet e Bashkuara Arabe mirëpriti marrëveshjen.[54]
- Diplomatët britanikë në Beograd dhe Prishtinë e mirëpritën marrëveshjen dhe lavdëruan hapat e guximshëm të ndërmarrë nga liderët e Kosovës dhe Serbisë në arritjen e saj si dhe u bënë thirrje të dyja palëve të lëvizin shpejt për ti bërë dispozitat realitet.
- Marrëveshja u mirëprit nga SHBA-të të cilat u bënë thirrje të dyja palëve të fillonin menjëherë zbatimin.[12] I dërguari special i SHBA-ve për Ballkanin Perëndimor, Gabriel Escobar, shpalli se SHBA-të konsiderojnë marrëveshjen të jetë ligjërisht detyruese mbi palët.[55][56]
Referime
[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]- ^ "Kosovo, Serbia Verbally Agree on 'Implementation Deal' to Normalize Ties". 18 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Popović, Darko (2023-03-21). "Borrell: Ohrid agreement important milestone". N1 (në serbisht). Marrë më 2023-03-22.
- ^ a b "Borrell: The agreement in Ohrid, an integral part of the European path for Kosovo and Serbia". KosovaPress (në anglishte amerikane). 2023-03-20. Marrë më 2023-03-22.
- ^ "US Hails Kosovo-Serbia Ohrid Agreement".
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ a b c "Belgrade-Pristina Dialogue: Statement by High Representative Josep Borrell after High Level Meeting in Ohrid | EEAS Website". Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2023. Marrë më 18 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Bytyci, Fatos (19 mars 2023). "Serbia, Kosovo reach agreement to implement EU-backed deal normalising ties". Reuters. Arkivuar nga origjinali më 18 mars 2023. Marrë më 19 mars 2023.
{{cite news}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ a b Gray, Andrew; Vasovic, Aleksandar; Bytyci, Fatos (2023-03-03). "Analysis: No big deal: EU's Kosovo pact loses some sheen". Reuters (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 4 mars 2023. Marrë më 2023-03-04.
- ^ a b c Bytyci, Fatos (2022-12-06). "EU drafts new proposal for Kosovo-Serbia ties – senior EU diplomat". Reuters (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 19 janar 2023. Marrë më 2023-03-04.
- ^ Brzozowski, Alexandra; Taylor, Alice; Gotev, Georgi (2022-11-09). "LEAK: Franco-German plan to resolve the Kosovo-Serbia dispute". www.euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2023-03-22.
- ^ Savic, Misha; Kuzmanovic, Jasmina (2023-02-27). "Serbia and Kosovo Edge Closer on Deal to Normalize Ties". Bloomberg News (në anglisht). Arkivuar nga origjinali më 1 mars 2023. Marrë më 2023-03-04.
- ^ "Media advisory - Belgrade-Pristina Dialogue: Next High-level Meeting on Saturday 18 March in Ohrid | EEAS Website". Arkivuar nga origjinali më 10 mars 2023. Marrë më 10 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ a b Massaro, Chris (2023-01-24). "Serbia, caught between Europe and Russia, could move one step closer to normalizing relations with Kosovo". Fox News (në anglishte amerikane). Arkivuar nga origjinali më 3 mars 2023. Marrë më 2023-03-04.
- ^ "Kosovo-Serbia Agreement on the Normalisation of Relations: Not Signed but Binding, Not Formally on Recognition but with Clear Elements of Implicit Recognition". Opinio Juris (në anglishte amerikane). 2023-03-28. Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Belgrade-Pristina Dialogue: Implementation Annex to the Agreement on the Path to Normalisation of Relations between Kosovo and Serbia | EEAS Website". Arkivuar nga origjinali më 19 mars 2023. Marrë më 18 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ RTKLive. "EU-US demand the implementation of the Agreement". RTKLive (në anglisht). Marrë më 2023-03-22.
- ^ "Live blog: European Council summit". 23 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Questioning Serbia-Kosovo agreement is futile: EU's Borrell - Serbia - Nuova Europa". ANSA.it. 23 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Isufi, Milica Stojanovic, Perparim (2023-04-05). "Serbia, Kosovo Discuss Establishing Serb Municipalities Body". Balkan Insight (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
{{cite web}}
: Mirëmbajtja CS1: Emra të shumëfishtë: lista e autorëve (lidhja) - ^ Popović, Darko (2023-04-04). "Petkovic: Agreement reached on missing persons declaration". N1 (në serbisht). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Bami, Xhorxhina (2023-04-19). "Serbia, Kosovo, Take First Steps To Implement EU Ohrid Deal". Balkan Insight (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ EWB (2023-04-21). "Joint committee for monitoring implementation of Serbia-Kosovo agreement formed, headed by Miroslav Lajčak". European Western Balkans (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Istrefi, Kushtrim (2022-08-29). "By opposing Kosovo's Council of Europe bid Serbia undermines its EU agreements". www.euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "EU deal on Kosovo 'alive' despite Serbian vote". EUobserver (në anglisht). 2023-04-25. Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Kosovo takes 'historic step' towards joining Council of Europe". euronews (në anglisht). 2023-04-25. Marrë më 2023-05-11.
- ^ Taylor, Alice (2023-04-25). "Kosovo progresses to next stage of Council of Europe membership". www.euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Balkanista, The (2023-04-25). "Kosovo passes first stage of Council of Europe accession process". THE BALKANISTA (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "EU deal on Kosovo 'alive' despite Serbian vote". EUobserver (në anglisht). 2023-04-25. Marrë më 2023-05-11.
- ^ Agency, Anadolu (2023-04-25). "Serbia to alter foreign policy after EU Kosovo decision: Vucic". Daily Sabah (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Serbia outraged by Ukraine's stance on Kosovo's Council of Europe membership". Yahoo News (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Grbić, Tamara Milošević (2023-04-26). "Serbia 'disappointed' with Ukraine, Greece, Slovakia over CoE Kosovo vote". www.euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "EU deal on Kosovo 'alive' despite Serbian vote". EUobserver (në anglisht). 2023-04-25. Marrë më 2023-05-11.
- ^ Service, RFE/RL's Balkan. "Kosovo, Serbia Agree To Cooperate On Resolving Cases Of Missing Persons From 1998-99 War". RadioFreeEurope/RadioLiberty (në anglisht). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Declaration of President Aleksandar Vučić and Prime Minister Albin Kurti on Missing Persons | EEAS". www.eeas.europa.eu. Marrë më 2023-05-11.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Declaration of President Aleksandar Vučić and Prime Minister Albin Kurti on Missing Persons | EEAS". www.eeas.europa.eu. Marrë më 2023-05-11.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Kurti: This agreement is Serbia's "de facto" recognition". 19 mars 2023. Arkivuar nga origjinali më 20 mars 2023. Marrë më 20 mars 2023.
{{cite web}}
:|archivedate=
dhe|archive-date=
është specifikuar më shumë se një herë (Ndihmë!);|archiveurl=
dhe|archive-url=
është specifikuar më shumë se një herë (Ndihmë!); Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ a b Brzozowski, Alexandra (2023-03-20). "Serbia, Kosovo 'gentlemen's agreement' on EU-backed deal unpacked". Euractiv (në anglishte britanike). Marrë më 2023-03-20.Brzozowski, Alexandra (20 March 2023).
- ^ Taylor, Alice (2023-03-24). "Kurti: Kosovo has EU, US guarantees to implement Serbia agreement". www.euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Kosovo will implement measures agreed on with Serbia, PM says". Reuters (në anglisht). 2023-03-23. Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Vucic: There is No Agreement - I will Not let Kosovo into the UN, Kurti will Not form the CSM - Novinite.com - Sofia News Agency". www.novinite.com. Arkivuar nga origjinali më 5 mars 2023. Marrë më 15 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "Serbia wants to normalise ties with Kosovo but will not sign any agreement". Reuters. 19 mars 2023. Arkivuar nga origjinali më 19 mars 2023. Marrë më 20 mars 2023.
{{cite news}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Taylor, Alice (2023-03-24). "Kurti: Kosovo has EU, US guarantees to implement Serbia agreement". www.euractiv.com (në anglishte britanike). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Service, RFE/RL's Balkan. "Right-Wing Serbian Parties Protest Agreement With Kosovo On Anniversary Of NATO Bombing Campaign". RadioFreeEurope/RadioLiberty (në anglisht). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Geopost, The (2023-03-25). "With Russian symbols, Serbian right-wingers protest against the agreement with Kosovo". The Geopost (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "1464bis meeting, 24 April 2023". search.coe.int. Marrë më 2023-05-11.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "European Council, 23 March 2023". www.consilium.europa.eu.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ https://data.consilium.europa.eu/doc/document/ST-4-2023-INIT/en/pdf
- ^ Enkel (2023-03-20). "The West welcomes the Kosovo-Serbia agreement" (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-05-11.
- ^ "Rama welcomes Kosovo and Serbia's consent for the Agreement - Politics". Arkivuar nga origjinali më 28 shkurt 2023. Marrë më 8 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ "The politics of dialogue: How the EU can change the conversation in Kosovo and Serbia – European Council on Foreign Relations". 15 mars 2023. Arkivuar nga origjinali më 15 mars 2023. Marrë më 15 mars 2023.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ étrangères, Ministère de l'Europe et des Affaires. "Serbia/ Kosovo - Agreement in Ohrid (18.03.23)". France Diplomacy - Ministry for Europe and Foreign Affairs (në anglisht). Marrë më 2023-05-11.
- ^ Popović, Darko (2023-03-21). "French Ambassador warns of consequences if agreement is not implemented". N1 (në serbisht). Marrë më 2023-03-22.
- ^ "Germany's Scholz expects 'constructive results' from EU's Serbia-Kosovo pact". Reuters (në anglisht). 2023-03-07. Arkivuar nga origjinali më 9 mars 2023. Marrë më 2023-03-09.
- ^ "Fajon për marrëveshjen e Ohrit: Kishim pritje më ambicioze nga të gjitha anët". Nacionale (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-03-22.
- ^ "UAE Welcomes Serbia-Kosovo Agreement on Plan to Normalize Relations". www.mofaic.gov.ae. Marrë më 2023-03-22.
{{cite web}}
: Mungon ose është bosh parametri|language=
(Ndihmë!) - ^ Popović, Darko (2023-03-20). "Escobar: Agreement legally binding". N1 (në serbisht). Marrë më 2023-03-22.
- ^ McAteer, Ksenija Pavlovic (2023-03-20). "Serbia-Kosovo Reconciliation Begins: Serbia-Kosovo agreement is legally binding, says Gabriel Escobar". The Pavlovic Today (në anglishte amerikane). Marrë më 2023-03-22.