تقی الدین ہلالی
تقی الدین ہلالی | |
---|---|
![]() |
|
جم | سنہ 1893
|
وفات | 22 جون 1987 (93–94 سال) |
شہریت | ![]() |
مذہب | اسلام |
فرقہ | اہل سنت والجماعت |
فقہی مسلک | ظاہری |
عملی زندگی | |
مادر علمی | یونیورسٹی آف ویلز |
استاذ | عبد الرحمن مبارکپوری |
پیشہ | مترجم ، شاعر ، عالم |
مادری زبان | عربی |
پیشہ ورانہ زبان | عربی |
ملازمت | بون یونیورسٹی |
![]() | |
ترمیم ![]() |
محمد تقی الدین ہلالی مشہور مراکشی محدث، ماہر لسانیات، ادیب تے شاعر سن ۔ سلفی تے ظاہری رجحان رکھدے سن ۔ اصلاً مراکش دے رہنے والے سن تے مراکش وچ ابو شعیب دکالی تے محمد بن عربی علوی دے بعد سلفیت دے اولین داعیاں وچ انہاں دا شمار ہُندا اے۔[۱] تقی الدین ہلالی دا نمایاں کارنامہ صحیح بخاری دا انگریزی وچ ترجمہ اے۔ ايسے طرح انھاں نے قرآن مجید دا وی انگریزی بولی وچ ترجمہ کیتا اے۔[۲] نازی جرمنی دے عہد حکومت وچ برلن عرب ریڈیو دے نگران سن ۔[۳]
نسب
[سودھو]محمد تقی بن عبد القادر بن محمد بن عبد القادر بن طیب بن احمد بن عبد القادر بن محمد بن عبد النور بن عبد القادر بن ہلال بن محمد بن ہلال۔ ہلالی نسب انہاں دے جد امجد ہلال دی طرف اے۔[۴][۵]
حالاتِ زندگی
[سودھو]تقی الدین ہلالی دی پیدائش "فرخ" نامی پنڈ وچ ہوئی، اس پنڈ دا ناں (عربی) "الفیضۃ القدیمہ" وی اے جو ریصانی توں چند میل دے فاصلے اُتے واقع اے، ایہ مراکش دے شہر "سجلماسہ" جو انہاں دناں "تافیلالت" ناں توں مشہور اے دے مضافات وچوں اے، ہلالی صاحب دی پرورش علمی و فقہی گھرانہ وچ ہوئی، انہاں دے والد تے دادا دونے فقیہ سن ۔[۶]
بارہ سال دی عمر ہی وچ اپنے والد دے پاس قرآن مجید حفظ کر ليا سی، اس دے بعد شیخ تندغی شنقیطی دی خدمت وچ حاضر ہوئے تے "مختصر خلیل" حفظ کرنا شروع کيتا، انھاں توں عربی بولی دے علوم تے فقہ مالکی نوں پڑھیا، ایتھے تک کہ شیخ اپنی غیر موجودگی انھاں اپنا نائب بنانے لگے۔
پندرہ ہی سال دی عمر وچ ابتدائی تعلیم مکمل کے لی، والد صاحب دی وفات دے بعد قبیلے وچ منتقل ہوئے گئے تے "ژیان" وچ قیام پزیر ہوئے، اوتھے اک مسجد وچ نماز پڑھاندے تے بچےآں نوں تعلیم دیندے۔[۷] فیر اوتھے توں محمد بن حبیب شنقیطی توں علم حاصل کرنے چلے گئے، سنہ 1919 وچ انہاں دی وفات دے بعد "وجدہ" چلے گئے تے اوتھے اک مدت تک قاضی احمد سکیرج توں علم حاصل کیتا تے لغت، نحو، ادب، فقہ تے تفسیر وچ مہارت حاصل کيتی۔
سنہ 1340 ہجری وچ فاس دا سفر کیتا تے اوتھے دے علما مثلا:شیخ فاطمی شراوی تے شیخ محمد بن عربی علوی دے سامنے زانوئے تلمذ تہ کیتا تے جامعہ قرویین توں سند حاصل کيتی۔
شروع وچ تیجانی (صوفیت دا اک فرقہ) صوفی سن،[۸][۹][۱۰] فیر مسلک تبدیل کر ليا تے لوکاں نوں وی اس توں دور کرنے لگے، چنانچہ اک کتاب "الہدیۃ الہادیۃ الی الطریقۃ التجانیہ" انہاں دے نقد وچ لکھی،[۱۱] جس توں اوہ لوک ناراض ہوئے گئے۔
فیر حسن البنا دے مراکشی ادبا تے مؤلفین نوں دعوت دے بعد خفیہ طریقہ توں ڈاک دے ذریعہ اخوان المسلمون دے اخبار دے نال خط کتابت شروع کی، لیکن انہاں دے کچھ خطوط ہسپانوی حکومت دے ہتھ لگ گئے، چنانچہ انھاں نے گرفتار کر ليا تے جیل وچ قید کر دتا، تن روز تک ايسے طرح قید رہے، فیر شہر دے لوکاں نے انہاں دے حق وچ احتجاج کیتا تے لندن ریڈیو اسٹیشن نے اس واقعہ تے احتجاج نوں مراکشی بولی وچ نشر کیتا فیر پولیس نے انھاں رہیا کر دتا، اس دے بعد فرانسیسی حکومت نے حکومت مخالف سرگرمیاں دے الزام وچ انھاں پھانسی دی وی سزا سنائی۔
علمی اسفار
[سودھو]انھاں نے طلب علم تے درس و تدریس دے لئی بیشمار ملکاں تے مدارس و یونیورسٹیاں دا سفر کيتا، کئی ملکاں دا کئی مرتبہ سفر کيتا، اپنے ذوق دے علوم دے استاداں توں استفادہ کیندا تے بیشمار طلبہ نوں پڑھایا۔
مصر دا سفر
[سودھو]چھبیس سال دی عمر وچ سنہ 1922 وچ تقی الدین علم طلب حدیث دے لئی مراکش توں مصر کوچ کر گئے، اوتھے جامعہ ازہر دا رخ کیتا لیکن اوتھے زیادہ قیام نئيں کيتا، فیر شیخ محمد رشید رضا دے حلقہ تلامذہ وچ شامل ہوئے گئے، شیخ رشید رضا دی علمی مجالس تے مناقشات وچ پورے جذبہ دے نال شریک ہونے لگے، ایہی مناقشات و محاضرات انہاں دی فکری پختگی، تقلید جامد دی بجائے فکر و عقل دے استعمال تے عقلی دلائل توں استدلال تے علما و مشائخ دے بے جا مبالغہ آمیز تقدست دی بجائے آزادنہ بحث و تحقیق تے ترجیح دا سبب بنے۔[۱۲]
بھارت دا سفر
[سودھو]حج دے بعد ہور طلب حدیث دے لئی بھارت دا سفر کيتا، اوتھے دے علما توں استفادہ و افادہ کيتا، انہاں وچوں اہم تے مشہور علامہ عبد الرحمن مبارک پوری (صاحب تحفۃ الاحوذی شرح ترمذی) نيں، انہاں توں حدیث دا علم حاصل کیتا تے اجازت حدیث لی تے اک قصیدہ علم حدیث تے انہاں دی مذکورہ شرح دے پڑھنے دی ترغیب دے لئی لکھیا، اوہ قصیدہ ہندوستانی نسخہ دی چوتھی جلد وچ لکھیا ہويا اے، ايسے طرح محمد بن حسین حدیدی انصاری یمانی دی خدمت وچ وی رہے جو انہاں دناں بھارت وچ مقیم سن، انہاں توں صحاح ستہ دے کچھ حصے نوں پڑھیا تے اجازت حاصل کيتی، ايسے طرح تقی الدین ہلالی نے بھارت دی مشہور دینی درسگاہ دار العلوم ندوۃ العلما لکھنؤ وچ صدر شعبہ عربی ادب دی حیثیت توں تدریسی خدمات وی انجام دتی اے۔
عراق تے سعودیہ دا سفر
[سودھو]بھارت توں عراق دا سفر کيتا، جتھے انھاں نے موریتانی محقق شیخ محمد امین شنقیطی زبیری نال ملاقات کيتی، انہاں توں خوب استفادہ کیندا تے انہاں دی بیٹی عائشہ توں انہاں دا نکاح ہوئے گیا،[۱۳] سنہ 1934 وچ عراقی شہریت حاصل کر لئی[۱۴][۱۵]، عراق دے شہر زبیر وچ قیام کیتا تے اوتھے دے "مدرسۃ النجاۃ" وچ انگریزی دے استاذ ہوئے، کچھ مدت تک "جامع الذکیر" وچ امامت وی کی،[۱۶] عراق وچ سنہ 1924 توں 1959 تک مسلسل 35 سال سکونت پزیر رہے، فیر مصر ہُندے ہوئے سعودیہ دا سفر کيتا، مصر وچ محمد رشید رضا نے شاہ عبد العزیز آل سعود دی خدمت وچ اک توصیہ انہاں نوں دتا:
” | محمد تقی الدین ہلالی مراکشی تمام پاس دور دور توں آئے ہوئے ہور علما توں کدرے بہتر تے افضل نيں، مینوں امید اے کہ آپ انہاں توں استفادہ کرن گے۔ | “ |
اوتھے چند ماہ تک شاہ عبد العزیز دی ضیافت وچ رہے، فیر مسجد نبوی وچ نگران تعلیم مقرر ہوئے تے دو سال مدینہ وچ رہے، فیر مکہ وچ مسجد حرام تے معہد العلمی السعودی منتقل ہوئے گئے تے اک سال اوتھے قیام رہیا۔
مسجد نبوی وچ امامت دے فرائض وی انجام دتا، نماز تے قرات خوب لمبی کیتا کردے سن جس توں لوک ناگواری دا اظہار کردے، انہاں دا کہنا سی کہ وچ لوکاں دی وجہ توں اپنی نماز خراب نئيں کر سکدا، ايسے وجہ توں ناراض ہوئے کے فیر عراق چلے گئے تے اوتھے جامعہ بغداد توں منسلک ہوئے گئے۔
اوتھے بغداد وچ درس و تدریس دا سلسلہ جاری رہیا، شادی دے بعد بھارت دا سفر کیتا تے ندوۃ العلما وچ استاذ مقرر ہوئے، انہاں دے تلامذہ وچوں سید ابو الحسن علی ندوی نيں، بھارت وچ وی اک ہندوستانی نال نکاح ہويا۔
جرمنی دا سفر تے پی ایچ ڈی
[سودھو]شکیب ارسلان (تقی الدین ہلالی دے دوست سن ) نے انہاں دے لئی جرمنی دی وزارت خارجہ نوں اک توصیہ لکھیا، اس وچ لکھیا:
” | "میرے پاس اک مراکشی ادیب نوجوان اے، اس جداں شخص پورے جرمنی وچ کوئی نئيں ہوئے گا، اوہ آپ دے ایتھے کِسے یونیورسٹی وچ پڑھانا چاہندا اے، امید اے مناسب تنخواہ اُتے انہاں دے لئی عربی ادب دی تدریس دے لئی مناسب جگہ عطا فرمائاں گے۔" | “ |
چنانچہ جرمنی دا سفر کیتا تے اوتھے "جامعہ بون" وچ لکچرر مقرر ہوئے، فیر لکچرر دے نال نال جامعہ وچ دکتوراہ دے طالب علم ہوئے تے سنہ 1940ماں "جامعہ برلن" وچ دکتوراہ دے لئی درخواست سی، جتھے عربی ریڈیو دے نگراں سن، دکتوراہ دا موضوع "ترجمۃ مقدمۃ کتاب الجماہر من الجواہر مع تعلیقات علیہا" سی، امتحان دے لئی دس استاداں دی مجلس منتخب ہوئی تے سب نے بالاتفاق عربی ادب وچ دکتوراہ دی سند دینے دا فیصلہ کيتا، فیر اوتھے اک جرمنی خاتون نال نکاح وی کیتا۔
علامہ حماد انصاری کہندے نيں: «عربی بولی وچ امام سن، ظاہری مسلک دے پیروکار سن، میرے شیخ سن ميں نے انہاں توں خوب استفادہ کیندا اے، سلفی العقیدہ سن، جے آپ انہاں دی توحید دی کتاب پڑھیاں تاں آپ نوں احساس ہوئے گا قرآن وچ مذکور توحید نوں انہاں جداں کوئی نئيں سمجھدا تھا»
جرمنی وچ اوتھے دے اک لیڈر فوہرر ہٹلر نال رابطہ ہوئے گیا، تعاطف و مراسم مظبوط ہوئے گئے تاں انھاں نے اس توں عربی ریڈیو قائم کرنے دی درخواست کيتی، چنانچہ اوہ راضی ہوئے گیا تے ریڈیو دے لئی مواد تیار کرنے دی ذمہ داری تقی الدین ہلالی نوں دتی گئی تے یونس بحری اسنوں نشر کرنے دے ذمہ دار ہوئے، انہاں دی آواز خاص طور توں "حی العرب" جملہ کافی مشہور تے ممتاز ہويا۔
عراق دا سفر
[سودھو]دوسری عالمی جنگ دے دوران تقی الدین ہلالی نے مراکش دا سفر کیتا تے جنگ ختم ہونے دے بعد سنہ 1947 وچ عراق چلے گئے تے بغداد دے "کلیۃ المملکۃ عالیہ" وچ تدریسی خدمات انجام دتی، یہانتک کہ عراق وچ فوجی انقلاب آیا تب 1959 وچ فیر مراکش چلے گئے۔
خاندان تے وطن (مراکش) واپسی تے قیام
[سودھو]مدینہ منورہ وچ وی اک شادی کيتی، اس توں دو لڑکیاں ہوئی، اک لڑکی سعودیہ دے سب توں لڑکیوں دے اسکول وچ معلمہ مقرر ہوئی۔ عراق وچ وی اوتھے دی بیوی توں کچھ اولاداں ہوئی۔ لیکن اخیر عمر وچ جدوں مراکش وچ فیر توں سکونت پزیر ہوئے تاں اوتھے انہاں دی آخری بیوی توں کوئی اولاد نئيں ہوئی، لیکن بیوی وڈی خدمت گزار سی۔ ہلالی بغداد دے کلیہ وچ مدرس سن، فیر رباط دے جامعہ محمد خامس وچ استاذ مقرر ہوئے فیر اس دی شاخ فاس وچ ، سنہ 1968 وچ جامعہ مدینہ منورہ دے رئیس شیخ عبد العزیز بن باز مراکش توں اک استاذ دی حیثیت توں بلاوا آیا، ہلالی صاحب نے اس دعوت نوں قبول کیتا تے اوتھے سنہ 1974 تک خدمت انجام دتی، فیر اوتھے توں مراکش دے شہر مکناس چلے آئے۔
مجاہدانہ سرگرمی
[سودھو]سامراجیت دے خلاف مقابلہ دے لئی مجاہدین دے نال وی شریک ہوئے تے اس وچ فرانس، برطانیہ تے ہسپانیہ دے خلاف ملک نوں آزاد کرانے دے لئی خوب کارنامہ انجام دتا، انہاں دا اک قول اے:[۱۸]
” | "ميں جدوں تک زندہ ہاں فرانس توں لڑدا رہواں گا تے مرنے دے بعد انہاں توں لڑنے دی وصیت کر جاواں گا" | “ |
وفات
[سودھو]دوشنبہ دے دن 22 جون سنہ 1987 عیسوی وچ انہاں نوں دے گھر شہر "دار البیضاء" وچ وفات ہوئی تے "سباندا" وچ مدفون ہوئے، جنازہ وچ لوکاں دا اک جم غفیر سی، خصوصا علما، ادبا تے سیاسی لیڈران کا۔
تصنیفات
[سودھو]تقی الدین ہلالی دی بیشمار تصنیفات تے تالیفات نيں، جو مختلف ملکاں وچ مختلف مواقع توں لکھی گئياں، چند دے ناں ایہ نيں:
- الزند الواری والبدر الساری فی شرح صحیح البخاری [صرف اک جلد]
- الالہام والانعام فی تفسیر الانعام
- مختصر ہدی الخلیل فی العقائد وعبادہ الجلیل
- الہدیہ الہادیہ للطائفہ التجانیہ
- القاضی العدل فی حکم البناء على القبور
- العلم الماثور والعلم المشہور واللواء المنشور فی بدع القبور
- آل البیت ما لہم وما علیہم
- حاشیہ على کتاب التوحید لشیخ الاسلام محمد بن عبد الوہّاب
- حاشیہ على کشف الشبہات لمحمد بن عبد الوہّاب
الحسام الماحق لکل مشرک ومنافق
- دواء الشاکین وقامع المشککین فی الرد على الملحدین
- البراہین الانجیلیہ على انہاں عیسى داخل فی العبودیہ وبریء من الالوہیہ
- فکاک الاسیر العانی المکبول بالکبل التیجانی
- فضل الکبیر المتعالی (دیوان شعر)
اسماء اللہ الحسنى (قصیدہ)
- الصبح السافر فی حکم صلاہ المسافر
- العقود الدریہ فی منع تحدید الذریہ
- الثقافہ الدی نحتاج الیہا (مقالہ)
- تعلیم الاناث وتربیتہن (مقالہ)
- ما وقع فی القرآن بغیر لغہ العرب (مقالہ)
- اخلاق الشباب المسلم (مقالہ)
- من وحی الاندلس (قصیدہ)
- تقویم اللسانین (کتاب)
حوالے
[سودھو]- ↑ تقي الدين الهلالي … أبو السلفية في المغرب المساء 06 – 06 – 2008، تاريخ الولوج 4 يوليو 2012 Archived 14 أكتوبر 2017 at the وے بیک مشین
- ↑ خليل محمد : Assessing English Translations of the Qur'an Archived 16 دسمبر 2008 at the وے بیک مشین
- ↑ ليس هناك جهة في أوروبا لم تسمع بالشخصية القيادية الفذة للملك عبدالعزيز Archived 2020-03-14 at the وے بیک مشین الرياض، تاريخ الولوج 17 مارس 2012
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ محمد تقي الهلالي،سبيل الرشاد في هَدْي خير العباد،تعليق:مشهور بن حسن آل سلمان،ج1،ص92
- ↑ Biography of Dr. Muhammad Taqi-ud-Din Al-Hilali Archived 08 يوليو 2017 at the وے بیک مشین
- ↑ محمد تقي الدين الهلالي: اللغوي والرحالة السلفي زمان، منحمد ياسر الهلالي، تاريخ الولوج 9 يونيو 2015 Archived 14 ستمبر 2017 at the وے بیک مشین
- ↑ تحفة الإخوان بتراجم بعض الأعيان، المؤلف: عبد العزيز بن باز ص: 69-71
- ↑ هداية الشيخ تقي الدين الهلالي من الطريقة التيجانية صيد الفائدے، أبو عمر الدوسري، تاريخ الولوج 15 مارس 2012 Archived 24 أكتوبر 2017 at the وے بیک مشین
- ↑ حول الشيخ تقي الدين الهلالي -ج2- د. محمد بن سعد الشويعر، تاريخ الولوج 15 مارس 2012 Archived 23 مارس 2016 at the وے بیک مشین
- ↑ الفائدے, صيد. "شبكة صيد الفائدے زاد كل مسلم". شبكة صيد الفائدے الاسلامية. http://www.saaid.net/feraq/el3aedoon/37.htm.
- ↑ مجلة "دعوة الحق" مع الدكتور تقي الدين الهلالالي تریخ الإصدار: 1429/07/26 Archived 04 مارس 2016 at the وے بیک مشین
- ↑ Lua error in ماڈیول:Citation/CS1/ar at line 3438: attempt to call field 'set_selected_modules' (a nil value).
- ↑ عبد الغني محمد المؤذن،العلامة تقي الدين الهلالي،إضاءات على جهوده في نشر التوحيد،ص3
- ↑ سبيل الرشاد في هَدْي خير العباد،تعليق:مشهور بن حسن آل سلمان،ج1 ص96
- ↑ محمد العسافي،مساجدالزبير،ص54
- ↑ ترجمة تقي الدين الهلالي، شهادات لبعض العلماء والمشايخ وطلبة العلم عن الشيخ الهلالي، تاريخ الولوج 1 سبتمبر 2011 Archived 14 أكتوبر 2017 at the وے بیک مشین
- ↑ مجلة "الإخوان المسلمون" عام 1946م