دھاتاں دا حصول
زماں دے جس علاقے وچ معدنیات پائی جاندیاں نيں اسنوں کان (mines) کہندے نيں جس توں کچ دھات (ores) حاصل کيتی جاندی اے تے فیر اس توں خالص دھات بنائی جاندی اے۔ ایہ عمل extractive metallurgy یا smelting کہلاندا اے
سارے عناصر نوں دو وڈے گروہاں وچ تقسیم کيتا جاندا اے۔
- دھاتاں۔ 80 توں زیادہ عناصر دھات دی شکل وچ پائے جاندے نيں۔
- غیر دھاتاں جنہاں وچ ساری گیساں، گندھک، کاربن، آیوڈین، سلیکون وغیرہ شامل نيں۔
زیادہ تر دھاتاں بہت عامل (reactive) ہُندیاں نيں تے ايسے وجہ توں زمین دی بیرونی پرت وچ آزاد حالت وچ نئيں ملدیاں بلکہ کِسے دوسرے عنصر (element) یا کئی عناصر دے نال مرکب (کمپاونڈ) حالت وچ ملدی نيں۔ صرف سونا تے پلاٹینم آزاد حالت وچ ملدے نيں تے اوہ وی بہت ہی کم۔ کدی کدائيں چاندی، تانبا، پارہ تے بسمتھ وی آزاد حالت وچ مل جاندے نيں کیونجے ایہ دھاتاں کیمیائی اعتبار توں بوہت گھٹ عامل ہُندی نيں۔
سطح زمین دے نزدیک ایلومینیئم سب توں زیادہ پایا جاندا اے (چکنی مٹی دی شکل وچ )۔ اک عرصہ تک کچ دھات توں اس دا حاصل کرنا بہت مشکل سی تے اس وجہ توں ایہ سونے توں وی زیادہ مہنگا ہويا کردا سی۔ مگر جدید طریقے ایجاد ہونے دی وجہ توں ہن ایہ بہت سستا ہوئے چکيا اے۔
ایلومینیئم دے بعد جو دھات سب توں زیادہ ملدی اے اوہ اے لوہا۔ اس دے بعد بالترتیب کیلشیئم، سوڈیئم، پوٹاشیئم، میگنیشیئم تے ٹائیٹینیئم پائے جاندے نيں۔
دھات کاری(metallurgy)
[سودھو]مختلف طریقے جنہاں دی مدد توں کچ دھاتاں (ores) توں دھاتاں کڈی جاندیاں نيں تے انہاں نوں خالص بنایا جاندا اے دھات کاری کہلاندے نيں۔
معدنیات (minerals)
[سودھو]وہ قدرتی مٹی پتھر جنہاں وچ دھاتاں یا انہاں دے مرکبات موجود ہاں معدنیات کہلاندے نيں۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/71/Malachite_Macro_43.jpg/220px-Malachite_Macro_43.jpg)
کچ دھات (ores)
[سودھو]ایسی معدنیات جنہاں وچوں دھات منافع بخش طریقے توں کڈی جا سکے کچ دھات کہلاندی نيں۔
جے کِسے لوہے دی کان وچ لوہے دی مقدار %20 توں کم اے تاں اوتھے کان کنی بیکار سمجھی جاندی اے کیونجے اس وچ منافع دا امکان نئيں اے۔ لیکن جے کِسے کان وچ سونے دی مقدار صرف %0.0001 وی ہوئے تاں کان کنی منافع بخش سمجھی جاندی اے۔
gangue
[سودھو]بیکار دھول مٹی پتھر تے چٹانی اجزا جو کچ دھات وچ ملے ہُندے نيں وکھ کر کے سُٹ دتے جاندے نيں۔ انہاں نوں matrix وی کہندے نيں۔
کچ دھاتاں دی قسماں
[سودھو]عام طور اُتے دھاتاں آکسائیڈ، سلفائیڈ، کاربونیٹ تے ہیلائیڈ دے مرکگل کيتی شکل وچ پائی جاندی نيں۔
دھات کاری دے مرحلے
[سودھو]- کچ دھات نوں پیسنیا۔ اسنوں کرشننگ یا گرائنڈنگ کہندے نيں۔
- مٹی پتھر نوں وکھ کر کے کچ دھات نوں مرتکز کيتا جاندا اے۔ اسنوں ارتکاز (concentration) کہندے نيں۔
- آکسائیڈ وچ تبدیل کرنا کیونجے کاربونیٹ تے سلفائیڈ دے مقابلے وچ آکسائیڈ توں دھات حاصل کرنا زیادہ آسان ہُندا اے۔ دو طرح دے ایہ عمل calcination تے roasting کہلاندے نيں۔
- آکسائیڈ دی آکسیجن کڈ کے ناخالص دھات حاصل کرنا۔ اسنوں تخفیف (reduction) کہندے نيں۔
- ناخالص دھات توں خالص دھات بنانا۔ اسنوں refining یا purification کہندے نيں۔
calcination
[سودھو]جو دھاتاں کاربونیٹ دی حالت وچ پائی جاندیاں نيں انہاں نوں اس عمل توں گزار دے آکسائیڈ وچ تبدیل کر دتا جاندا اے۔ ایہ عمل ہويا دی عدم موجودگی وچ کیہ جاندا اے تا کہ ہويا دی آکسیجن دھات توں تعامل نہ کر سکے۔ اس لئی کچ دھات نوں بند برتن وچ یا بند جگہ اُتے گرم کيتا جاندا اے تے درجہ حرارت اِنّا نئيں ہُندا کہ کچ دھات پگھل جائے۔
بھوننا (roasting)
[سودھو]جو دھاتین سلفائیڈ مرکگل کيتی حالت وچ ہُندی ہین انہاں نوں اس عمل توں گزار دے آکسائید وچ تبدیل کر دتا جاندا اے۔ اس عمل وچ گرم کچ دھات وچوں ہويا گزاری جاندی اے تاکہ سلفائیڈ دی گندھک سلفر ڈائی آکسائیڈ وچ تبدیل ہوئے کے اُڑ جائے۔ کچھ دوسری کثافتاں وی ايسے طرح بخارات بن دے اُڑ جاندی نيں۔
پارے دی سلفائیڈ کچ دھات (HgS) سندور (cinnabar) نوں جدوں ہويا دی موجودگی وچ 300 ڈگری سنٹی گریڈ تک گرم کردے نيں تاں پہلے تاں اوہ آکسائیڈ وچ تبدیل ہوئے جاندی اے تے فیر گرمی پا کر اس مرکری آکسائیڈ (HgO) توں آکسیجن (O2) خودبخود وکھ ہوئے جاندی اے تے پارہ زہریلے بخارات دی شکل وچ نکلدا اے جسنوں ٹھنڈا کرنے اُتے دھاتی پارہ مائع شکل وچ حاصل ہوئے جاندا اے۔
- 2HgS +3O2 → 2HgO + 2SO2
- 2HgO → 2Hg + O2
تخفیف (reduction)
[سودھو]آکسائیڈ مرکبات وچوں آکسیجن کڈ باہر کرنا تاکہ صرف دھات باقی رہے تخفیف (reduction) کہلاندا اے۔ ایہ عمل تن طرح ممکن اے۔ ایہ تِناں عمل ہويا دی غیر موجودگی وچ کیتے جاندے نيں تا کہ ہويا دی آکسیجن دھات توں تعامل نہ کر سکے۔
- محض گرم کر کے جداں پارہ، تانبا
- کاربن یا ایلومینیئم ملیا کے گرم کر کے جداں لوہے سیسے تے قلعی (Tin) دی آکسائیڈ کچ دھات وچ کوئلہ یا coke ملیا کے گرم کرنے توں ایہ دھاتاں وکھ ہوئے جاندی نيں۔
- بجلی گزار کے۔(electrolysis)۔ ایلومینیئم دی آکسائیڈ کچ دھات وچ جدوں ایلومینیئم فلورائید ملیا کے گرم کردے نيں تاں ایہ کم درجہ حرارت اُتے پگھل جاندا اے۔ اس وچوں بجلی گزارنے اُتے خالص ایلومینیئم حاصل ہُندا اے
ہور ویکھو
[سودھو]- دھاتاں دی عمل پذیری
- دھاتاں دی قیمتاں
- دھاتاں دی تریخ
- دھاتی خصوصیات
- پارکیز دا طریقہ۔ سیسے توں چاندی وکھ کرنا
- سونے توں چاندی وکھ کرنا
- سایانائیڈ دا طریقہ مٹی پتھر توں سونا چاندی وکھ کرنا
- مونڈ دا طریقہ
- ملر دا طریقہ
- اوسوالڈ دا طریقہ
- املغم
- کاسٹ آئرن
بیرونی ربط
[سودھو]- یو ٹیوب اُتے لیکچر دی ویڈیو اردو وچ
- پاکستان وچ میٹلرجی دی تعلیم و تربیت دے ادارے۔ اردو وچ
- جاپان وچ نایاب دھات دے وسیع ذخائر دی دریافت اردو وچ
- کچ دھات توں دھاتاں دا حصول Archived 2014-05-28 at the وے بیک مشین انگریزی وچ