Zalęszczycowate
Oedemeridae | |||
Latreille, 1810 | |||
Okres istnienia: alb–dziś | |||
![]() Samiec Oedemera nobilis | |||
Systematyka | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Typ | |||
Gromada | |||
Rząd | |||
Podrząd | |||
Infrarząd | |||
Nadrodzina | |||
Rodzina |
zalęszczycowate | ||
Synonimy | |||
|
Zalęszczycowate[1] (Oedemeridae) – rodzina chrząszczy z podrzędu wielożernych, infrarzędu Cucujiformia i nadrodziny czarnuchów. Liczy ponad 1500 opisanych gatunków. Owady dorosłe są pyłkożerne. Larwy większości gatunków są saproksylofagiczne, często związane z drewnem zawilgoconym i mocno przegrzybiałym. W jednym z plemion larwy przystosowały się do żerowania w uschniętych roślinach zielnych (saproherbifagi). Wielu gatunkom zagraża utrata siedlisk, zwłaszcza wskutek prowadzenia gospodarki leśnej. W zapisie kopalnym rodzina znana jest od albu w kredzie.
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]Owad dorosły
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/bd/Calopus_serraticornis.jpg/150px-Calopus_serraticornis.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cd/Ischnomera_cyanea01.jpg/220px-Ischnomera_cyanea01.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/7/74/Ischnomera-sanguinicollis-01-fws.jpg/220px-Ischnomera-sanguinicollis-01-fws.jpg)
Chrząszcze o ciele długości od 5 do 23 mm, ubarwionym metalicznie, matowo lub w połączeniu tych dwóch opcji; niekiedy w ubarwieniu zaznacza się dymorfizm płciowy[1][2]. Najczęściej spotyka się barwy: zieloną, niebieską, czarną, szarą, brązową, żółtobrązową, pomarańczową i czerwoną. U wielu gatunków ubarwienie ma charakter ostrzegawczy. Ogólnym wyglądem zalęszczycowate przypominać mogą omomiłkowate, oleicowate czy kózkowate[3].
Głowa jest hipognatyczna[3], może być od krótkiej i szerokiej po wyciągniętą w ryjek, przy czym najczęściej jest ona lekko wydłużona. Oczy złożone są duże, wysklepione, zwykle owalne do nerkowatych, ale u Calopodinae silnie wykrojone (w wykrojeniu tym osadzone są czułki). Głowa za oczami ulega zwężeniu i nie jest wciągnięta w przedtułów. Czułki u Calopodinae buduje 11 członów, u Nacerdini 12 członów, a u pozostałych grup obserwuje się stan pośredni tj. człon ostatni jest podzielony wcięciem lub przewężeniem. Czułki zwykle są nitkowate, rzadziej piłkowane; zawsze dłuższe niż głowa i przedplecze razem wzięte. Warga górna odsłania boki i wierzchołki żuwaczek; te z kolei są łukowato wygięte z zaostrzonym lub dwuzębnym wierzchołkiem, z prosteką w części zamolarnej, a niekiedy także z zachowanym retynakulum na brzegu wewnętrznym. Głaszczki szczękowe budują cztery człony, z których każdy nosi na bocznej powierzchni bruzdę o funkcji zmysłowej[1][2].
Przedplecze jest sercowate, rzadziej niemal prostokątne w zarysie; pozbawione jest ostrych krawędzi bocznych i ma punktowany, a czasem też powgniatany dysk. Kształt tarczki może być trójkątny, półkolisty lub z nieco wciętym wierzchołkiem. Pokrywy są pomarszczone i wskutek tego zwykle bardziej matowe niż przedplecze, zazwyczaj dość gęsto i przylegająco owłosione. W prymitywniejszych grupach każda z pokryw ma po cztery podłużne żeberka. Mogą one ulegać jednak częściowej lub całkowitej redukcji, aż do stanu niewyraźnych i lekkich wypukłości. Przyszwowe i barkowe (pierwsze i trzecie) żeberko ulega takiej redukcji najczęściej. Tylne skrzydła są zwykle w pełni wykształcone, tylko u rodzajów Apterosessinia i Gilotia całkowicie zanikłe. Przedpiersie ma krótki wyrostek międzybiodrowy o szczycie ostrym lub wyokrąglonym. Panewki bioder przedniej pary otwarte są z tyłu. Odnóża u obu płci lub tylko u samców niektórych gatunków mają zgrubiałe uda. Ponadto samce mogą się wyróżniać sierpowatymi lub zaopatrzonymi w wyrostki biodrami tylnymi czy też silnie wygiętymi i pogrubionymi goleniami. Stopy pierwszej i drugiej pary buduje pięć, zaś ostatniej pary cztery człony, z których jeden lub dwa przedostatnie ulegają sercowatemu rozszerzeniu[1][2].
Odwłok ma pięć widocznych z zewnątrz sternitów (wentrytów). U samic występuje co najwyżej słabo zesklerotyzowane pokładełko. Budowa aparatu kopulacyjnego samców różni się znacząco między podrodzinami i plemionami, a jej szczegóły przydatne są w oznaczaniu poszczególnych gatunków[1][2].
Poczwarka
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/5/54/Nacerdes_melanura_%28Linn%C3%A9%2C_1758%29_%2832204150124%29.png/220px-Nacerdes_melanura_%28Linn%C3%A9%2C_1758%29_%2832204150124%29.png)
Poczwarki znane są tylko u kilku gatunków. Ich ciało jest wydłużone, biało ubarwione. Pokrywy są gładkie. Odwłok ma piłkowate rozszerzenia na bokach tergitów od drugiego do czwartego i zwieńczony bywa urogomfami[1][2].
Larwa
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/c/cb/Nacerdes_melanura_larva.jpg/220px-Nacerdes_melanura_larva.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Anogcodes_seladonius_-_Llavors%C3%AD_L%C3%A9rida.jpg/220px-Anogcodes_seladonius_-_Llavors%C3%AD_L%C3%A9rida.jpg)
Larwy również opisane zostały u nielicznych gatunków. Ciało mają wydłużone, koliste w przekroju, bardzo słabo zesklerotyzowane, dochodzące do 40 mm długości[1][2]. Jest ono wyprostowane lub lekko wygięte[3].
Głowa nie wciąga się w przedtułów i ma nierozdzielony od czoła nadustek. Stosunkowo długie czułki budują cztery człony. Oczka larwalne mogą mieć postać wypukłych soczewek, plamek pigmentowych lub być całkiem nieobecne. Aparat gębowy ma duże, silnie zesklerotyzowane i uzębione żuwaczki, szerokie szczęki ze zrośniętymi ze sobą żuwkami zewnętrzną i wewnętrzną, dość długie i smukłe głaszczki szczękowe, walcowaty i porośnięty włoskami wyrostek na praehypopharynx (tylko u Calopus jest on zredukowany lub całkiem zanikły) oraz charakterystyczny skleryt między podgębiem i przedbródkiem[1][2].
Tułów zaopatrzony jest w stosunkowo długie, pięcioczłonowe odnóża. Ponadto na grzbiecie segmentów tułowiowych oraz na grzbiecie i brzusznej stronie segmentów odwłokowych występować mogą parzyste brodawki ruchowe wyposażone w chitynowe ząbki; te na spodzie odwłoka przypominać mogą posuwki. Brodawek brak zupełnie u larw rozwijających się w roślinach zielnych[1][2]. Odwłok buduje w sumie 10 segmentów, ale ostatni widać tylko od spodu, wskutek czego od góry wydaje się być zbudowany z 9 segmentów[3]. Urogomfy występują tylko u części gatunków[1][2].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/38/2012-05-21-CPX-3561-Ditylus_gracilis_%287965224558%29.jpg/220px-2012-05-21-CPX-3561-Ditylus_gracilis_%287965224558%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/99/Oedemera_brevipennis_Ganglbauer%2C_1881_%283018623815%29.jpg/220px-Oedemera_brevipennis_Ganglbauer%2C_1881_%283018623815%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/28/Chrysanthia-viridissima-08-fws.jpg/220px-Chrysanthia-viridissima-08-fws.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/fb/Chrysanthia_varipes_natur.jpg/220px-Chrysanthia_varipes_natur.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/0a/Ischnomera_cyanea_%28Fabricius%2C_1793%29.png/220px-Ischnomera_cyanea_%28Fabricius%2C_1793%29.png)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8b/Thelyphassa_lineata_12637342.jpg/220px-Thelyphassa_lineata_12637342.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/a2/Oxacis_pallida_P1090468a.jpg/220px-Oxacis_pallida_P1090468a.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/ec/False_Blister_Beetle_%28Ditylomorphus_inconstans%29_%2832078931590%29.jpg/220px-False_Blister_Beetle_%28Ditylomorphus_inconstans%29_%2832078931590%29.jpg)
Ze względu na pokarm i tryb życia można wśród zalęszczycowatych wyróżnić dwie grupy: saproksylofagi i saproherbifagi[1][2].
Większość gatunków należy do saproksylofagów i strategia ta jest pierwotna dla rodziny. Rozwijają się one w drewnie będącym już w różnym stopniu rozkładu. Wybierać mogą zarówno drewno roślin liściastych jak i iglastych, a liczne gatunki są polifagiczne. Jaja umieszczane są przez samicę w szczelinach materiału lęgowego. Larwa początkowo żeruje w jego wierzchniej warstwie, stopniowo schodząc głębiej i tam się przepoczwarczając. Żerowisko ma postać owalnego w przekroju chodnika wypełnionego zbitą mączką z trocin i odchodów. Rozwój trwać może od roku do kilku lat, a zimować mogą różne stadia rozwojowe. Większość gatunków środkowoeuropejskich wybiera drewno silnie zawilgocone i przegrzybiałe, w tym okresowo zalewane wodą czy zalegające na wilgotnym dnie lasu[1][2].
Saproherbifagami są larwy z plemienia Oedemerini. Żerują one wewnątrz dolnych partii łodyg uschniętych roślin zielnych (np. chabrów, pałek, sadźców i starców) oraz w ich szyjach korzeniowych i tam się przepoczwarczają[1][2][4].
Imagines w obu przypadkach są pyłkożercami, odwiedzającymi kwiaty m.in. selerowatych i astrowatych. U gatunków endofitofagicznych pędzą one dzienny tryb życia, natomiast wśród gatunków saproksylicznych są takie o osobnikach dorosłych aktywnych o zmierzchu lub nocą i przylatujących do sztucznych źródeł światła[1][2]. Imagines niektórych gatunków, np. z rodzaju Nacerdes bronią się za pomocą wydzieliny zawierającej kantarydynę. Substancja ta może w kontakcie z ludzką skórą prowadzić do jej podrażnień, a nawet wywoływać długotrwały stan zapalny[2].
Rozprzestrzenienie i zagrożenie
[edytuj | edytuj kod]Rodzina kosmopolityczna, znana ze wszystkich kontynentów oprócz Antarktydy[2], najliczniej reprezentowana w krainach: neotropikalnej i orientalnej[5]. Kosmopolityczne jest również plemię Asclerini. Plemię Ditylini jest subkosmopolityczne; brak go tylko w krainie etiopskiej i Oceanii. Nie licząc kosmopolitycznego Necerdes melanura plemię Nacerdini ograniczone jest zasięgiem do czterech krain: palearktycznej, orientalnej, nearktycznej i neotropikalnej. Do tych samych czterech krain ograniczone są Calopodinae. Oedemerini występują tylko w krainach palearktycznej i orientalnej[2]. Spośród dwóch rodzajów Polypriinae jeden jest endemiczny dla Australii, a drugi dla krainy neotropikalnej[6].
Daniel Kubisz na podstawie analizy zoogeograficznej zaliczył w 2005 roku polskie zalęszczycowate do 12 różnych elementów zasięgowych[2]. W sumie w Polsce występują 22 gatunki z 9 rodzajów (zalęszczycowate Polski)[7]. Dwa kolejne gatunki, Ditylus laevis i Oedemera tristis, Czerwona lista zwierząt ginących i zagrożonych w Polsce traktuje jako, odpowiednio, wymarły i przypuszczalnie wymarły; wymarciem na terenie Polski zagrożona jest też Oedemera croceicollis[8] – halofilowi temu zagraża zanik słonawisk związany z melioracją i rekultywacją[2]. Ogólnie większość polskich zalęszczycowatych to gatunki rzadkie, znane z nielicznych stanowisk. Gatunkom saproksylicznym zagrażają gospodarka leśna i pielęgnacja zieleni – szczególnie narażone są tu rodzaje Anogcodes (wymaga rozkładających się drzew dużej średnicy) i Ischnomera (kariofagi wymagające próchnowisk). Z kolei zanik kseroterm zagraża Oedemera flavipes i Oedemera podagrariae[2].
Taksonomia i ewolucja
[edytuj | edytuj kod]Takson ten wprowadził Pierre-André Latreille w 1810 roku pod nazwą Oedemerites[9]. Obejmuje ponad 1500 opisanych gatunków[2]. Według pracy z 2011 roku autorstwa 11 koleopterologów jego podział systematyczny przedstawia się następująco[9]:
- podrodzina: Polypriinae Lawrence, 2005
- podrodzina: Calopodinae Costa, 1852
- podrodzina: Oedemerinae Latreille, 1810
- plemię: Asclerini Gistel, 1848
- plemię: Ditylini Mulsant, 1858
- plemię: Nacerdini Mulsant, 1858
- plemię: Oedemerini Latreille, 1810
- plemię: Stenostomatini Mulsant, 1858
Analiza filogenetyczna Davida Perisa z 2017 wskazuje że Polypriinae i Calopodinae są grupami siostrzanymi, tworzącymi razem klad bazalny względem Oedemerinae[5].
Zapis kopalny rodziny jest skąpy[2]. Najstarszym znanym gatunkiem jest Darwinylus marcosi z późnego albu w kredzie, którego to inkluzję znaleziono w bursztynie z Hiszpanii i który to należy już do podrodziny Oedemerinae[5]. Inne mezozoiczne skamieniałości zaliczone początkowo do tej rodziny zostały później wyłączone poza jej obręb (są to m.in. rodzaje Necromera, Glypta i Yanqingia). Niepewna jest przynależność do tej rodziny dwóch nieopisanych jeszcze okazów z cenomańskiego bursztynu birmańskiego[2][5]. Więcej danych dostarczają skamieniałości kenozoiczne. Z eocenu znane są odciski rodzajów Eumecoleus i Paloedemera[5] oraz inkluzja w bursztynie bałtyckim sklasyfikowana we współczesnym rodzaju zalęszczyca (Oedemera)[10][5]. Z oligocenu znany jest odcisk opisany jako Ditylus lienharti, ale jego przynależność do rodzaju Ditylus jak i całej rodziny jest kwestionowana[2].
Znaczenie
[edytuj | edytuj kod]Większość gatunków odgrywa pożyteczną rolę, rozkładając drewno i próchno, przyspieszając tym samym obieg materii oraz wzbogacając gleby, szczególnie w lasach. Do nielicznych gatunków notowanych jako szkodniki należą Nacerdes melanura i pniakowiec piłkorożny. Ten pierwszy został rozwleczony przez człowieka po portach i przystaniach całego świata, gdzie opada częściowo zanurzone konstrukcje, jak np. pale cumownicze i falochrony. Ten drugi może przechodzić rozwój w niezabezpieczonym przed wilgocią i grzybami drewnie budowli leśnych, np. paśników i ambon[2].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ a b c d e f g h i j k l m n Daniel Kubisz: Klucze do oznaczania owadów Polski Część XIX Chrząszcze – Coleoptera z. 85. Zalęszczycowate - Oedemeridae. Wrocław: Polskie Towarzystwo Entomologiczne, Biologica Silesiae, 1992, s. 3-.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w x Daniel Kubisz: Monografie Faunistyczne 24. Oedemeridae i Scraptiidae Polski (Coleoptera, Tenebrionoidea). Kraków: Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt Polskiej Akademii Nauk, 2006. ISBN 83-919407-5-6.
- ↑ a b c d False Blister Beetles. W: Arthur V. Evans, James N. Hogue: Field Guide to Beetles of California. Berkeley, Los Angeles, London: University of California Press, 2006, s. 221-222.
- ↑ Jiři Zahradnik, Irmgard Jung, Dieter Jung: Käfer Mittel- und Nordwesteuropas. Berlin: Parey, 1985. ISBN 3-490-27118-1.
- ↑ a b c d e f David Peris. Early Cretaceous origin of pollen-feeding beetles (Insecta: Coleoptera: Oedemeridae). „Cladistics”, s. 1-11, 2016. The Willi Hennig Society. DOI: 10.1111/cla.12168.
- ↑ John F. Lawrence. Dasytomima, a new genus of Australian Oedemeridae and its relationship to Polypria Chevrolat (Coleoptera: Tenebrionoidea). „Annales Zoologici”. 55 (4), s. 663–676, 2005.
- ↑ D. Kubisz: rodzina: Oedemeridae Latreille, 1810 – zalęszczycowate. [w:] Biodiversity Map [on-line]. [dostęp 2020-05-26].
- ↑ Jerzy Pawłowski, Daniel Kubisz, Mieczysław Mazur: Coleoptera. Chrząszcze. W: Zbigniew Głowaciński, Małgorzata Makomaska-Juchiewicz, Grażyna Połczyńska-Konior: Czerwona Lista Zwierząt Ginących i Zagrożonych w Polsce. Suplement. Kraków: Instytut Ochrony Przyrody PAN, 2002.
- ↑ a b Patrice Bouchard i inni, Family-group names in Coleoptera (Insecta), „ZooKeys”, 88, 2011, s. 1-972, DOI: 10.3897/zookeys.88.807 .
- ↑ S.G. Larsson: Baltic Amber – A Palaeobiological Study. Klampenborg: Scandinavian Science Press, 1978.