برصغیر وچ تعلیم دی تریخ
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a3/Suryaprajnapati_Sutra.jpg/220px-Suryaprajnapati_Sutra.jpg)
تعلیم دی تریخ دا آغاز روايتی عناصر جداں ہندوستانی مذاہب ، ہندوستانی ریاضی ، ابتدائی ہندو تے بدھ مت دے مراکز جداں ہندوستانی منطق جداں قدیم تاکشیلا (جدید دور پاکستان وچ ) تے نالندا (ہندوستان وچ ) مسیح توں پہلے دی تعلیم توں ہويا۔
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/4/4c/Nalanda_University_India_ruins.jpg/300px-Nalanda_University_India_ruins.jpg)
ہندوستانی تعلیم دی تریخ وی ہندوستانی رہتل دی تریخ اے۔ ہندوستانی معاشرے وچ ترقی تے تبدیلیاں دے فریم ورک وچ ، تعلیم دا مقام تے اس دے کردار وچ وی مسلسل ترقی ہورہی اے۔ سوتركال تے لوكايت دے درمیان تعلیم دے عوامی نظام دے بعد اسيں بوددھكالين تعلیم نوں مسلسل جسمانی تے سماجی عزم کامل ہُندے دیکھدے نيں. بدھ مت وچ ، خواتین تے شودرا وی تعلیم دے مرکزی دھارے وچ شامل سن ۔
قدیم ہندوستان وچ جو تعلیمی نظام تعمیر کيتا گیا سی اوہ عصری دنیا دے نظام تعلیم توں بہتر تے بہتر سی ، لیکن وقت دے نال نال ہندوستانی تعلیمی نظام وی زوال پذیر ہويا۔ غیر ملکیوں نے ایتھے اس تناسب دے مطابق تعلیم دا نظام تیار نئيں کيتا۔ اس دی منتقلی دے دوران ، ہندوستانی تعلیم نوں بہت سارے چیلنجاں تے پریشانیاں دا سامنا کرنا پيا۔ اج وی ، ایہ چیلنجز تے مشکلات ساڈے سامنے نيں جنہاں دا مقابلہ کرنا اے۔
ہندوستان وچ گروکول دا رواج 1750 تک جاری رہیا ، لیکن مکول دے ذریعہ انگریزی تعلیم دی منتقلی دی وجہ توں ہندوستان دا قدیم نظام تعلیم ختم ہويا تے بہت سارے گروکول ہندوستان وچ بند ہوگئے تے کنونٹ تے سرکاری اسکول انہاں دی جگہ اُتے کھول دتے گئے۔
برصغیر ہندوستان وچ اسلامی سلطنتاں دے قیام دے نال اسلامی تعلیم دے ادارے وجود وچ آئے تے بعد وچ یورپی مغربی تعلیم نوں نوآبادیاتی بھارت وچ لیائے ۔
19 ويں صدی وچ برطانوی حکمرانی دے دوران جدید یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ 20 واں صدی دے ابتدائی نصف حصے تک جاری رہنے والے اقدامات دا اک سلسلہ آخرکار جمہوریہ ہند ، پاکستان تے برصغیر پاک و ہند وچ تعلیم دی بنیاد رکھے۔
ابتدائی تریخ
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/ca/Nalanda_-_043_Teaching_Platform_%289253479492%29.jpg/220px-Nalanda_-_043_Teaching_Platform_%289253479492%29.jpg)
ابتدائی تعلیم ہندوستان وچ کِسے گرو یا پربھو دی نگرانی وچ شروع ہوئی۔ [۱] ابتدائی طور اُتے ، تعلیم سب دے لئی کھلا سی تے انہاں دناں موکشا دے حصول دے لئی اک طریق کار یا روشن خیالی دے طور اُتے دیکھیا جاندا سی۔ جداں جداں وقت اگے ودھیا ، اک غیرمرکز معاشرتی ڈھانچے دی وجہ توں ، تعلیم ورن تے اس توں متعلقہ فرائض دی بنیاد اُتے شروع کيتی گئی جو اک خاص ذات دے رکن دی حیثیت توں ادا کرنا پڑدی سی۔ برہمناں نے صحیفاں تے مذہب دے بارے وچ سکھیا جدوں کہ کشتریاں نوں جنگ دے مختلف پہلوآں توں تعلیم حاصل سی۔ وشیہ ذات نے تجارت تے ہور مخصوص پیشہ ورانہ کورس سیکھے۔ دوسری ذات دے شودرا ، مزدور طبقے دے مرد سن تے انہاں نوں ایہ نوکری دینے دے لئی مہارت دی تربیت دتی گئی سی۔ ہندوستان وچ تعلیم دے ابتدائی تھاںواں اکثر عام آبادی توں وکھ ہوجاندے سن ۔ طلبا توں توقع کيتی جاندی سی کہ اوہ گرو کی طرف توں دتی گئی سخت راہبانہ ہدایات اُتے عمل کرن تے آشرماں وچ شہراں توں دور رنيں۔ [۲] اُتے ، جداں جداں گپتا سلطنت دے تحت آبادی وچ شہری تعلیم سیکھنے دے مراکز وچ تیزی توں اضافہ ہُندا گیا تے وارانسی تے نالندا وچ بدھ مرکز جداں شہر تیزی توں نظر آنے لگے۔
ہندوستان وچ تعلیم تعلیم دا اک ٹکڑا اے روايتی شکل مذہب توں بہت گہرا تعلق سی۔ [۳] عقیدہ دے ہیٹرودوکس اسکولاں وچ جین تے بدھ اسکول سن ۔ [۴] ہیٹروڈوکس بدھسٹ دی تعلیم زیادہ شامل سی تے خانقاہی احکامات نوں چھڈ کے بدھ دے تعلیمی مراکز ٹیکسلا تے نالندا جداں تعلیم دے شہری ادارے سن جتھے گرائمر ، طب ، فلسفہ ، منطق ، استعارہ ، آرٹس تے دستکاری وغیرہ وی پڑھائے جاندے سن ۔ [۱][۲] ٹیکسلا تے نالندا جداں اعلیٰ تعلیم دے ابتدائی سیکولر بودھ ادارے عام عہد تک اچھی طرح توں کم کردے رہے تے چین تے وسطی ایشیاء دے طلباء نے انہاں وچ شرکت کيتی۔
اشرافیہ دے لئی تعلیم دے موضوع اُتے جوزف پربھو لکھدے نيں: "مذہبی ڈھانچے دے باہر ، بادشاہاں تے شہزادےآں نوں حکومت توں متعلق فنون لطیفہ تے سائنس وچ تعلیم دتی جاندی تھی: سیاست (ڈنڈا-نیندی) ، معاشیات (ورتہ) ، فلسفہ (انوکسکی) ، تے تاریخی روایات (ایتھاسا)۔ ایتھے مستند ماخذ چانکیہ دی ارتھ شاشتر سی ، اکثر اس دی دنیاوی نقطہ نظر تے سیاسی چال چلن دے لئی نکولو میکیاولی کیدی پرنس دے مقابلے وچ سی۔ " رگوید وچ برہما وڈینی نامی خواتین شاعراں دا ذکر اے ، خاص طور اُتے لوپامودرا تے گوشہ۔ [۱] 800 ق م وچ گارگی تے میتری ورگی خواتین نوں مذہبی اپنشادس وچ اسکالر دے طور اُتے ذکر کيتا گیا سی۔ [۵] تاریخی بدھا دی والدہ مایا ، اک پڑھی لکھی ملکہ سن جدوں کہ ہندوستان دی ہور خواتین نے پالی کینن لکھنے وچ اپنا حصہ ڈالیا ۔ سنگم ادب دے کمپوزراں وچوں 154 خواتین سن۔ [۶] اُتے ، اس دور دی تعلیم تے معاشرے اُتے تعلیم یافتہ مرد آبادی دا غلبہ رہیا۔ [۷]
قدیم وقت
[سودھو]ہندوستان دی قدیم تعلیم روحانیت اُتے مبنی سی۔ تعلیم آزادی تے خود شناسی دا اک ذریعہ سی۔ ایہ فرد دے لئی نئيں مذہب دے لئے سی ۔ ہندوستان دی تعلیمی تے ثقافتی روایت عالمی تریخ وچ قدیم اے۔ ڈاکٹر الٹیکر کے مطابق ،
- ویدک عہد توں لے کے ہن تک ، ہندوستانیاں دے لئی تعلیم دا ارادہ ایہی رہیا اے کہ تعلیم روشنی دا اک ذریعہ اے تے ایہ زندگی دے مختلف کماں وچ ساڈے راستے نوں روشن کردی اے۔
زمانہ قدیم وچ تعلیم نوں بہت اہمیت دتی جاندی سی۔ ہندوستان نوں 'وشواگوورو' کہیا جاندا سی۔ مختلف اسکالرز نے استعاراں توں روشنی دا ذریعہ ، بصیرت ، اندرونی روشنی ، علم تے تیسری اکھ جداں تعلیم دتی اے۔ ایہ اس دور دا عقیدہ سی کہ جس طرح روشنی اندھیرے نوں دور کرنے دا ذریعہ اے ايسے طرح تعلیم انسان دے تمام شکوک و شبہات نوں دور کرنے دا ذریعہ اے۔ قدیم زمانے وچ ، اس گل اُتے زور دتا جاندا سی کہ تعلیم ہی انسان نوں زندگی دا اک حقیقی وژن دیندی اے۔ تے اس توں اوہ بھاواسگر دی رکاوٹاں اُتے قابو پانے تے بالآخر نجات حاصل کرنے دے قابل ہوجاندا ہے ، جو انسانی زندگی دا حتمی مقصد اے۔
ہم رگوید وچ قدیم ہندوستان دی تعلیم دی ابتدائی شکل دیکھدے نيں۔ رگوید دور دی تعلیم دا مقصد مابعدالطبیعات سی۔ اوہ لوک جنہاں نے برہم ، تپسیا تے یوگا مشق دے نال عنصر دا انٹرویو کیہ اوہ بابا ، وپراس ، واہگس ، شاعر ، بابا ، منیش دے ناواں توں مشہور سن ۔ انٹرویو کيتے گئے عناصر نوں ویدک کوڈ وچ منتراں دی شکل وچ جمع کيتا گیا سی ، جس وچ سوادھیا ، سنگوپانگ ، شروان ، منانا تے ندھیڈیاسن دا مطالعہ سی۔
یہ اسکول 'گروکول' ، 'اچاریہ کُل' ، 'گروگریہ' وغیرہ دے ناں توں مشہور سن ۔ آچاریہ دے قبیلے وچ رہندے ہوئے ، گروسیو تے برہماچاریہ وارتھاری دے طلباء نے سازشی وید دا مطالعہ کيتا۔ استاد نوں ’’ آچاریہ ‘‘ تے ’ گرو ‘ کہیا جاندا سی تے طالب علم نوں برہماچاری ، وارتھاری ، انتواسی ، اچاریہکلوسی کہیا جاندا سی۔ منتراں دے دیکھنے والے ، یعنی اوہ بابا جنہاں نے انٹرویو دتا ، اس نے اپنا احساس تے اس دی تشریح تے برہمچاری ، انٹیواسی نوں استعمال کيتا۔ گرو دی تعلیمات اُتے عمل پیرا ، ویدگراہیس روزے رکھنے والے عقیدت مند سن ۔ ویدامنترا حفظ سن ۔ آچاریہ آواز دے نال منتر پڑھدے سن تے برہمچاری انہاں نوں ايسے طرح دہراندے رہے۔ اس دے بعد ، معنی پیدا کيتا گیا سی. برہماچاریہ جاندے سن ۔ اس دے بعد ، معنی پیدا کيتا گیا سی. تمام طلبا دے لئی برہماچاریہ دی پابندی لازمی سی۔ ایہ خواتین دے لئی وی ضروری سمجھیا جاندا سی۔ جس طالب علم نے زندگی بھر برہمیت دی مشق دی اوہ قومی برہماچاری کہلاندا سی۔ اس طرح دے ودارتھینی نوں برہما وڈینی کہیا جاندا سی۔
یاگیاواں دی رسم رسمی طریقے توں ہونی چاہیدا ، لہذا ، یوگاٹا ، اڈوریو تے برہما نوں ضروری تعلیم دتی گئی۔ وید ، تعلیم ، قلپا ، ویکرن ، آیات ، علم نجوم تے نروخت انہاں دی عبارت سی۔ پنج سالہ لڑکے دی ابتدائی تعلیم دا آغاز ہويا۔ گرو گروہ وچ رہ کے گروکولہ تعلیم حاصل کرنے دی صلاحیت اپنایان دی رسوم دے ذریعہ حاصل کيتی گئی سی۔ اٹھويں سال وچ برہمن بچے دے اپنائن دا طریقہ ، گیارھواں سال وچ کشتریہ تے بارہويں سال وچ وشیہ کا۔ زیادہ تر ایہ 16 ، 22 تے 24 سال دی عمر وچ ہُندا سی۔ طلبا نے برہماچاریہ دی پیروی کردے ہوئے گروگریہ وچ 12 سال مشق کيتی۔ اس دے بعد انہاں نوں فارغ التحصیل کہیا جاندا سی۔ گرودوشینا شمولیت دے موقع اُتے دینے دا رواج سی۔ شمولیت دے بعد ، گریجویٹس نے خود مطالعہ وی جاری رکھیا۔ قومی برہماچاری زندگی بھر تعلیم حاصل کردے سن ۔ برہمچاری شامل ہونے دے بعد وی ڈنڈ ، کمندلو ، میکھالا وغیرہ نوں چھڈ دیندے سن ۔ برہماچاریہ دے روزاں وچ جنہاں اشیاء دی پابندی سی اوہ ہن توں استعمال ہوسکدی نيں۔ قدیم ہندوستان وچ ، کوئی امتحان نئيں سی تے نہ ہی کوئی عنوان دتا جاندا سی۔ روزانہ اسباق دی تعلیم دینے توں پہلے ، آچاریہ ایہ جاندے سن کہ آیا برہمچاری بہتر تعلیم دتے گئے اصولاں نوں سمجھدے نيں یا ننيں۔ برہمچاری ہمیشہ مطالعے تے تحقیق وچ مصروف رہندے سن تے بعد وچ تنازعہ تے بحث و مباحثے وچ ملوث ہوئے گئے تے اپنی صلاحیت دا ثبوت دتا۔
ہندوستانی تعلیم وچ اچاریہ دا مقام بہت فخر سی۔ اوہ قابل احترام تے قابل احترام سی۔ آچاریہ اک عالم دین ، نیک ، عملی ، خود غرض ، خود اعتمادی تے طالب علماں دی فلاح و بہبود دے لئی ہمیشہ پرعزم سن ۔ استاداں طلباء دی خصوصیات بیان کردے ، انہاں دے لئی کھانے دا بندوبست کردے ، بیمار طلباء دا طبی علاج ، آچاریاں نے صرف برہماچاری نوں اپنے خاندان دا حصہ سمجھیا تے انہاں دے نال وی ايسے طرح سلوک کيتا۔ آچاریہ مذہبی دانشمندی دے نال مفت تعلیم دیندے سن ۔
طلباء نے گرو دی عزت دی تے انہاں دی اطاعت کيتی۔ صبح دے وقت اچاریہ دے پیر معمول دے لئی پیش کیتے جاندے سن ۔ گرو دی نشست دے تھلے پیڈسٹل لاں ، اسنوں آرام توں رکھن ، آقا دے دانت وغیرہ دا بندوبست کرن ، اس دی کرن نوں اٹھاواں تے بچھاواں ، نہانے دے لئی پانی لاواں ، صاف ستھرا کپڑے تے کھانے دے برتناں نوں وقت اُتے لاں ، ایندھن دا ذخیرہ کرن کرنا ، جانوراں دی چرنا وغیرہ نوں طلبہ دا فرض سمجھیا جاندا سی۔ طلباء براہمحموردا وچ اٹھدے سن تے صبح نہانے دے بعد ، شام ، گھر وغیرہ وغیرہ لیندے سن ۔ فیر مطالعہ کيتا کردے سن ۔ اس دے بعد ، اوہ کھانا کھاندے سن تے آرام کرنے دے بعد آچاریہ تلاوت کردے سن ۔ برہماچاری شام سمیدھا جمع کرکے شام تے گھریلو رسومات ادا کردے سن ۔ طالب علم دے لئی بھیک مانگنا اک لازمی فعل سی۔ طلباء گرو توں بھیک مانگنے توں حاصل شدہ کھانے نوں سرشار کرکے مراقبہ تے ندھیڈیاسن وچ مصروف سن ۔
ویداں دا مطالعہ شروان پورنیما دی نیک نامی تقریب توں شروع ہُندا سی تے پوشا پورنیما دی سرکشی دے نال ختم ہُندا سی۔ باقی مہینےآں وچ ، ناواقف سبق دی تعدد بار بار چلدی رہی۔ طلباء وکھ وکھ سبق لیندے سن ، نال ننيں۔ پرتی پڈا تے اشٹامی پڑھدے سن ۔ پنڈ ، قصبے یا محلے وچ ، حادّاتی آفات تے اشرافیہ دی آمد دی وجہ توں خاص غلطیاں ہوئیاں سن۔ انادھیایا وچ ادھیت ویدامانترس دی تکرار تے انحراف دا مطالعہ ممنوع نئيں سی۔ رواج طلباء نوں ونويں دے اصولاں دی خلاف ورزی کرنے اُتے سزا دینا سی۔ نصاب دی توسیع دے نال ہی ، ویداں تے ویدنگاں دے علاوہ ادب ، فلسفہ ، علم نجوم ، گرائمر تے میڈیکل سائنس جداں مضامین دی تدریس دا آغاز ہويا۔ ٹول اسکول ، خانقاہ تے ویہاراں دا مطالعہ کيتا گیا۔
کاشی ، تکشلا ، نالندہ ، وكرمشلا ، ولبھي ، اودتپري ، جگددل ، نادیہ ، متھلا ، پریاگ ، ایودھیا وغیرہ تعلیم دے مرکز سن . جنوبی ہندوستان وچ ایناریئم ، صلوتگی ، تیرومککدال ، ملکاپورم ترووریور وچ مشہور اسکول سن ۔ علمبرداراں دے ذریعہ تعلیم دا فروغ تے پھیلاؤ صدیاں تک جاری رہیا۔ کدی پور تے سروگیان پور دے آگرہار خصوصی تعلیمی مراکز سن ۔ قدیم تعلیم اکثر انفرادی ہُندی سی۔ کہانی ، اداکاری وغیرہ تعلیم دا ذریعہ سن ۔ درس طلباء دی قابلیت دے مطابق کيتا گیا سی ، یعنی مضامین نوں یاد رکھنے دے لئی ، ستتراں ، کاریکاں تے سرناں توں کم لیا گیا سی۔ کسی وی مضمون دی گہرائی تک پہونچنے دے لئی پچھلا تے پچھلا طریقہ بہت مفید سی۔ مختلف مراحل دے طالب علماں نوں اک مضمون سکھانے دے لئی ، مرتکز طریقہ خاص طور اُتے استعمال کيتا جاندا سی۔ کسی اک متن دے وڈے تے چھوٹے ورژن نوں اس عمل دے لئی کارآمد سمجھیا جاندا سی۔
بودھاں تے جیناں دی تعلیمات وی کچھ ایسی ہی سن۔
ابتدائی عام دور — اعلیٰ قرون وسطی
[سودھو]قرون وسطی دا دور
[سودھو]ہندوستان وچ مسلم ریاست دے قیام دے نال ہی اسلامی تعلیم پھیلنا شروع ہوگئی۔ صرف فارسی بولی جاننے والے ہی سرکاری کم دے لائق سمجھے جانے لگے۔ ہندوواں نے عربی تے فارسی پڑھنا شروع کيتی۔ شہنشاہاں تے دوسرے حکمراناں دی ذاتی دلچسپی دے مطابق تعلیم اسلامی بنیاداں اُتے شروع کيتی گئی سی۔ مسیتاں نوں اسلام دے تحفظ تے تبلیغ دے نال نال مکتب ، مدرسےآں تے کتاباں خاناں دے قیام دے لئی وی بنایا گیا سی۔ مکتب ابتدائی تعلیم دے مراکز تے اعلیٰ تعلیم دے مدارس سن ۔ مکتب دی تعلیم دینی سی۔ طلباء نے قرآن مجید دے کچھ حصے حفظ کرلئے۔ اس نے پڑھنا ، لکھنا ، ریاضی ، آرگین وی سی تے چیٹی پٹری وی سکھیا۔ انہاں وچ ہندو بچے وی تعلیم حاصل کردے سن ۔
مکتب وچ تعلیم حاصل کرنے دے بعد طلباء مدرسےآں وچ داخل ہُندے سن ۔ ایتھے دینی تعلیم پڑھائی جاندی سی۔ اس دے نال ہی تریخ ، ادب ، گرائمر ، منطق ، ریاضی ، قانون وغیرہ دی تعلیم حاصل کيتی گئی۔ حکومت استاداں دی تقرری کردی سی۔ کدرے اسنوں بااثر افراد نے وی مقرر کيتا سی۔ درس فارسی دے ذریعے سی۔ عربی مسلماناں دے لئی اک لازمی متن دا مضمون سی۔ کچھ مدرسے وچ ہاسٹل دا انتظام سی۔ غریب طلبہ وظائف حاصل کردے سن ۔ یتیم خاناں دا آپریشن کيتا گیا۔ تعلیم مفت سی۔ ہتھ توں لکھی ہوئی کتاباں پڑھ کر مطالعہ کيتیاں گئیاں۔
محلات دے اندر شہزادےآں دے لئی تعلیم دا انتظام کيتا گیا سی۔ شائستہ ، فوجی تنظیم ، جنگی کارروائیاں ، ادب ، تریخ ، گرائمر ، قانون وغیرہ دا علم گھریلو معلمین توں حاصل کيتا گیا۔ شہزادیاں نے وی تعلیم حاصل کيتی۔ استاداں دا بے حد احترام کيتا گیا۔ اوہ عالم تے نیک آدمی سی۔ طلباء تے استاداں وچ باہمی محبت تے احترام سی۔ سادگی ، فضیلت ، تعلیم تے مذہب اُتے زور دتا گیا۔ حفظ کرنے دی روایت سی۔ سبق سوال ، تشریح تے مثالاں توں پڑھایا جاندا سی۔ کوئی امتحان نئيں سی۔ استاداں طلبہ دی قابلیت تے وظائف دے بارے وچ حقائق حاصل کردے سن جنھاں مطالعہ دی تدریس وچ موصول ہونے والے مواقع وچ کامیابی حاصل ہُندی سی۔ جرمانے استعمال ہُندے سن ۔ روزی کمانے دے لئی تعلیم وی دتی گئی سی۔ دہلی ، آگرہ ، بیدار ، جون پور ، مالوا مسلم تعلیم دے مراکز سن ۔ ایتھے تک کہ مسلم حکمراناں دی سرپرستی دی عدم موجودگی وچ ، سنسکرت دے اشعار ، ڈرامہ ، گرائمر ، فلسفیانہ متن تے پڑھنے دی تخلیق تے پڑھنے دے برابر رہے۔ پہلے دا ایف اے
چینی اسکالرز جداں زوان زانگ تے یی جِنگ بدھ مت دے متناں دا سروے کرنے سیکھنے دے ہندوستانی ادارےآں وچ پہنچے۔ [۸] یی جِنگ نے ہندوستان ، جاپان ، تے کوریا دے 56 اسکالراں دی آمد دے نال نال نوٹ کيتا۔ [۹] اُتے ، سیکھنے دے بدھ مت دے ادارے آہستہ آہستہ اس دور دے دوران برہمن مذہب دی اک نسل نو روایت نوں راستہ فراہم کررہے سن ۔ ہندوستان توں آئے ہوئے اسکالر وی بدھ مت دے متون دا ترجمہ کرنے چین گئے۔ [۱۰] دسويں صدی دے دوران ، نالندا نال تعلق رکھنے والے دھرمیڈوا نامی راہب چین دا سفر کيتا تے متعدد نصوص دا ترجمہ کيتا۔ وکرمشیلہ دے اک ہور مرکز نے تبت دے نال نیڑےی تعلقات برقرار رکھے سن ۔ تبت دے سفر توں پہلے بدھ مت دی استاداں وکرمشیلہ وچ ہیڈ راہب سن۔
شاہی سرپرستی دیاں مثالاں وچ 945 عیسوی وچ راستریکٹا خاندان دے تحت عمارتاں دی تعمیر وی شامل اے۔ انہاں ادارےآں نے متعدد رہائش گاہاں دے نال نال ریاست دے زیر اہتمام تعلیم تے طلباء تے اسکالرز دے انتظامات دا بندوبست کيتا۔ [۱۱] 1024 عیسوی وچ چولا خاندان دی طرف توں وی ايسے طرح دے انتظامات کیتے گئے سن ، جنہاں نے تعلیمی ادارےآں وچ منتخب طلبا نوں ریاستی مدد فراہم کيتی۔ [۱۲] چدمبرم وچ واقع نٹاراجا مندر وچ واقع اسکول وچ 12 تا 13 صدی دے اسکول شامل سن جس وچ 20 لائبریرین ملازم سن ، انہاں وچوں 8 نسخےآں دے کاپی سن تے 2 کاپی شدہ مخطوطات دی تصدیق دے لئی ملازم سن ۔ [۱۳] بقیہ عملے نے ہور فرائض سرانجام دتے ، بشمول حوالے دے مواد دی حفاظت تے بحالی۔
اس عرصے دے دوران اک ہور اسٹیبلشمنٹ اڈنڈاپورہ انسٹی ٹیوٹ اے جو اٹھويں صدی دے دوران پالیا خاندان دی سرپرستی وچ قائم ہوئی سی ۔ [۱۴] اس ادارے نے تبت دے نال تعلقات استوار کیتے تے تانترک بدھ مت دا مرکز بن گیا۔ 10–11 ويں صدی دے دوران راہباں دی تعداد اک ہزار تک پہنچ گئی ، جو مقدس مہابودھی کمپلیکس وچ راہباں دی طاقت دے برابر سی۔ اسلامی اسکالر البیرونی دی آمد دے وقت ہندوستان وچ پہلے توں ہی سائنس تے ٹکنالوجی دا اک قائم نظام موجود سی۔ [۱۵] اس دے علاوہ 12 ويں صدی تک ، ہندوستان دی شمالی سرحداں توں ہونے والے حملےآں نے روايتی تعلیمی نظام نوں درہم برہم کردتا جدوں غیر ملکی فوجاں نے ہور ادارےآں دے علاوہ تعلیمی ادارےآں اُتے چھاپے مارے۔
دیر توں قرون وسطی — ابتدائی جدید دور
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b9/Mir_Sayyid_Ali_-_Portrait_of_a_Young_Indian_Scholar.jpg/220px-Mir_Sayyid_Ali_-_Portrait_of_a_Young_Indian_Scholar.jpg)
ہندوستان وچ اسلام دی آمد دے نال ہی تعلیم دے روايتی طریقے تیزی توں اسلامی زیر اثر آئے۔ [۱۶] مغل توں پہلے دے حکمراناں جداں قطب الدین ایبک تے دوسرے مسلم حکمراناں نے ایداں دے ادارےآں دا آغاز کيتا جس توں مذہبی علم حاصل ہويا۔ نظام الدین اولیا تے معین الدین چشتی جداں اسکالر ممتاز معلم بن گئے تے اسلامی خانقانيں قائم کيتیاں۔ انسانیت تے سائنس دے مطالعہ دے لئی بخارا تے افغانستان دے طلباء ہندوستان تشریف لائے۔
بھارت وچ تعلیم دے اسلامی ادارے روايتی شامل مدرسےآں تے مکتبےآں جس گرامر، فلسفہ، ریاضی، تے قانون توں متاثر سکھایا یونانی طرف توں وراثت وچ روایات فارس تے مشرق وسطی بھارت وچ انہاں علاقےآں توں اسلام توں پہلے پھیلاؤ.[۱۷] اس روايتی اسلامی تعلیم دی اک خصوصیت اس وچ سائنس تے انسانیت دے وچکار رابطے اُتے زور دینا سی۔ ہندوستان وچ تعلیم دے مراکز وچوں 18 ويں صدی وچ دہلی مدرسہ رحیمیہ سی جو شاہ ولی اللہ دے زیر نگرانی سی ، جو اک اسلامی تعلیمات تے سائنس نوں متوازن کرنے دے نقطہ نظر دے حامی سی۔ [۱۸] مدرسہ رحیمیہ کے کورس وچ گرائمر اُتے 2 کتاباں ، فلسفے اُتے 1 کتاب ، منطق اُتے 2 کتاباں ، فلکیات تے ریاضی دی 2 کتاباں تے تصوف اُتے 5 کتاباں تجویز کيتیاں گئیاں۔ ملیا نظام الدین سہلوی دے ماتحت لکھنؤ وچ اک ہور نامور مرکز قائم ہويا ، جس نے فرنگی محل وچ تعلیم حاصل کيتی تے درس نظامی کے ناں توں اک کورس طے کيتا جس نے روايتی علوم نوں جدید تے منطق اُتے زور دتا۔
اکبر دی حکمرانی دے تحت نظام تعلیم نے بادشاہ دے نال اک جامع طرز عمل اپنایا: طب ، زراعت ، جغرافیہ ، تے دوسری زباناں تے مذاہب دے متن جداں سنسکرت وچ پتنجلی دا کم۔ [۱۹] اس مدت وچ روايتی سائنس دے خیالات توں متاثر سی ارسطو ، باسکر دوم ، چرک تے ابن سینا .[۲۰] مغل ہندوستان وچ ایہ جامع طرز عمل غیر معمولی نئيں سی۔ [۱۸] زیادہ قدامت پسند بادشاہ اورنگزیب وی مضامین دی تعلیم دے حق وچ سی جس دا اطلاق انتظامیہ اُتے ہوسکدا اے۔ مغلاں، حقیقت وچ ، علوم نوں اک لبرل انداز فکر اپنایا تے فارس دے نال رابطہ دے طور اُتے زیادہ اسہشنو اضافہ عثمانی تعلیم دے اسکول آہستہ آہستہ زیادہ آرام دہ اسکول دی طرف توں بدل جانے لگا.[۲۱]
قرون وسطی نے وی ہندوستان وچ نجی ٹیوشن دے عروج نوں دیکھیا کیونجے ریاست عوامی تعلیم دے نظام وچ سرمایہ کاری کرنے وچ ناکام رہی اے۔ اک ٹیوٹر ، یا ریاضی ، اک پڑھیا لکھیا پیشہ ور سی جو کیلنڈر بنانے یا شرافت دے لئے محصول دا تخمینہ لگانے جداں کم انجام دے کے مناسب زندگی گزار سکدا سی۔ [۲۰] اس دور وچ اک ہور رجحان پیشہ ور افراد وچ نقل و حرکت اے ، جس دی مثال قائم خان نے دتی ، جو چمڑے دے جوتاں دی تیاری تے توپ بنانے وچ مہارت حاصل کرنے دے لئی مشہور شہزادہ سی۔
جدید دور
[سودھو]ہندوستان وچ جدید تعلیم دی بنیاد یوروپی مبلغین تے کاروباری افراد دے ہتھوں رکھی گئی سی۔ اس نے بوہت سارے اسکول قائم کیتے۔ شروع وچ ، مدراس انہاں دا کم دا میدان سی۔ آہستہ آہستہ بنگال وچ وی کم دا دائرہ وسیع ہونے لگا۔ انہاں اسکولاں وچ عیسائیت دی تعلیمات دے نال نال تریخ ، جغرافیہ ، گرائمر ، ریاضی ، ادبیات جداں مضامین وی پڑھائے جاندے سن ۔ اتوار دے روز اسکول بند سی۔ بہت سارے استاداں کئی قسماں وچ طلباء نوں پڑھاندے سن ۔ درس و تدریس دا وقت مقرر سی۔ سال بھر وچ بہت ساری چھوٹی چھوٹی چھٹیاں سن۔
اکثر ، 150 سال بعد ، مرچنٹ ایسٹ انڈیا کمپنی نے حکمرانی کرنا شروع کردتی۔ کمپنی توسیع وچ رکاوٹ دے خوف توں تعلیم توں لاتعلق رہی۔ بہر حال ، خاص مقصد تے مقصد دے نال ، کلکتہ مدرسہ کمپنی دا قیام کلکتہ وچ 1781 وچ تے سن 1792 وچ بنارس ، جوناتھن ڈنکن وچ سنسکرت کالج نے کيتا سی۔ پروپیگنڈا دے سلسلے وچ وی کمپنی دی پالیسی تبدیل ہونا شروع ہوگئی۔ کمپنی ہن اپنی ریاست دے ہندوستانیاں نوں تعلیم دلانے دی ضرورت نوں سمجھ گئی اے۔ 1813 دی رٹ دے مطابق تعلیم وچ رقم خرچ کرنے دا فیصلہ کيتا گیا سی۔ مشرقی تے مغربی تعلیم دے حامیاں وچ اختلاف سی کہ کس قسم دی تعلیم دتی جانی چاہیدا۔ بحث چلدی رہی۔ آخر کار ، لارڈ میکولے دی منطق تے راجہ رام موہن رائے دی حمایت توں متاثر ہوکے 1835 وچ لارڈ بینٹینک نے انگریزی بولی و ادب تے یورپی تریخ ، سائنس وغیرہ دا مطالعہ کرنے دا فیصلہ کيتا تے ايسے طرح 1813 دے فرمان وچ اس رقم دی منظوری دی۔ خرچ کيتا جائے اورینٹل تعلیم جاری رہی ، لیکن انگریزی تے مغربی مضامین دے مطالعہ تے تعلیم اُتے زیادہ زور دینا چاہیدا۔
مغربی تعلیم یافتہ ہندوستانیاں دی معاشی حالت وچ بہتری دیکھ کے عوام نے ایتھے جھکاؤ شروع کيتا۔ حکومت نے انگریزی تعلیم یافتہ ہندوستانیاں نوں سرکاری عہدےآں اُتے مقرر کرنے دی پالیسی دا اعلان کردے ہی انگریزی اسکولاں وچ وڈی تعداد وچ طلباء دا داخلہ شروع کردتا۔ حکومتی حوصلہ افزائی دے نال ، انگریزی تعلیم نوں وی انفرادی مدد کيتی خاطر خواہ رقم ملی۔ انگریزی سلطنت دی توسیع دے نال ، ہور عملہ تے معالج ، انجینئر تے قانون بنانے والےآں دی ضرورت سی۔ حکومت دا وژن مفید تعلیم دی طرف سی۔ میڈیکل ، انجینئرنگ تے لاء کالج قائم ہونا شروع ہوگئے۔ خواتین دی حالت تے انہاں دی تعلیم نوں بہتر بنانے دے لئی جیوتیبا پھُل نے 1848 وچ اک اسکول کھولیا۔ اس کم دے لئی ایہ ملک دا پہلا اسکول سی۔ جے استاداں نوں لڑکیوں نوں پڑھانا نئيں مل سکیا تاں اس نے خود کچھ دن ایہ کم کيتا تے اپنی بیوی ساوتری نوں اہل بنا لیا۔ اعلیٰ طبقے دے لوکاں نے شروع توں ہی انہاں دے کم وچ رکاوٹ ڈالنے دی کوشش کيتی ، لیکن جداں ہی پھولی اگے ودھدی رہی ، اس نے اپنے والد نوں شوہر تے بیوی نوں گھر توں بے دخل کرنے اُتے مجبور کردتا۔ اس نے اک دے بعد اک لڑکیوں دے لئی تن اسکول کھولے۔ خواتین دی تعلیم اُتے توجہ دتی گئی۔
1853 وچ تعلیم دی پیشرفت نوں جانچنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ 1854 وچ ، کمیٹی دے فیصلے بڈ دے تدریسی مقالے وچ کمپنی نوں بھیجے گئے۔ سنسکرت ، عربی تے فارسی بولی دا علم ضروری سمجھیا جاندا سی۔ صنعتی اسکول تے یونیورسٹیاں قائم کرنے دی تجویز پیش کيتی گئی۔ صبح محکمہ تعلیم استاداں دی تربیت ، تعلیم وغیرہ دی سفارش کيتی گئی۔ آزادی جنگ 1857 وچ شروع ہوئی جس نے تعلیم دی ترقی وچ رکاوٹ پائی۔ بنیادی تعلیم نظرانداز ہی رہی۔ اعلیٰ تعلیم نے ترقی کيتی۔ 1857 وچ کلکتہ ، بمبئی تے مدراس وچ یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔
سر ولیم ولسن ہنٹر دی سربراہی وچ ہندوستان دے ایجوکیشن کمیشن نوں 1882 وچ تعلیم دے سوالات اُتے غور کرنے دے لئی مقرر کيتا گیا سی ، بنیادی طور اُتے بنیادی تعلیم دی حالت دا جائزہ لینا۔ کمیشن نے پرائمری تعلیم دے لئی مناسب تجاویز پیش کيتیاں ۔ حکومت کیتی کوشش نوں ثانوی تعلیم توں لے کے ابتدائی تعلیم دی تنظیم وچ تبدیل کرنے دی سفارش کيتی گئی۔ گورنمنٹ سیکنڈری اسکولاں وچ ہر ضلع وچ اک توں زیادہ نئيں ہونا چاہیدا۔ تدریس دا ذریعہ ثانوی سطح وچ انگریزی اے۔ کمیشن نے ثانوی اسکولاں دی بہتری تے پیشہ ورانہ تعلیم دے پھیلاؤ دے لئی سفارشات پیش کيتیاں ۔ کمیشن نے گرانٹ انہاں ایڈ نظام تے سرکاری تعلیمی محکمےآں وچ اصلاحات ، دینی تعلیم ، خواتین دی تعلیم ، مسلماناں دی تعلیم وغیرہ اُتے وی روشنی پائی۔
کمیشن دی سفارشات توں ہندوستانی تعلیم وچ ترقی ہوئی۔ اسکولاں دی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ شہراں وچ میونسپل کونسلاں تشکیل دتیاں گئیاں تے دیہات وچ ضلعی پارشاد تشکیل دتی گئی تے ایجوکیشن کمیشن نے پرائمری تعلیم انہاں اُتے چھڈ دتی لیکن اسنوں کوئی خاص فائدہ نئيں ہويا۔ پرائمری تعلیم دی حالت بہتر نئيں ہوسکيتی۔ محکمہ سرکاری تعلیم نے ثانوی تعلیم دی حمایت جاری رکھی۔ انگریزی تعلیم دا ذریعہ سی۔ مادری بولی نوں نظرانداز کيتا گیا۔ تعلیمی ادارےآں تے تعلیم یافتہ افراد دی تعداد وچ اضافہ ہويا ، لیکن تعلیم دا معیار گر گیا۔ ہندوستانیاں دے وچکار جامع تے آزاد قومی تعلیم دی ضرورت دا احساس سی جو ملک دی ترقی چاہندے نيں۔ آزادی پسند ہندوستانیاں تے ہندوستانی محبت کرنے والےآں نے اصلاح دا کم اٹھایا۔ 1870 وچ ، پونہ وچ فرگوسن کالج دی بنیاد بال گنگا دھار تلک تے انہاں دے ساتھیاں نے ، دیہانند اینگلو ویدک کالج لاہور وچ آریاسمج نے 1886 وچ تے سنٹرل ہندو کالجز کاشی وچ 1898 وچ مسز اینی بیسنٹ دے ذریعہ قائم کيتا سی ۔
[۲۲] 1894ماں ، راجہ چھترپتی شاہوجی مہاراج نے شاہی ریاست کولہاپور دلت تے او بی سی دے لئی اسکول تعمیر کیئے تے ہوسٹل کھولے ۔ اس توں تعلیم نوں فروغ ملیا تے معاشرتی حیثیت انہاں وچ تبدیل ہونا شروع ہوگئی۔ 1894 توں 1922 تک پسماندہ ذاتاں سمیت معاشرے دے تمام طبقات دے لئی وکھ وکھ سرکاری ادارے کھولنے دا آغاز کيتا۔ ایہ ذاتاں دی تعلیم دے لئی اک انوکھا اقدام سی جسنوں صدیاں توں نظرانداز کيتا جارہیا سی ، اس اقدام وچ دلت-او بی سی دے بچےآں دی تعلیم دے لئی خصوصی کوششاں کيتیاں گئیاں۔ انہاں نے غریب تے غریب گھراناں دے بچےآں نوں اعلیٰ تعلیم دے لئی مالی امداد فراہم کيتی۔ 1920 وچ ، ہاسٹل ناسک وچ رکھیا گیا سی۔ ساہو مہاراج دی کاوشاں دا نتیجہ انہاں دے اقتدار وچ نظر آندا سی۔ جدوں ساہو جی مہاراج نے دیکھیا کہ ریاست دے اسکولاں کالجاں وچ اچھوت پسماندہ ذات دے طلباء دی تعداد کافی اے تاں ، اس نے پسماندہ طبقات دے لئی کھولے گئے وکھ اسکول تے ہاسٹل بند کردتے تے عام طالب علماں دے نال نال انہاں نوں پڑھنے دی سہولت مہیا کردتی۔ دے ڈاکٹر بھیم راؤ امبیڈکر بیرودا نریش دے وظیفے اُتے تعلیم حاصل کرنے بیرون ملک چلے گئے لیکن اسکالرشپ دے وسط دے راستے بند ہونے دی وجہ توں انہاں نوں ہندوستان واپس آنا پيا۔ جدوں ساہوجی مہاراج نوں اس دے بارے وچ معلوم ہويا تاں مہاراج نے اپنی ہور تعلیم جاری رکھنے دے لئی انہاں دا نال دتا۔
1901 وچ ، لارڈ کرزن نے شملہ وچ اک خفیہ تعلیمی کانفرنس دا انعقاد کيتا ، جس نے 152 تجاویز نوں قبول کيتا۔ اس وچ کِسے ہندوستانی نوں نئيں بلايا گیا سی تے نہ ہی کانفرنس دے فیصلے شائع ہوئے سن ۔ ہندوستانی اسنوں اپنے خلاف سازش سمجھدے سن ۔ کرزون نوں ہندوستانیاں دی حمایت حاصل نئيں ہوئے سکيتی۔ پرائمری تعلیم دی ترقی دے لئی ، کرزون نے معقول رقم دی منظوری دتی ، استاداں دی تربیت دا بندوبست کيتا تے تعلیمی گرانٹ دے طریقہ کار تے نصاب نوں بہتر بنایا۔ کرزون نے رائے دتی کہ پرائمری تعلیم صرف مادری بولی سے ہی دتی جانی چاہیدا۔ ثانوی اسکولاں توں زیادہ سرکاری تعلیمی ادارےآں تے یونیورسٹی دا کنٹرول ضروری سمجھیا جاندا سی۔ مالی اعانت وچ اضافہ کيتا گیا۔ کورس نوں بہتر بنایا گیا سی۔ کرزون نے ثانوی تعلیم دے میدان وچ حکومت نوں واپس لینا مناسب نئيں سمجھیا ، حکومت دے براہ راست اثر و رسوخ وچ اضافہ کرنا ضروری سی۔ لہذا اوہ سرکاری اسکولاں دی تعداد وچ اضافہ کرنا چاہندا سی۔ لارڈ کرزن نے یونیورسٹی تے اعلیٰ تعلیم دے فروغ دے لئی 1902 وچ ہندوستانی یونیورسٹی کمیشن دا تقرر کيتا۔ کمیشن نے نصاب ، امتحان ، تدریسی ، کالجاں دی تعلیم ، یونیورسٹیاں دی تنظیم نو وغیرہ جداں موضوعات اُتے غور کردے ہوئے تجاویز پیش کيتیاں ۔ اس کمیشن وچ کوئی ہندوستانی وی نئيں سی۔ اس اُتے ہندوستانیاں وچ غم و غصہ بڑھدا گیا۔ اس نے احتجاج کيتا۔ 1904 وچ ، ہندوستانی یونیورسٹی قانون نافذ کيتا گیا۔ محکمہ آثار قدیمہ دے قیام دے نال ہی ، قدیم ہندوستان دی تریخ دے مندرجات نوں محفوظ کرنا شروع کيتا گیا۔ 1905 دی سودیشی تحریک دے وقت ، کلکتہ وچ نسلی تعلیم کونسل قائم کيتی گئی سی تے اک نیشنل کالج قائم کيتا گیا سی ، جس دے پہلے پرنسپل اروند گھوش سن ۔ بنگال ٹیکنیکل انسٹی ٹیوٹ وی قائم کيتا گیا سی۔
1911 وچ ، گوپال کرشنا گوکھلے نے پرائمری تعلیم نوں مفت تے لازمی بنانے دی کوشش کيتی۔ اوہ برطانوی حکومت تے اس دے حامیاں دی مخالفت کيتی وجہ توں کامیاب نئيں ہوسکے۔ 1913 وچ ، حکومت ہند نے تعلیم وچ متعدد تبدیلیاں دا تصور کيتا۔ لیکن پہلی جنگ عظیم دی وجہ توں کچھ نئيں ہوسکیا۔ کلکتہ یونیورسٹی کمیشن پہلی عالمی جنگ دے اختتام اُتے مقرر ہويا۔ کمیشن نے استاداں دی تربیت ، انٹرمیڈیٹ کالجز دا قیام ، ہائی اسکولاں تے انٹرمیڈیٹ بورڈز دی تنظیم ، تعلیم دا میڈیم ، ڈھاکہ وچ یونیورسٹیاں دا قیام ، کلکتہ وچ کالجاں دا انتظام ، وائس چانسلرز ، امتحانات ، مسلم تعلیم ، خواتین تعلیم ، پیشہ ورانہ تے صنعتی تعلیم وغیرہ دی تربیت دتی اے۔ عنوانات اُتے سفارشات دتیاں بنیادی تعلیم دے قوانین بمبئی ، بنگال ، بہار ، آسام وغیرہ صوبےآں وچ بنائے گئے سن ۔ سیکنڈری سیکٹر وچ وی ترقی ہوئی۔ طلبہ دی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ تجارت تے کاروبار نوں سیکنڈری کورس وچ رکھیا گیا سی۔ اسکول چھڈنے دا سرٹیفکیٹ امتحان جاری رہیا۔ انگریزی دی اہمیت وچ اضافہ ہويا۔ استاداں دی اک وڈی تعداد نے تربیت شروع کيتی۔
1916 تک ہندوستان وچ پنج یونیورسٹیاں سن۔ ہن ست نويں یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ بنارس ہندو یونیورسٹی تے میسور یونیورسٹی 1916 وچ ، پٹنہ یونیورسٹی 1917 وچ ، عثمانیہ یونیورسٹی 1918 وچ ، علی گڑھ مسلم یونیورسٹی 1920 وچ تے لکھنؤ تے ڈھاکہ یونیورسٹی 1921 وچ قائم ہوئی۔ عدم تعاون دی تحریک نے قومی تعلیم دی ترقی نوں تقویت تے قوت بخشی۔ بہار ودیاپیٹھ ، کاشی ودیاپیٹھ ، گوڈیا سروویدیایتان ، تلک ودیاپیٹھ ، گجرات ودیاپیٹھ ، یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ وغیرہ جداں قومی ادارے قائم ہوئے۔ تعلیم وچ عملیندا لیانے دی کوشش کيتی گئی۔ 1921 توں ، نويں اصلاحات ایکٹ دے مطابق تعلیم تمام صوبےآں وچ ہندوستانی وزرا دے اختیار وچ آئی۔ لیکن حکومتی تعاون نہ ہونے دی وجہ توں مفید اسکیماں اُتے عمل درآمد ممکن نئيں سی۔ تقریبا تمام صوبےآں وچ پرائمری تعلیم نوں لازمی قرار دینے دی کوشش رائیگاں گئی۔ ثانوی تعلیم وچ توسیع ہُندی رہی لیکن مناسب تنظیم نہ ہونے دی وجہ توں اس دے مسائل حل نئيں ہوسکے۔ تعلیم ختم کرنے دے بعد ، طلبا کچھ وی نئيں کر پاواں گے۔ دہلی (1922) ، ناگپور (1923) ، آگرہ (1927) ، آندھرا (1926) تے انمالائی (1926) وچ یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ بمبئی ، پٹنہ ، کلکتہ ، پنجاب ، مدراس تے الہ آباد یونیورسٹیاں دی تنظیم نو کيتی گئی۔ کالجاں دی تعداد وچ اضافہ ہويا۔ پیشہ ورانہ تعلیم ، خواتین دی تعلیم ، مسلماناں دی تعلیم ، ہریجناں دی تعلیم ، تے مجرماں دی تعلیم وچ ترقی ہوئی۔
سائمن کمیشن نوں اگلی حکومت اصلاحات دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ ہارٹگ کمیٹی اس کمیشن دا لازمی حصہ سی۔ اس دا کم ہندوستانی تعلیم دے مسائل دی تحقیقات کرنا سی۔ کمیٹی نے رپورٹ وچ 1918 توں 1927 تک مروجہ تعلیم دی خوبیاں تے برتاؤ دا جائزہ لیا تے بہتری دے لئی ہدایات دتیاں
1930–1935 دے درمیان ، ریاستہائے متحدہ وچ بے روزگاری دے مسئلے نوں حل کرنے دے لئی اک کمیٹی تشکیل دتی گئی۔ عملی تعلیم اُتے زور دتا گیا۔ انٹرمیڈیٹ دی دو سالاں وچوں اک تعلیم اسکول دے نال کرنی چاہیدا ، تاکہ مطالعات 11 سال پرانے ہون۔ باقی اک سال بی اے اے۔ دے نال وابستہ ہوکے بی اے کورس تن سال دے لئی کيتا جانا چاہیدا. سیکنڈری وچ چھ سال دے دو حصے ہونے چاہئاں۔ لوئر سیکنڈری دے تن سال تے ہائر سیکنڈری دے تن سال۔ پچھلے تن سالاں وچ عمومی تعلیم دے نال نال زراعت ، دستکاری ، کاروبار وی سکھایا جانا چاہیدا۔ کمیٹی دی انہاں سفارشات اُتے عمل درآمد نئيں ہويا۔
1937 وچ ، تعلیم دی اک اسکیم تیار کيتی گئی جو 1938 وچ بیسک ایجوکیشن دے ناں توں مشہور ہوئی۔ ست توں گیارہ سال دے بچےآں دی تعلیم لازمی ہونی چاہیدا۔ تعلیم مادری بولی وچ ہونی چاہیدا۔ مطالعہ ہندوستانی۔ چرخہ ، لوم ، زراعت ، لکڑی دے کم تعلیم دا مرکز ہونا چاہیدا ، جس دی بنیاد اُتے ادب ، جغرافیہ ، تریخ ، ریاضی دا مطالعہ کيتا جانا چاہیدا۔ تبدیلیاں 1945 وچ کيتیاں گئیاں تے اس تبدیل شدہ اسکیم دا ناں 'نیا تالیم' رکھیا گیا۔ اس دے چار حصے سن (1) پری بیسک ، (2) بنیادی ، (3) اعلیٰ بنیادی تے (4) بالغ تعلیم۔ ہندوستانی طلمی یونین (انڈین ایجوکیشنل ایسوسی ایشن) نوں اس دے کماں دا انچارج چھڈ دتا گیا سی۔
1945 وچ ، سارجیٹ منصوبہ تیار کيتا گیا ، جس دی وجہ توں دوسری جنگ عظیم ختم ہوئی۔ چھ توں 14 سال دی عمر دے لڑکےآں تے لڑکیوں دے لئی لازمی تعلیم ہونی چاہیدا۔ جونیئر بیسک اسکول ، سینئر بیسک اسکول ، لٹریری ہائی اسکول تے ووکیشنل ہائی اسکول وچ 11 سال دی عمر توں لے کے 17 سال دی عمر تک تعلیم حاصل کيتی جانی چاہیدا۔ اس دے بعد ، یونیورسٹی وچ داخلہ حاصل کرن۔ ڈگری کورس تن سال پرانا اے۔ انٹرمیڈیٹ کلاسنوں ختم کيتا جائے۔ نرسری اسکول پنج مراحل توں وی کم دے لئی۔ میڈیم مادری زبان ہونی چاہیدا۔
روايتی اسکول
[سودھو]ہندوستان وچ مردانہ تعلیم دا آغاز روايتی اسکولاں وچ گروکول کہلانے والے گرو دی نگرانی وچ ہويا۔ گروکولاں دی عوامی امداد توں تعاون کيتا گیا سی تے ایہ پبلک اسکول دے دفاتر دی ابتدائی شکلاں وچوں اک سی۔ اُتے انہاں گروکولاں نے ہندوستانی معاشرے دی اعلیٰ ذات نوں ہی پالیا تے مغلوب عوام نوں کسی رسمی تعلیم توں انکار کردتا گیا۔ [۲۳]
ابتدائی وقت توں نوآبادیاتی دور تک دیسی تعلیم نوں زیادہ اہمیت دتی جاندی سی۔
ہندو کے ہر گاؤں میں جس نے اپنی شکل برقرار رکھی ہے ، مجھے یقین ہے کہ علم کے مضامین کو ڈھونڈنے کی کوشش کی جارہی ہے۔ کہ وہاں کوئی بچ isہ نہیں ، سوائے اس کے کہ باہر جانے والے افراد (جو معاشرے کا کوئی حصہ نہیں بنتے) ، جو پڑھنے ، لکھنے ، تحلیل کرنے کے قابل نہیں ہے ، سیکھنے کی آخری شاخ میں وہ اعتراف کے ساتھ سب سے زیادہ ماہر ہیں۔
نوآبادیاتی دور
[سودھو]جیسیوٹس نے ہندوستان نوں سن 1542 وچ سینٹ پال کالج ، گوا دے بانی دے ذریعے ، یورپی کالج سسٹم تے کتاباں دی چھپائی دونے توں تعارف کرایا۔ فرانسیسی مسافر فرانسواس پیرارڈ ڈی لاوال ، جو گوا دا دورہ کيتا سی۔ 1608 وچ ، کالج آف سینٹ پال دی وضاحت کردے ہوئے ، اوتھے مفت پڑھائے جانے والے مضامین دی مختلف تعریف کيتی گئی۔ دوسرے بوہت سارے یورپی سیاحاں دی طرح ، جنہاں نے وی کالج دا دورہ کيتا ، اس نے ریکارڈ کيتا کہ اس وقت اس وچ ایشیاء دے تمام مشناں توں 3،000 طلبا موجود سن ۔ اس دی لائبریری ایشیاء دی سب توں وڈی کتاب سی ، تے اوتھے پہلا پرنٹنگ پریس لگیا ہويا سی۔
برٹش انڈیا
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f2/Literacy_India_1901_2011_Detail.png/220px-Literacy_India_1901_2011_Detail.png)
ولیم ولبرفور ، تے چارلس گرانٹ دی پسند دی دہائیاں دی دہائیاں دے نتیجے وچ ، ایسٹ انڈیا کمپنی دے چارٹر دی 1813 دی تجدید نے اس کمپنی دی کارپوریٹ سرگرمیاں دے علاوہ ، سابقہ خارج ہونے والے مسیحیاں نوں آبادی دی تعلیم دے لئی تعلیم ، تے اس دی مدد کرنے دا فریضہ سرانجام دتا۔ .[۲۶] کمپنی دے افسران اس بارے وچ تقسیم سن کہ اس مسلط ڈیوٹی نوں کس طرح نافذ کيتا جاسکے ، مستشرقین دے نال ، جو ایہ سمجھدے نيں کہ ہندوستانی زباناں وچ تعلیم ہونی چاہیدا (جس وچ اوہ سنسکرت یا فارسی ورگی کلاسیکی یا عدالدی بولی نوں پسند کردے نيں) ، جدوں کہ استعمال کنندہ (انگلیسٹ وی کہیا جاندا اے )۔ لارڈ ولیم بینٹینک ، تے تھامس میکالے دی طرح ، پختہ یقین رکھدے سن کہ روايتی ہندوستان دے پاس جدید صلاحیتاں دے بارے وچ کوئی تعلیم دینے دی ضرورت نئيں اے۔ انہاں دے لئی بہترین تعلیم انگریزی وچ ہوئے گی۔ میکالے اک تعلیمی نظام دے لئی بلايا گیا سی جسنوں ہن میکالے تعلیمی نظام کہیا جاندا اے - انگریزی ہندوستانیاں نوں جو برطانیہ تے ہندستان دے درمیان ثقافتی بچولیاں دے طور اُتے کم کريں گا دی اک کلاس تخلیق کريں گا۔
19 ويں صدی دے ابتدائی سروے
[سودھو]آبائی تعلیم دے بارے وچ سر سیمس منرو دے منٹ کے مطابق ، 1822 تے 1826 وچ ، [۲۷] مدراس صدارت وچ 11،758 اسکول سن ، تے ایوان صدر وچ اعلیٰ تعلیم دے 740 مراکز سن ، تے اس دے علاوہ کچھ یوروپی مشنری اسکولاں دی مالی اعانت تے انتظام کيتا گیا سی۔ برادری دی سطح [۲۸] طلباء دی تعداد 161،667 ریکارڈ کيتی گئی ، جس وچ 157،644 لڑکے ، تے 4،023 لڑکیاں ، یا اسکول عمر دے 6 لڑکےآں وچ تقریبا 1 لڑکے سن ، جو بمبئی پریذیڈنسی وچ ايسے طرح دی اک مشق توں شناخت شدہ 8 وچوں 1 لڑکےآں توں بہتر سی۔ [۲۴] آدم دی تفتیش دے مطابق ، 1835 دے آس پاس بنگال ایوان صدر وچ گائاں دے تقریبا 100،000 اسکول موجود سن ، جو 13.2٪ لڑکےآں نوں تعلیم فراہم کردے سن ۔ [۲۹][۲۶] اگرچہ تعلیم دے معیار اُتے ابتدائی طور اُتے تنقید کيتی گئی سی ، جو یورپی معیارات توں وی کم اے تے یاداشت توں کم ہی کاشت کردے نيں۔ پنجاب وچ ، اورینٹل کالج تے گورنمنٹ کالج ، لاہور دے پرنسپل ، ڈاکٹر لیٹنر نے اندازہ لگایا اے کہ 1854–1855 وچ گھٹ توں گھٹ 30 ہزار اسکول سن ، تے فرض کيتا کہ ہر اسکول وچ 13 طلباء نيں تاں وی طلباء دی تعداد تقریبا چار لکھ بندی سی۔
منرو دے 1826 نقاد [۲۷] نے روايتی نظام وچ مالی اعانت تے استاداں دے معیار نوں وی شامل کيتا ، اس دعوے دے نال کہ اوسط استاداں دی وجہ توں ہر طالب علم 4 توں 8 اناس فی طالب علم دی فیس توں لے کے ماہانہ 6 یا 7 روپے ماہانہ توں زیادہ نئيں حاصل کردا اے۔ استاداں دی خواہش سی ، برٹش ایسٹ انڈیا کمپنی نے نويں اسکولاں ، درسی کتاباں دی تعمیر دونے دے لئی فنڈ دینے دی تجویز کرنے توں پہلے ، تے نويں اسکولاں وچ استاداں نوں 9 توں 15 روپے دا وظیفہ پیش کيتا ، تاکہ ٹیوشن فیس توں حاصل ہونے والی اپنی آمدنی نوں پورا کيتا جاسکے۔ مدراس ایوان صدر۔ برطانوی تعلیم دے تعارف دے بعد ، دیسی تعلیمی ادارےآں دی تعداد وچ زبردست کمی واقع ہوئی۔ [۳۰][۲۴]
انگلینڈ | مدراس دی صدارت | |
---|---|---|
آبادی | 12،000،000 (1816) | 12،350،941 (1823) |
اسکولاں وچ جانے والے طلباء دی تعداد | 875،000 / 1،500،000 (لگ بھگ) [۳۱] | 161،667 [۲۴] |
ہندوستان دے لئی برطانوی تعلیمی پالیسی
[سودھو]مشنریاں نے برطانوی دور وچ تعلیم وچ داخل ہوئے ، اس عرصے وچ اہم تعلیمی دستاویزات وچ میکالے دا منشور 1835 ، ووڈ دا منشور 1854 ، ہنٹر کمیشن 1882 شامل نيں۔ اس دور وچ تعلیم دا مقصد برطانوی ریاست دے حکمرانی دے مفادات نوں مدنظر رکھدے ہوئے بنایا گیا سی۔
اکثر لوک اسنوں میکالے دے تعلیمی نظام دے ناں توں پکاردے نيں۔ لارڈ میکالے برطانوی پارلیمنٹ دے ہاؤس آف لارڈز دے رکن سن ۔ سن 1857 دے انقلاب دے بعد ، جدوں ملکہ وکٹوریہ دے ماتحت 1860 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی توں ہندوستان دی حکمرانی کھاوہی گئی سی ، مکاولے نوں ہندوستان وچ برطانوی حکمرانی نوں مضبوط بنانے دے لئی ضروری پالیسیاں تجویز کرنے دا اہم کم سونپیا گیا سی۔ اس نے پورے ملک دا سفر کيتا۔ اسنوں ایہ دیکھ کے حیرت ہوئی کہ تمام قسماں دے لوک وڈے وڈے عقیدت دے نال اپنے اعمال نوں صاف کررہے نيں تے ایتھے انتہائی عقیدت دے نال گانا گائے ہوئے نيں۔ پورا معاشرہ تعلقات دے بندھن وچ بندھا ہويا سی۔ شودرا معاشرے وچ کِسے دا بھائی ، چچا یا دادا وی سی تے برہمن وی ايسے طرح دے تعلقات دا پابند سی۔ بیٹی دا تعلق پنڈ توں سی تے داماد ، ماماں وغیرہ پنڈ توں سن ۔ اس طرح ہندوستانی معاشرہ اختلافات دے باوجود وی اتحاد دے دھاگے وچ جکڑا ہويا سی۔ اس وقت مذہبی جماعتاں دے وچکار خوشگوار تعلقات سن ۔ ایہ اک تاریخی حقیقت اے کہ 1857 دے انقلاب وچ ہندو تے مسلمان دونے نے مل کے انگریزاں دی مخالفت کيتی سی۔ مکاؤالے نے محسوس کيتا کہ ہندوستان اُتے برطانوی حکمرانی اس وقت تک مضبوط نئيں ہوئے گی جدوں تک ہندوواں تے مسلماناں دے وچکار تفریق پیدا نئيں ہوجائے گا تے ورن نظام دے تحت چلنے والے معاشرے دا اتحاد نئيں ٹُٹ پائے گا۔
مکاؤالے نے ہندوستانی معاشرے دے اتحاد نوں ختم کرنے تے رنگ برنگے کرما دے خلاف نفرت پیدا کرنے دے لئی موجودہ تعلیمی نظام نوں تشکیل دتا۔ انگریزاں دی اس تعلیمی پالیسی دا ہدف سی - سنسکرت ، فارسی تے لوک زباناں دے تسلط نوں توڑنا تے انگریزی دی بالادستی قائم کرنا۔ دیسی انگریزاں نوں وی حکومت چلانے دے لئی تیار کرنا۔ اس نظام دے ذریعہ موروثی کرم نال نفرت پیدا کرنے تے باہمی منافرت پھیلانے دی وی کوشش کيتی گئی۔ اس دے علاوہ ، مکاولے دا مقصد مغربی رہتل تے طرز زندگی دے لئی کشش پیدا کرنا سی۔ عیسائی مشنریاں نے وی انہاں مقاصد دے حصول وچ اہم کردار ادا کيتا۔ مسیحی مشنریاں نے پہلے مکاولی دی تعلیمی پالیسی نوں نافذ کيتا۔
مارچ 1890 وچ ، گوپال کرشنا گوکھلے نے پہلی بار لازمی پرائمری تعلیم دی تجویز پیش کيتی۔ ہرتانگ کمیٹی 1929 نے پرائمری اسکولاں دی عددی نشوونما اُتے زور دینے دے بجائے کوالیٹیٹی ودھنے اُتے زور دتا۔ گاندھی جی دے ذریعہ پیش کردہ بنیادی تعلیم دا اہم ہدف ، کرافٹ اُتے مبنی تعلیم دے ذریعہ بچےآں دی خود کفیل مثالی شہریاں دی ہمہ جہت ترقی کرنا سی۔ مکاؤالے نے مشورہ دتا کہ ترقی صرف انگریزی سیکھنے توں ہی ممکن اے
اصلاح
[سودھو]ہندوستان وچ برطانوی تعلیم مستحکم ہوگئی کیونجے 1820 دی دہائی دے دوران مشنری اسکول قائم ہوئے سن ۔ [۳۲]
انگریزی تعلیمی ایکٹ 1835 دے ذریعہ ، میکالے فارسی دی جگہ ، انگریزی دے نال انتظامی بولی ، انگریزی دے ذریعہ تدریس دے ذریعہ استعمال ، تے انگریزی بولنے والے ہندوستانیاں نوں استاداں دی حیثیت توں تربیت دینے وچ کامیاب ہوگئے۔ [۳۲] اوہ مفید نظریات توں متاثر ہويا تے "مفید تعلیم" دا مطالبہ کيتا۔ [۳۳][۳۴][۳۵]
سن 1854 وچ اس وقت دے گورنر جنرل ڈلہوزی دے پاس ووڈ دی رخصتی نے برطانوی ہندوستان وچ کمپنیاں دے تعلیمی نظام وچ متعدد اصلاحات کرنے دا مطالبہ کيتا سی۔
ووڈ دی رخصتی وچ طے شدہ اقدامات دی تاثیر دا بعد وچ جائزہ لیا گیا تے 1883 وچ ولیم ہنٹر دی ہندوستانی تعلیمی کمیشن 1882 دی رپورٹ دی اشاعت دے بعد دی جانے والی متعدد تبدیلیاں [۲۸]
اداریاں دی تعداد | |||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
ادارے دی کلاس | 1941 | 1931 | 1921 | 1911 | 1901 | 1891 | 1881 | 1871 | 1855 |
یونورسٹیاں تے کالج | 333 | 233 | 193 | 186 | 155 | ||||
یونیورسٹیاں | 16 | 16 | 13 | 4 | 4 | 4 | 3 | 3 | |
آرٹ کالج | 244 | 154 | 70 | 42 | 21 | ||||
پیشہ ورانہ کالج | 73 | 66 | 62 | 26 | 13 | ||||
سکینڈری سکول | 13,581 | 8,816 | 6,442 | 5,416 | 5,134 | 3,906 | 3,070 | 281 | |
پرائمری سکول | 204,384 | 158,792 | 118,413 | 97,116 | 99,630 | 84,734 | 16,473 | 2,810 | |
خاص سکول | 8,891 | 3,948 | 5,783 | 956 | 550 | ||||
غیر تسلیم شدہ ادارے | 34,879 | 33,929 | 39,491 | 43,292 | 25,150 | 47,866 | |||
کل | 262,068 | 206,016 | 179,322 | 148,966 | 149,794 | 112,632 | 83,052 | 50,998 | |
سکالر | |||||||||
Class of Institution | 1941 | 1931 | 1921 | 1911 | 1901 | 1891 | 1881 | 1871 | 1855 |
Universities and Colleges | 92,029 | 59,595 | 31,447 | 20,447 | 18,878 | ||||
Universities | 8,159 | ||||||||
Arts Colleges | 66,837 | 46,737 | 7,205 | 3,566 | 3,246 | ||||
Professional Colleges | 17,002 | 12,203 | 4,163 | 2,826 | 912 | ||||
Secondary Schools | 2,286,411 | 1,239,524 | 890,06l | 582,551 | 530,783 | 117,044 | 204,294 | 33,801 | |
Primary School | 9,362,748 | 6,310,451 | 4,575,465 | 8,150,678 | 3,051,925 | 2,152,311 | 607,320 | 96,923 | |
Special Schools | 315,650 | 132,706 | 164,544 | 83,000 | 23,381 | ||||
Unrecognized Institutions | 632,249 | 639,126 | 630,438 | 617,818 | 354,655 | 788,701 | |||
Total | 12,689,086 | 8,381,401 | 8,281,955 | 4,405,988 | 4,207,021 | 2,766,436 | 1,894,823 | 923,780 | |
Literacy Rate (Age 5+) | |||||||||
Percentage | 1941 | 1931 | 1921 | 1911 | 1901 | 1891 | 1881 | 1871 | 1855 |
Male | 24.9 | 15.6 | 12.2 | 10.6 | 9.8 | 8.44 | 8.1 | ||
Female | 7.3 | 2.9 | 1.8 | 1.0 | 0.6 | 0.42 | 0.35 | ||
Total | 16.1 | 9.5 | 7.2 | 5.9 | 5.4 | 4.62 | 4.32 | 3.25 |
یونیورسٹیاں
[سودھو]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/7b/Victoria_gate.jpg/220px-Victoria_gate.jpg)
ہندوستان نے انگریزی بولی وچ ہدایت اُتے مبنی اک مغربی نصاب دے نال اک گھنے تعلیمی نیٹ ورک (بہت زیادہ تر مرداں دے لئی) قائم کيتا۔ اپنے کیریئر نوں اگے ودھانے دے لئی بہت سارے مہتواکانکشی اعلیٰ طبقے دے افراد ، جنہاں وچ گاندھی ، نہرو تے محمد علی جناح شامل سن ، خاص طور اُتے انگلش گئے ، خاص طور اُتے اننس آف کورٹ وچ قانونی تعلیم حاصل کرنے دے لئی۔ 1890 تک 60،000 ہندوستانی میٹرک کر چکے سن ، خاص طور اُتے لبرل آرٹس یا قانون دے مطابق۔ تقریبا a اک تہائی عوامی انتظامیہ وچ داخل ہويا ، تے دوسرا تیسرا وکیل بن گیا۔ نتیجہ اک بہت ہی تعلیم یافتہ پیشہ ور ریاستی بیوروکریسی سی۔ سن 1887 تک 21،000 درمیانی سطح دی سول سروس تقرریاں وچ ، 45٪ ہندوواں دے پاس ، 7٪ مسلمان ، 19٪ یوریشین (اک یورپی والدین تے اک ہندوستانی) ، تے 29٪ یورپی باشندے سن ۔ اعلیٰ سطحی 1000 پوزیشناں وچوں ، تقریبا تمام برطانویاں دے پاس سن ، عام طور اُتے آکسبرج ڈگری دے نال۔ اج وی ايسے پرانے طریقے تے نصاب دی پیروی ہندوستان وچ کيتی جاندی اے جسنوں انڈین نیشنل کانگریس نے متعارف کرایا سی۔
راج ، جو اکثر مقامی مخیر حضرات دے نال کم کردا سی ، نے 186 کالج تے یونیورسٹیاں کھولاں۔ سن 1882 وچ 4 یونیورسٹیاں تے 67 کالجاں وچ بکھرے ہوئے 600 طلبا دے نال شروع کرنے توں ، نظام تیزی توں پھیل گیا۔ بالکل ٹھیک ، راج دے تحت کدی وی "نظام" نئيں سی ، کیونجے ہر ریاست آزادانہ طور اُتے کم کردی سی تے زیادہ تر نجی ذرائع توں ہندوستانیاں دے لئی اسکولاں نوں مالی امداد فراہم کردی سی۔ 1901 تک ایتھے 5 یونیورسٹیاں تے 145 کالج موجود سن ، جنہاں وچ 18،000 طلباء (تقریبا all تمام مرد) سن ۔ نصاب مغربی سی۔ 1922 تک بیشتر اسکول منتخب صوبائی حکام دے ماتحت سن ، جنہاں وچ قومی حکومت دا بوہت گھٹ کردار سی۔ 1922 وچ ایتھے 14 یونیورسٹیاں تے 167 کالج سن ، 46،000 طلباء سن ۔ 1947 وچ 21 یونیورسٹیاں تے 496 کالج زیر عمل سن ۔ پہلے یونیورسٹیاں وچ کوئی تعلیم یا تحقیق نئيں کيتی گئی سی۔ انہاں نے صرف امتحانات دتے تے ڈگریاں وی دتیاں [۳۶][۳۷]
مدراس میڈیکل کالج 1835 وچ کھلا ، تے انھاں نے خواتین نوں داخل کرایا تاکہ اوہ ایسی خواتین آبادی دا علاج کرسکن جو روايتی طور اُتے اہل مرد پیشہ ور افراد دے تحت طبی علاج توں باز آ جاواں۔ [۳۸] طبی پیشہ ور افراد وچ تعلیم یافتہ خواتین دے تصور نوں 19 ويں صدی دے آخر وچ مقبولیت حاصل ہوئی تے 1894 تک ، خواتین دے لئی خصوصی میڈیکل اسکول ویمن کرسچن میڈیکل کالج ، پنجاب دے لدھیانہ وچ قائم ہويا۔
انگریزاں نے 1864 وچ موجودہ پاکستان دی لاہور وچ گورنمنٹ کالج یونیورسٹی قائم کيتی۔ ابتدائی طور اُتے ایہ ادارہ امتحانات دے لئی کلکتہ یونیورسٹی توں وابستہ سی۔ پنجاب دی معزز یونیورسٹی ، لاہور وچ وی ، چوتھی یونیورسٹی سی جو سن 1882 وچ جنوبی ایشیاء وچ نوآبادیات نے قائم کيتی سی۔
محمدان اینگلو اورینٹل کالج ، جو 1875 وچ قائم ہويا ، ہندوستان وچ مسلماناں دے لئی اعلیٰ تعلیم دا پہلا جدید ادارہ سی۔ 1920 تک ایہ علی گڑھ مسلم یونیورسٹی بن گئی تے مسلم سیاسی سرگرمی دا اک اہم دانشورانہ مرکز سی۔ [۳۹] اصل اہداف مسلماناں نوں برطانوی خدمات دے لئی تربیت دینا تے اک اشرافیہ تیار کرنا سی جو برطانیہ دی یونیورسٹیاں وچ شرکت کريں گا۔ 1920 دے بعد ایہ سیاسی سرگرمی دا مرکز بن گیا۔ 1939 توں پہلے ، استاداں تے طلباء نے اک ہندوستانی قوم پرست تحریک دی حمایت کيتی۔ اُتے ، جدوں دوسری جنگ عظیم شروع ہوئی تاں سیاسی جذبات اک مسلم علیحدگی پسند تحریک دے مطالگل کيتی طرف مائل ہوگئے۔ اس دی فکری حمایت جناح تے مسلم لیگ دی کامیابی وچ نمایاں ثابت ہوئی۔ [۴۰]
اس دور وچ قائم ہونے والی یونیورسٹیاں وچ شامل نيں: بمبئی یونیورسٹی 1857 ، یونیورسٹی آف کلکتہ 1857 ، یونیورسٹی آف مدراس 1857 ، یونیورسٹی آف پنجاب 1882 ، الہ آباد یونیورسٹی 1887 ، یونیورسٹی میسور 1916 ، پٹنہ یونیورسٹی 1917 ، عثمانیہ یونیورسٹی 1918 ، رنگون یونیورسٹی 1920 ، یونیورسٹی لکھنؤ 1921 ، یونیورسٹی ڈھاکہ 1921 ، یونیورسٹی دہلی 1922 ، ناگپور یونیورسٹی 1923 ، آندھرا یونیورسٹی 1926 ، آگرہ یونیورسٹی 1927 ، انمالائی یونیورسٹی 1929 ، یونیورسٹی آف کیرل 1937 ، اتکل یونیورسٹی 1943 ، پنجاب یونیورسٹی 1947 ، راجپوتانہ یونیورسٹی
انجینئرنگ
[سودھو]1806 وچ ایسٹ انڈیا کمپنی نے انتظامیہ نوں تربیت دینے دے لئی انگلینڈ وچ ہیلی بیری کالج قائم کيتا۔ ہندوستان وچ ، سول انجینئرنگ دے چار کالج سن ۔ پہلا سی سیمسن کالج (اب IIT رورکی) ، جو 1847 وچ قائم ہويا سی۔ دوسرا بنگال انجینئرنگ کالج سی (اب انڈین انسٹی ٹیوٹ آف انجینئرنگ ، سائنس تے ٹکنالوجی ، IIEST)۔ انہاں دا کردار محکمہ ہند پبلک ورکس دے لئی سول انجینئر فراہم کرنا سی۔ برطانیہ تے ہندوستان دونے وچ ، سائنس ، تکنیکی تے انجینئرنگ تعلیم دی انتظامیہ تے انتظامیہ رائل انجینئرز تے ہندوستانی فوج دے مساوی افسراں (جسنوں عام طور اُتے سیپر آفیسرز کہیا جاندا اے ) دے ذریعہ کيتا گیا سی۔ سول / فوجی تعلقات وچ ایہ رجحان 1870 وچ رائل انڈین انجینئرنگ کالج (جسنوں کوپرس ہل کالج وی کہیا جاندا اے ) دے قیام دے نال جاری رہیا ، خاص طور اُتے انڈین پبلک ورکس ڈپارٹمنٹ وچ فرائض دے لئی انگلینڈ وچ سول انجینئرز دی تربیت دے ل.۔ ہندوستانی پبلک ورکس ڈیپارٹمنٹ ، اگرچہ تکنیکی طور اُتے اک سویلین تنظیم اے ، 1947 تے اس دے بعد تک فوجی انجینئراں اُتے انحصار کردا رہیا۔ [۴۱]
ہندوستان وچ تکنیکی تعلیم دی ضرورت دے لئی آگاہی دے فروغ نے ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس جداں ادارےآں دے قیام نوں جنم دتا ، جو مخیر حضرات جمشیت جی ٹاٹا نے سن 1909 وچ قائم کيتا سی۔ [۴۲] 1930 دی دہائی تک ہندوستان وچ 10 انجینئرنگ کورس پیش کرنے والے ادارے موجود سن ۔ [۴۳] اُتے ، 1939 وچ دوسری جنگ عظیم دے آغاز دے نال ہی ارنسٹ بیون دے ماتحت "وار ٹیکنیشنز ٹریننگ اسکیم" شروع کيتی گئی ، جس توں ہندوستان وچ جدید تکنیکی تعلیم دی بنیاد رکھی گئی۔ بعد وچ ، اردشیر دلال دے تحت سائنسی تعلیم دی منصوبہ بند ترقی 1944 وچ شروع کيتی گئی سی۔ [۴۴]
تنقید
[سودھو]انڈین نیشنل کانگریس دے مطابق صدر سی۔ شنکر نائر ، 1919 ، اختلاف دی منٹ ، برطانوی حکومت نے دیسی تعلیم نوں محدود کردتا:
text
—Sir Sankaran Nair, Minutes of Dissent
فرینکن برگ نے 1784 توں لے کے 1854 ء دی مدت دا جائزہ لیا کہ اس گل کيتی دلیل اے کہ تعلیم نے ہندوستانی معاشرے نوں متنوع عناصر نوں مربوط کرنے وچ مدد دتی اے ، اس طرح متضاد وفادارےآں وچوں اک نواں مشترکہ رشتہ پیدا ہويا اے۔ آبائی طبقہ نے جدید تعلیم دا مطالبہ کيتا۔ 1857 وچ قائم کردہ مدراس یونیورسٹی ، ہن تک دے اعلیٰ تربیت یافتہ اہلکاراں دی نسلاں دے لئی بھرتی دا واحد اہم ترین مرکز بن گئی۔ ایہ خصوصی تے منتخب قیادت تقریبا پوری طرح توں "صاف ستھری ذات" سی تے بنیادی طور اُتے براہمن سی۔ اس نے شاہی انتظامیہ تے جنوب وچ شاہی حکومتاں دونے دے زیر اثر رہیا۔ ویہويں صدی تک اس مانندرین طبقے دی پوزیشن نوں کدی وی سنگین چیلنج نئيں کيتا گیا سی۔ [۴۵]
ایلس دا مؤقف اے کہ ہندوستانی تعلیم دے مورخین نے عام طور اُتے اپنے دلائل نوں نوآبادیاتی غلبہ تے تعلیم توں منسلک کنٹرول ، مزاحمت ، تے گل گل دے اک ذریعہ دے طور اُتے محدود کردتا اے۔ ایلس زیادہ تر ہندوستانی بچےآں دے ذریعہ پڑھائی جانے والی تعلیم دا اندازہ کرنے دی ضرورت اُتے زور دیندی اے ، جو کلاس روم توں باہر سی۔ [۴۶] مشرقی صوبےآں دے مقابلے وچ مغربی تے جنوبی صوبےآں دے علاقےآں وچ عوامی تعلیم دے اخراجات ڈرامائی انداز وچ مختلف نيں۔ اس وجہ توں زمینی ٹیکس وچ تاریخی اختلافات شامل سن ۔ اُتے حاضری تے خواندگی دی شرحاں اس قدر کم نئيں سن۔ [۴۷]
بہار تے بنگال دے پنڈ
[سودھو]جھا دا کہنا اے کہ انیہويں صدی دے ابتدائی عشراں تک بہار تے بنگال دے ہزاراں دیہاتاں وچ نوعمری توں پہلے دے بچےآں دے مقامی اسکول پھل پھُل رہے سن ۔ اوہ دیہات دے ادارے سن ، جو مقامی فنڈز دے نال گائاں دے بزرگاں دے زیر انتظام رہندے نيں ، جتھے انہاں دے بچے (تمام ذات پات دے طبقاں تے برادریاں سے) جے والد چاہن تاں مفید مہارت حاصل کرسکدے سن ۔ اُتے ، تعلیم تے زمین اُتے قابو پانے دے سلسلے وچ برطانوی پالیسیاں نے پنڈ دے ڈھانچے تے سیکولر تعلیم دے دیہاندی ادارےآں دوناں نوں بری طرح متاثر کيتا۔ انیہويں صدی دے دوسرے نصف دے بعد توں ہی برطانوی قانونی نظام تے ذات پات دے شعور دے عروج نے اسنوں ہور خراب کردتا۔ آہستہ آہستہ ، گائاں انیہويں صدی دے آخر تک اپنا اک ادارہ بنانے تے برقرار رکھنے دے لئی سیکولر شناخت تے یکجہتی دی بنیاد بن گیا تے روايتی نظام زوال پذیر ہوگیا۔ [۴۸]
سائنس
[سودھو]کمار دا کہنا اے کہ انیہويں صدی دے دوران برطانوی حکمرانی نے ہندوستان وچ مغربی سائنس تے ٹکنالوجی دی ترقی دے لئی خاطر خواہ اقدامات نئيں کیتے تے اس دے بجائے فنون تے انسانیت اُتے زیادہ توجہ دتی۔ 1899 تک صرف بمبئی یونیورسٹی نے علوم وچ وکھ ڈگری پیش کيتی۔ [۴۹] 1899 وچ بی ایس سی تے ایم ایس سی۔ کورسز نوں کولکتہ یونیورسٹی نے وی تعاون کيتا۔ [۵۰] انیہويں صدی دے آخر تک ہندوستان مغربی سائنس تے ٹکنالوجی تے اس توں متعلق تعلیم وچ پِچھے رہ گیا سی۔ [۵۱] اُتے ، ہندوستان وچ شرافت تے اشرافیہ نے وڈے پیمانے اُتے روايتی تے مغربی ، دونے علوم تے تکنیکی تعلیم دی ترقی دی حوصلہ افزائی جاری رکھی۔ [۵۲]
جدوں کہ 1850 دی دہائی وچ سرکاری نصاب وچ سائنس توں متعلق کچھ مضامین دی اجازت نئيں سی نجی کمپنیاں وی لیبارٹریاں دے قیام دے لئی درکار فنڈز دی کمی دی وجہ توں سائنس کورسز دی پیروی نئيں کرسکدیاں سن۔ [۵۰] برطانوی حکمرانی دے تحت سائنسی تعلیم دی فیس وی زیادہ سی۔ نوآبادیاتی انتظامیہ وچ جو تنخواہ ملے گی اوہ معمولی سی تے اس نے اعلیٰ تعلیم دے حصول دا امکان کم کردتا کیونجے نوآبادیاتی سیٹ اپ وچ مقامی آبادی اعلیٰ عہدےآں اُتے ملازمت نئيں کيتی جاندی سی۔ ایتھے تک کہ مقامی لوکاں نے وی جو اعلیٰ تعلیم دے حصول دا انتظام کيتا اے نوں اجرت تے مراعات دے معاملے وچ امتیازی سلوک دا سامنا کرنا پيا۔ [۵۳]
کمار دا کہنا اے کہ ہندوستان وچ مغربی سائنس دے مطالعہ دی طرف برطانوی لاتعلقی ایہ اے کہ خود انگلینڈ خود سائنس تے ٹکنالوجی وچ یوروپی حریف جرمنی تے تیزی توں ترقی پذیر امریکا دے ذریعہ اگے ودھ گیا سی لہذا برطانوی راج دے عالمی سطح نوں اپنانے دے امکانات اپنی نوآبادیات دے بارے وچ سائنس دی پالیسی وچ تیزی توں کمی واقع ہوئی اے۔ [۵۴] اُتے ، دیپک کمار نے 1860 دی دہائی دے دوران برطانوی پیشہ ورانہ تعلیم دی طرف متوجہ ہونے تے فرانسیسی کالونیاں وچ سائنس تے ٹکنالوجی دے بارے وچ شعور بیدار کرنے دے فرانسیسی اقدامات نوں نوٹ کيتا۔
آبائی ریاستاں
[سودھو]1906 وچ ، ریاست بڑودہ دے مہاراجہ نے اپنے علاقے وچ ، دونے جنساں دے لئی لازمی بنیادی تعلیم دے نفاذ دے لئی اقدامات متعارف کروائے۔ اسکول بنائے گئے سن ، تے والدین نوں جرمانہ عائد کيتا گیا سی ، تے کدی کدی عدم حاضری اُتے جیل بھیج دتا گیا سی ، جتھے اسکول موجود سن ۔ [۵۵] اس پروگرام نے 1906–1939 دے عرصہ وچ ریاستاں دی خواندگی نوں 9 فیصد توں 27 فیصد تک ودھیا دتا ، تے اس دے نتیجے وچ اس مدت دے اختتام تک تقریبا 80٪ ہدف آبادی دے لئی پرائمری اسکول دی فراہمی ہوئی۔
آزادی دے بعد
[سودھو]ہندوستان وچ فنی تعلیم دے فروغ دے لئی پہلے ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس 1950 وچ قائم کيتیاں گئیاں۔ ہن ، ہندوستان وچ 23 آئی آئی ٹی نيں جنھاں ملک دی سب توں وڈی انجینئرنگ یونیورسٹی سمجھیا جاندا اے۔
سبھا سکشا مہم ، وزیر اعظم اٹل بہاری واجپائی دی زیرقیادت تحریک تھی ، جس دا مقصد 6 توں 14 سال دی عمر دے بچےآں نوں مفت تے لازمی تعلیم دا بنیادی حق سی۔ رائٹ ٹو ایجوکیشن ایکٹ 2009 وچ منظور کيتا گیا سی۔
آزادی دے بعد ، رادھاکرشنا کمیشن (19–4) ، سیکنڈری ایجوکیشن کمیشن (مدلیئر کمیشن) 1953 ، یونیورسٹی گرانٹس کمیشن (1953) ، کوٹھاری ایجوکیشن کمیشن (1979) ، قومی تعلیمی پالیسی (1979) تے نويں تعلیمی پالیسی (1979) وغیرہ۔ وقتا فوقتا ہندوستانی نظام تعلیم دی رہنمائی دے لئی سنجیدہ کوششاں کيتیاں گئیاں۔
1948–49 وچ ، یونیورسٹی آف انڈیا نوں یونیورسٹیاں وچ اصلاحات دے لئی مقرر کيتا گیا سی۔ کمیشن دی سفارشات نوں پوری تیاری دے نال نافذ کيتا گیا۔ اعلیٰ تعلیم وچ کافی کامیابی حاصل ہوئی۔ پنجاب ، گوہاٹی ، پونا ، رورکی ، کشمیر ، بڑودہ ، کرناٹک ، گجرات ، ویمن یونیورسٹی ، وشوبھارتی ، بہار ، سریوینکتیشور ، یادو پور ، ولبھ بھائی ، کوروکشیترا ، گورکھپور ، وکرم ، سنسکرت یونیورسٹی بہت ساریاں نويں یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔ آزادی دے بعد تعلیم نے ترقی کرنا شروع کيتی۔ وشوبھارتی ، گروکول ، اروند آشرم ، یونیورسٹی ملیہ اسلامیہ ، ودتا بھون ، مہیلا وشوکشیتھرا وانتھالی ودیاپیٹھ اسکول تے جدید ہندوستانی تعلیم دے تجربہ کار نيں۔
1952–53 وچ ، ثانوی تعلیمی کمیشن نے ثانوی تعلیم دی ترقی دے لئی متعدد تجاویز پیش کيتیاں ۔ ثانوی تعلیم دی تنظیم نو دے نتیجے وچ تعلیم وچ خاطر خواہ کامیابی حاصل ہوئی۔
ہندوستانی تعلیم دی تریخ دے اہم واقعات
[سودھو]- 170 : ایسٹ انڈیا کمپنی دے ذریعہ قائم 'کولکتہ مدرسہ' ۔
- 17 9 1: بنارس دے ذریعہ ایسٹ انڈیا کمپنی ' سنسکرت کالج وچ ' قائم ہوئی
- 1813 : اک حکم نامے دے ذریعہ تعلیم وچ رقم خرچ کرنے دا فیصلہ کيتا گیا۔
- 1835 : مکاؤلے دا منشور
- 1848: مہاتما جوتبا پھُل نے اپنی بیوی ساویتربائی پھولے دی تعلیم دے بعد 16 وچ پونے وچ لڑکیوں دے لئی ہندوستان دا پہلا پرائمری اسکول کھولیا۔ [۵۶]
- 1858 : لکڑی دا منشور
- 1856 : کلکتہ ، بمبئی تے مدراس وچ یونیورسٹیاں قائم کيتیاں گئیاں۔
- 170 : بال گنگا دھار تلک تے اس دے ساتھیاں دے ذریعہ پونا وچ فرگوسن کالج دا قیام۔
- 1882: ہنٹ کمیشن
- 14 : آریہ سماج دے ذریعہ لاہور وچ دیانند اینگلو ویدک کالج دا قیام۔
- 1893 : کاشی نگری پراچرینی سبھا دا قیام ۔
- 18 9 3: بورودا مہاراجہ سیاجی راو گائکواڈ نے پہلی ریاست لازمی تعلیم متعارف کروائی۔
- 149-1922 : چھترپتی ساہو جی مہاراج نے پسماندہ تے غریب بچےآں دے لئی اسکول تے ہاسٹل قائم کیتے تے انہاں نوں اعلیٰ تعلیم دے لئی مالی امداد فراہم کيتی۔
- 1897 : کاشی وچ مسز اینی بسنت دے ذریعہ قائم کردہ ' سنٹرل ہندو کالج '۔
- 1901 : لارڈ کرزن نے شملہ وچ اک خفیہ تعلیمی کانفرنس دا انعقاد کيتا جس وچ 152 تجاویز نوں قبول کيتا گیا۔
- 1902 : ہندوستانی یونیورسٹی کمیشن دی تقرری (بذریعہ لارڈ کرزن)
- سوامی شردھانند دے ذریعہ ہریدوار دے نیڑے کنگری وچ گروکول کانگری یونیورسٹی دا قیام۔
- 1907 : ہندوستانی یونیورسٹی قانون بنایا۔
- 1905 : سودیشی موومنٹ دے وقت کلکتہ وچ نسلی تعلیم دی کونسل قائم ہوئی تے اک نیشنل کالج قائم ہويا ، جس دے پہلے پرنسپل اروند گھوش سن ۔ بنگال ٹیکنیکل انسٹی ٹیوٹ وی قائم کيتا گیا سی۔
- 1 9 06: بورودا مہاراجہ سیاجی راو گائکواڈ مفت تے اپنی ریاست وچ لازمی ابتدائی تعلیم شروع کرن جو 1 9 06 وچ ہندوستان دا پہلا حکمران سی۔ [۵۷]
- 1911 : گوپال کرشنا گوکھلے نے ابتدائی تعلیم نوں مفت تے لازمی بنانے دی کوشش کيتی۔
- 1 9 16: بنارس ہندو یونیورسٹی دے ذریعہ مدن موہن مالویہ قائم کيتا
- 1937–38 : گاندھیائی نظریات اُتے مبنی بنیادی تعلیم اسکیم لاگو۔
- 1 9 45: سارجنٹ عمل درآمد دا منصوبہ۔
- 19-4 : یونیورسٹی ایجوکیشن کمیشن تشکیل دتا گیا
- 1951 : کھڑگ پور وچ پہلے IIT دا قیام۔
- 1952–53 : سیکنڈری ایجوکیشن کمیشن تشکیل دتا گیا
- 1956 : یونیورسٹی گرانٹ کمیشن دا قیام
- 1956 : ممبئی وچ دوسرا ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف ٹکنالوجی قائم ہويا
- 1959 : تیسرا تے چوتھا آئی آئی ٹی کانپور تے چنويں وچ قائم کيتا :::
- 1 9 61: این سی ای آر ٹی سیٹ
- 1 9 63: پنجويں آئی آئی ٹی دہلی لگائی گئی اے۔
- بنگلور وچ تیسرا آئی آئی ایم قائم ہويا۔
- 1964–66 : کوٹھاری ایجوکیشن کمیشن دا قیام ، رپورٹ پیش کيتی۔
- 1968: قومی تعلیمی پالیسی دے ایجوکیشن کمیشن دے مطابق پہلے کوٹھاری اختیار کيتا گیا۔
- 1985 : چھ سال تک دے بچےآں دی مناسب نشوونما دے لئی انٹیگریٹڈ چلڈیل ڈویلپمنٹ سروسز اسکیم ۔
- 1979 : آئین وچ ترمیم کرکے تعلیم نوں 'ریاست' توں "ہم آہنگی" وچ تبدیل کيتا گیا۔
- 1984: چوتھا آئی آئی ایم لکھنؤ قائم کيتا۔
- 1985 : پارلیمنٹ دے ایکٹ دے ذریعہ اندرا گاندھی نیشنل اوپن یونیورسٹی دا قیام۔
- 1979 : نويں قومی تعلیمی پالیسی اپنائی گئی۔
- 1987–88 : آل انڈیا کونسل برائے ٹیکنیکل ایجوکیشن (AICTE) اک قانون پارلیمنٹ دے ذریعہ پارلیمنٹ دے ایکٹ دے ذریعہ قائم کيتا گیا۔
- قومی خواندگی مشن شروع ہويا۔
- 1992 : آچاریہ رامامورتی کمیٹی دے جائزے اُتے مبنی قومی تعلیمی پالیسی ، 1986 وچ ترمیم
- 193 : پارلیمنٹ دے اک ایکٹ دے ذریعہ قومی کونسل برائے استاداں تعلیم اک قانونی ادارہ دے طور اُتے قائم ہويا۔
- 1979 : اعلیٰ تعلیم دے ادارےآں نوں جانچنے تے اس دی توثیق کرنے دے لئی یونیورسٹی گرانٹس کمیشن دے ذریعہ قومی تشخیص تے ایکریڈیشن کونسل دا قیام۔ (ہیڈ کوارٹر بنگلور وچ )
- گوہاٹی وچ چھیويں آئی آئی ٹی دا قیام۔
- 195 : پرائمری اسکولاں وچ سنٹرل ایڈیٹڈ مڈ ڈے کھانے اسکیم دا آغاز
- 1 99 6: پنجواں آئی آئی ایم کوزیک کوڈ قائم ہويا
- 1 99 8: چھٹا آئی آئی ایم اندور قائم ہويا
- 2001 : مردم شماری دی شرح خواندگی 65.4 ٪ (مجموعی طور پر) ، 53.7 ٪ (عورت)
- ساری تعلیم مہم نے پورے ملک وچ معیاری ابتدائی تعلیم نوں عالمگیر بنانے دے لئی آغاز کيتا۔
- رورکی یونیورسٹی ستويں آئی آئی ٹی وچ تبدیل ہوگئی۔
- 2002 : مفت تے لازمی تعلیم نوں بنیادی حق بنانے دے لئی آئین وچ ترمیم کرنا۔
- 2003 : 17 ریجنل انجینئرنگ کالجز نوں قومی قومی ادارےآں وچ تبدیل کيتا گیا۔
- 2008 : تعلیم دے لئی وقف کردہ اک مصنوعی سیارہ "ایڈو سیٹ" لانچ کيتا گیا۔
- 2005 : پارلیمنٹ دے ایکٹ دے ذریعہ قومی اقليتی تعلیمی ادارہ کمیشن تشکیل دتا گیا۔
- NCERT دے ذریعہ تیار کردہ قومی نصاب دا فریم ورک 2005 منظور ہويا۔
- 2007 : دو ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس ایجوکیشن اینڈ ریسرچ کولکتہ تے پونے وچ قائم ہوئے۔
- 2007 : ستويں آئی آئ ایم شیلونگ وچ قائم کيتا گیا سی۔
- موہالی وچ اک ہندوستانی انسٹی ٹیوٹ آف سائنس ایجوکیشن اینڈ ریسرچ دا قیام عمل وچ آیا۔
- قومی سنسکرت کونسل تشکیل دتی گئی۔
- مرکزی تعلیمی ادارےآں (داخلہ وچ ریزرویشن) ایکٹ نوں مطلع کيتا گیا۔
- 2009 : ہندوستانی پارلیمنٹ نے رائٹ ٹو فری تے لازمی چائلڈ ایجوکیشن ایکٹ (آر ٹی ای) منظور کيتا۔
- 20 مارچ 2014 : 42 یونیورسٹیاں تے 4 کالجاں (جس وچ جے این یو ، بی ایچ یو تے ایچ سی یو سمیت پنج مرکزی یونیورسٹیاں) نوں خودمختاری دا اعلان [۵۸]
ہور ویکھو
[سودھو]- برطانوی ہندوستان وچ نوآبادیاتی یونیورسٹیاں دی لسٹ
- قدیم ہندوستانی تعلیم
- گروکول
- نالندہ مہاویہار
- مہاتما گاندھی دا تعلیمی فلسفہ
- وردہ ایجوکیشن سکیم
- بنیادی تعلیم
- گروکول کانگری یونیورسٹی
- دیانند اینگلو ویدک کالج
- ہندوستان دا نظام تعلیم
- قومی تعلیمی کمیشن
- تمام مہم دے لئی تعلیم
- تعلیم دا حق ایکٹ
- سیکھنا تے سیکھنا
- تعلیم (ویدنگ)
نوٹ
[سودھو]- ↑ ۱.۰ ۱.۱ ۱.۲ Prabhu, 24
- ↑ ۲.۰ ۲.۱ Prabhu, 25
- ↑ Blackwell, 88
- ↑ Blackwell, 90
- ↑ Raman, 236
- ↑ Raman, 237
- ↑ Raman, 236–237
- ↑ Scharfe, 144–145
- ↑ Scharfe, 145
- ↑ Scharfe, 161
- ↑ Scharfe, 180
- ↑ Scharfe, 180–181
- ↑ Scharfe, 183–184
- ↑ Sen (1988), 12
- ↑ Blackwell, 88–89
- ↑ Sen (1988), 22
- ↑ Kumar (2003), 678
- ↑ ۱۸.۰ ۱۸.۱ Kumar (2003), 679
- ↑ Kumar (2003), 678–679
- ↑ ۲۰.۰ ۲۰.۱ Kumar (2003), 680
- ↑ Kumar (2003), 678-680
- ↑ http://www.ifsj.in/Icons-Details/?id=5سانچہ:Dead link वंचितों के लिए स्कूलों व छात्रावासों की स्थापना
- ↑ Kamat, A.R. (1976). "Women's Education and Social Change in India". Social Scientist 5 (1): 3–27. doi: .
- ↑ ۲۴.۰ ۲۴.۱ ۲۴.۲ ۲۴.۳ Dharampal (1983). THE BEAUTIFUL TREE – Indigenous Indian Education in the Eighteenth Century. Other India Press. pp. 352–356. ISBN 81-85569-49-5. Retrieved 27 August 2018.
- ↑ (1858) British India Vol. 1. Macmillan And Co., Cambridge, 62–63. Retrieved on 23 April 2019.
- ↑ ۲۶.۰ ۲۶.۱ Naik, J.P.; Nurullah, Syed (1943). History of education in India during the British period. Macmillan & Co. pp. 1–20. Retrieved 10 April 2020.
- ↑ ۲۷.۰ ۲۷.۱ George Robert Gleig (1830). The Life of Major-General Sir Thomas Munro, Bart. and K. C. B., Late Governor of Madras: With Extracts from His Correspondence and Private Papers. Henry Colburn and Richard Bentley. pp. 407–413. Retrieved 23 April 2019.
- ↑ ۲۸.۰ ۲۸.۱ Hunter, William. "Report of the Indian Education Commission 1882". British Government of India. https://archive.org/details/ReportOfTheIndianEducationCommission. Retrieved on 28 August 2018.
- ↑ Adams, William (1868). Vernacular Education in Bengal and Behar (Calcutta, 1868). Home Secretariat Press. pp. 3-. Retrieved 29 August 2018.
- ↑ Historical Sociology in India By Hetukar Jha سانچہ:آئی ایس بی این
- ↑ Gillard, Derek. "Education in England: a brief history". http://www.educationengland.org.uk/history/chapter02.html. Retrieved on 26 November 2017.
- ↑ ۳۲.۰ ۳۲.۱ Blackwell, 92
- ↑ Suresh Chandra Ghosh, "Bentinck, Macaulay and the introduction of English education in India," History of Education, (March 1995) 24#1 pp 17-24
- ↑ Percival Spear, "Bentinck and Education," Cambridge Historical Journal (1938) 6#1 pp. 78-101 in JSTOR
- ↑ Catriona Ellis, "Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India." History Compass (2009) 7#2 pp 363-375
- ↑ C. M. Ramachandran, Problems of higher education in India: a case study (1987) p 71-7
- ↑ Zareer Masani, Indian Tales of the Raj (1988) p. 89
- ↑ Arnold, 88
- ↑ Gail Minault and David Lelyveld, "The Campaign for a Muslim University 1898-1920," Modern Asian Studies, (March 1974) 8#2 pp 145-189
- ↑ Mushirul Hasan, "Nationalist and Separatist Trends in Aligarh, 1915-47," Indian Economic and Social History Review, (Jan 1985), Vol. 22 Issue 1, pp 1-33
- ↑ John Black, "The military influence on engineering education in Britain and India, 1848-1906," Indian Economic and Social History Review, (Apr-June 2009), 46#2 pp 211-239
- ↑ Sen (1989), 227
- ↑ Sen (1989), 229
- ↑ Sen, Bimal (1989), pp. 229
- ↑ Robert Eric Frykenberg, "Modern Education in South India, 1784–1854: Its Roots and Its Role as a Vehicle of Integration under Company Raj," American Historical Review, (Feb 1986), 91#1 pp 37-67 in JSTOR
- ↑ Catriona Ellis, "Education for All: Reassessing the Historiography of Education in Colonial India," History Compass, (March 2009) 7#2 pp 363-375
- ↑ Latika Chaudhary, "Land revenues, schools and literacy: A historical examination of public and private funding of education," Indian Economic and Social History Review, (Apr-June 2010), 47#2 pp 179-204
- ↑ Hetukar Jha, "Decay of Village Community and the Decline of Vernacular Education in Bihar and Bengal in the Colonial Era," Indian Historical Review, (June 2011), 38#1 pp 119-137
- ↑ Kumar (1984), 254
- ↑ ۵۰.۰ ۵۰.۱ Kumar (1984), 255
- ↑ Kumar (1984), 253-254
- ↑ Arnold, 8
- ↑ Kumar (1984), 255-256
- ↑ Kumar (1984), 258
- ↑ Naik, J.p. (1941). "Compulsory Primary Education in Badora State". Progress of Education Bulletin No. 2. https://dspace.gipe.ac.in/xmlui/bitstream/handle/10973/33666/GIPE-051536.pdf?sequence=2&isAllowed=n. Retrieved on ۱۱ اپریل ۲۰۲۰.
- ↑ "संग्रहीत प्रति". https://web.archive.org/web/20170904053021/https://hi.wikipedia.org/wiki/%E0%A4%9C%E0%A5%8D%E0%A4%AF%E0%A5%8B%E0%A4%A4%E0%A4%BF%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5_%E0%A4%97%E0%A5%8B%E0%A4%B5%E0%A4%BF%E0%A4%82%E0%A4%A6%E0%A4%B0%E0%A4%BE%E0%A4%B5_%E0%A4%AB%E0%A5%81%E0%A4%B2%E0%A5%87. Retrieved on 4 जुलाई 2017.
- ↑ "संग्रहीत प्रति". https://web.archive.org/web/20170414095420/https://en.wikipedia.org/wiki/Sayajirao_Gaekwad_III. Retrieved on 4 जुलाई 2017.
- ↑ "अब जेएनयू और बीएचयू समेत 60 संस्थान खुद लागू कर सकेंगे नियम, यूजीसी ने दी स्वायत्तता". https://web.archive.org/web/20180403174713/https://www.patrika.com/miscellenous-india/jnu-bhu-amu-with-60-institutions-graded-autonomy-nod-by-ugc-2524981/. Retrieved on 3 अप्रैल 2018.
حوالے
[سودھو]- آرنلڈ ، ڈیوڈ (2004) ، ہندوستان دا نیو کیمبرج ہسٹری: نوآبادیاتی ہندوستان وچ سائنس ، ٹکنالوجی تے میڈیسن ، کیمبرج یونیورسٹی پریس ،سانچہ:آئی ایس بی این ۔
- بلیک ویل ، فرٹز (2004) ، ہندوستان: اک عالمی مطالعے دی ہینڈ بک ، اے بی سی - سی ایل آئی او ، انکارپوریشن ،سانچہ:آئی ایس بی این ۔
- دھرمپال ،۔ (2000) خوبصورت درخت: اٹھارہويں صدی وچ دیسی ہندوستانی تعلیم۔ ببلیا امپیکس پرائیویٹ لمیٹڈ ، نويں دہلی 1983؛ کیرتی پبلشنگ ہاؤس پرائیوٹ لمیٹڈ ، کوئمبٹور 1995 دی طرف توں دوبارہ طباعت۔
- ایلس ، کٹریونا (2009) "سب دے لئی تعلیم: نوآبادیاتی ہندوستان وچ ہسٹو گرافی دی تعلیم دا جائزہ ،" ہسٹری کمپاس ، (مارچ 2009) ، 7 2 پی پی 363–375 ،
- جیا پالن این (2005) ہندوستان وچ تعلیم دی تریخ کا اقتباس تے متن دی تلاش
- کمار ، دیپک (2003) ، "ہندوستان" ، کیمبرج ہسٹری آف سائنس جلد 4: اٹھارہويں صدی سائنس رائی پورٹر دے ذریعہ ترمیم شدہ ، پی پی۔ 669–687 ، کیمبرج یونیورسٹی پریس ،سانچہ:آئی ایس بی این ۔
- کمار ، دیپک (1984) ، "ہائر ایجوکیشن وچ سائنس: وکٹورین انڈیا وچ اک مطالعہ" ، انڈین جرنل آف ہسٹری آف سائنس ، 19 3 پی پی: 253–260 ، انڈین نیشنل سائنس اکیڈمی۔
- Morison, Theodore (1905). "Indin Education". The Empire and the century. London: John Murray. pp. 696–706.
- پربھو ، جوزف (2006) ، "تعلیمی ادارے تے فلسفہ ، روايتی تے جدید" ، انسائیکلوپیڈیا آف انڈیا (جلد 2) اسٹینلے وولپرٹ دے ذریعہ ترمیم شدہ ، پی پی۔ 23–28 ، سیمسن گیل ،سانچہ:آئی ایس بی این .
- اک ٹیچر ، اک اسکول: انیہويں صدی دے ہندوستان وچ دیسی تعلیم دے بارے وچ ایڈم رپورٹس ، جوزف ڈی بونا ، ببلیا امپیکس پرائیوٹ۔ لمیٹڈ ، نويں دہلی۔
- رامان ، SA (2006) ، "خواتین دی تعلیم" ، انسائیکلوپیڈیا آف انڈیا (جلد 4) اسٹینلے ولپرٹ دے ذریعہ ترمیم شدہ ، پی پی 235–239 ، سیمسن گیل ،سانچہ:آئی ایس بی این .
- Rosser, Yvette Claire (2003). Curriculum as Destiny: Forging National Identity in India, Pakistan, and Bangladesh (Dissertation). University of Texas at Austin. Archived from the original on 2008-09-11. Retrieved 2017-11-16. Unknown parameter
|url-status=
ignored (help) - سکارفے ، ہارٹمٹ (2002) ، قدیم ہندوستان وچ تعلیم ، (برل اکیڈمک پبلشرز ،سانچہ:آئی ایس بی این )
- سین ، بمل (1989) ، "ہندوستان وچ تکنیکی تعلیم دی ترقی تے ریاستی پالیسی and اک تاریخی تناظر" ، ہندوستانی جریدہ دی تریخ برائے سائنس ، 24 2 پی پی: 224–248 ، انڈین نیشنل سائنس اکیڈمی۔
- سین ، ایس این (1988) ، "قدیم تے قرون وسطی وچ تعلیم وچ تعلیم" ، انڈین جرنل آف ہسٹری آف سائنس ، 23 1 پی پی: 1-32 ، انڈین نیشنل سائنس اکیڈمی۔
- شرما ، رام ناتھ۔ (1996) ہندوستان وچ تریخ تعلیم کی اقتباست تے متن دی تلاش
- نیزہ ، پرکیوال "بینٹینک تے تعلیم۔" کیمبرج ہسٹوریکل جرنل 6 1 (1938): 78-101۔ 1834 وچ آن لائن مباحثے۔
- شکل ، رام (1971) تعلیم دا ہندو نظریہ۔
- شکل ، رام (2000) "پہلے از برطانوی ایام دے دوران تعلیمی نظام" وچ : ہندومت پر: جائزہ تے عکاسی۔ نويں دہلی: وائس آف انڈیا
- لیٹنر ، جی ڈی ڈبلیو ہسٹری آف دیسیئن ایجوکیشن آف انڈیسی ایشن دے بعد توں تے 1882 وچ 1883 وچ ، محکمہ لسانیات ، پنجاب ، پٹیالہ ، 1971 نے دوبارہ طباعت کيتی۔
باہرلے جوڑ
[سودھو]- ہندوستانی تعلیم دا سنہری ماضی
- روايتی ہندوستانی تعلیمی نظام کیواں دا سی؟ (آنند سبرامنیم شاستری)
- جدید ہندوستانی تعلیم دی ترقی
- ہندوستان وچ خواتین دی تعلیم دی تریخ
- ہندوستانی ماحول وچ بولی ، معاشرے ، سبھیاچار تے تعلیم دا باہمی ربط
- ہندوستانی تعلیم دی تریخ
- ہندوستان وچ برطانوی تعلیم
- سانوں ہندوستانی تعلیم دے سنہری ماضی اُتے فخر اے
- ہندوستان دی موجودہ تعلیم تے معاشرتی نظام وچ مکاؤالے دی مطابقت تے مکاؤلے دا اثر
- ہندوستان دے موجودہ تعلیم تے معاشرتی نظام وچ مکاؤالے اثر و رسوخ
- 18 ويں صدی وچ ، دنیا دے سب توں وڈے تعلیمی ادارے ہندوستان (ہندوستانی تعلیم) وچ سن ۔
- ہندوستان وچ تعلیم دی ترقی (vivacepanorama)
- برطانوی ہندوستان وچ تعلیم دی ترقیسانچہ:مردہ ربط
- ہندوستان وچ تعلیمی فکر دا ارتقاء (مصنف - بھنور لال دوویدی)
[[زمرہ:بھارت کی معاشرتی تاریخ]]