Ulica Brzeska w Warszawie
Stara Praga | |||||||||||||||||||||||||
![]() Ulica Brzeska, widok w kierunku ul. Kijowskiej | |||||||||||||||||||||||||
Państwo | |||||||||||||||||||||||||
---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
Województwo | |||||||||||||||||||||||||
Miejscowość | |||||||||||||||||||||||||
Długość |
600 m[1] | ||||||||||||||||||||||||
Przebieg | |||||||||||||||||||||||||
| |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Warszawy ![]() | |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie Polski ![]() | |||||||||||||||||||||||||
Położenie na mapie województwa mazowieckiego ![]() | |||||||||||||||||||||||||
![]() |
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/3/34/11_bit_studios_ul._Brzeska_2_w_Warszawie.jpg/220px-11_bit_studios_ul._Brzeska_2_w_Warszawie.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e1/Widok_z_bazaru_R%C3%B3%C5%BCyckiego_w_kierunku_ul._Brzeskiej_2019e.jpg/220px-Widok_z_bazaru_R%C3%B3%C5%BCyckiego_w_kierunku_ul._Brzeskiej_2019e.jpg)
Ulica Brzeska – ulica w dzielnicy Praga-Północ w Warszawie.
Ulica jest jednym z reliktów dawnej Pragi XIX i XX wieku. Jest uważana za centrum tzw. północnopraskiego trójkąta bermudzkiego czyli najniebezpieczniejszej części dzielnicy[2][3]. Wyznacza także wschodnią pierzeję bazaru Różyckiego.
Historia
[edytuj | edytuj kod]Na odcinku Od ul. Kijowskiej do ulicy Ząbkowskiej wytyczona po roku 1870, gdy odnotowano fakt wykupu gruntu przez magistrat[4]. Po raz pierwszy pojawia się na planie z roku 1873[4]. Została wytyczona w pobliżu Dworca Terespolskiego, nazywanego także Brzeskim[5]. Jej zaplanowany w okresie międzywojennym odcinek do ulicy Białostockiej, który miał nosić nazwę ulicy Słonimskiej, przebito po 1945[6].
Najstarszym zachowanym obiektem przy ulicy jest Gmach Szkoły Technicznej Kolei Warszawsko-Terespolskiej oraz sąsiadujący z nią zespół zabudowań Szpitala Kolei Skarbowych Nadwiślańskich. Wzniesione w latach 1872–1873 według projektu Anzelma Krysińskiego. W 1910 od strony ul. Markowskiej wzniesiono neogotycką kaplicę Najświętszego Serca Pana Jezusa, ufundowaną przez siostry kanoniczki[7]. Szpital był później rozbudowywany.
W 1882 na posesji znajdującej się między ulicami: Targową, Ząbkowską i Brzeską otwarto istniejący do dzisiaj bazar Różyckiego[8].
Około 1900 na dużej posesji pomiędzy Brzeską i Markowską powstał czterokondygnacyjny młyn parowy należący do spółki Schultz i Parzyński, a około 1912 magazyn mąki[9]. Po przejęciu za długi przez Bank Handlowy po pożarze w 1934 młyn został przekształcony w kaszarnię[9]. Zakład zamknięto po 1970[9]. Z obiektu zachowały się zrujnowany budynek portierni i biura znajdujący się przy ulicy[10].
W latach 1905–1914 po wschodniej po wschodniej stronie ulicy wzniesiono kilka kamienic o wyższym standardzie[2]. Eklektyczne fasady kamienic kontrastowały często ze skromnymi wnętrzami, a wiele kamienic posiadało kilka podwórzy. Kamienice przy Brzeskiej należały w większości do właścicieli pochodzenia żydowskiego[4]. Zamieszkiwali je głównie kolejarze, dorożkarze i robotnicy[4]. W latach 1905–1914 powstało przy Brzeskiej, po jej wschodniej stronie, kilka kamienic o wyższym standardzie.
Pod nr 24 wzniesiono budynek automatycznej centrali telefonicznej, jeden z sześciu tego typu obiektów na terenie Warszawy należących do Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej (PAST-y)[11]. Budynek został na krótko opanowany przez żołnierzy Obwodu VI Praga Armii Krajowej w pierwszym dniu powstania warszawskiego. W ceglanej ścianie budynku zachowały się ślady kul niemieckiego ostrzału. Wydarzenia z 1 sierpnia 1944 upamiętnia napis i „kotwica” Polski Walczącej[12]. 14 września 1944 ulica została opanowana przez oddziały 1 Armii Wojska Polskiego[13].
Po wojnie pod nr 29/31 działała popularna restauracja „Schron u Marynarza”, której współwłaścicielem (z Józefem Brzeskim)[14] był ważący ponad 200 kg były marynarz Wincenty Andruszkiewicz[15]. W wielu kamienicach funkcjonowały nielegalne punkty sprzedaży alkoholu (tzw. mety)[16].
Po 1945 roku do kamienic przy ulicy przesiedlano osoby eksmitowane z innych lokalizacji, w tym pochodzące z marginesu społecznego, pojawili się także tzw. dzicy lokatorzy[17]. Był to główny powód, dla którego ulica zyskała złą sławę[17].
Na podwórkach kamienic pod nr 9, 11, 13, 15/17, 17a i 21 znajdują się kapliczki[18].
W 2009 założenie urbanistyczne ulicy Brzeskiej na odcinku pomiędzy ulicami Ząbkowską i Kijowską zostało wpisane do rejestru zabytków[19].
W 2022 deweloper rozebrał zabytkowe relikty młyna parowego Schutza i Parzyńskiego (nr 8) w celu ich ponownego wkomponowania we front nowo wzniesionego w tym miejscu budynku mieszkalnego[20].
Ważniejsze obiekty
[edytuj | edytuj kod]- Siedziba spółki 11 bit studios (nr 2)
- Szpital im. Michała Okońskiego (nr 12)
- Bazar Różyckiego
- Zabytkowa kamienica Menachema Rotlewiego z lat 1913–1914 w stylu wczesnomodernistycznym (nr 18)[21]
- Budynek jednej z automatycznych central telefonicznych Polskiej Akcyjnej Spółki Telefonicznej, miejsce walk podczas powstania warszawskiego (nr 24)
W kulturze masowej
[edytuj | edytuj kod]- Realia ulicy Brzeskiej i tej części Warszawy podczas okupacji niemieckiej opisała w Notatkach z prawobrzeżnej Warszawy Sabina Sebyłowa, która przez większość życia mieszkała w kamienicy nr 5[22].
- W okresie PRL ulica występowała często w powieściach milicyjnych[15].
- Ulica i jej mieszkańcy zostali opisani w reportażu Barbary Łopieńskiej Ulica Brzeska (1976)[23]
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Mapa Warszawy [online], Urząd m.st. Warszawy [dostęp 2023-12-05] .
- ↑ a b Maria Ciastek, Leokadia Agata Rymkiewicz: Praga to też stolica. Bedeker praski. Warszawa: Towarzystwo Przyjaciół Pragi, 1997, s. 48. ISBN 83-906889-0-5.
- ↑ Jarosław Zieliński: Koneser, Ząbkowska i okolice. Warszawa: Wydawnictwo EKBIN, 2017, s. 171. ISBN 978-83-940941-9-5.
- ↑ a b c d Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 1. Agrykola–Burmistrzowska. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 1996, s. 221. ISBN 83-902793-5-5.
- ↑ Dorota Wilkiewicz: Ulice i uliczki naszej Pragi. Warszawa: Towarzystwo Przyjaciół Pragi, 1999, s. 13. ISBN 83-906889-2-1.
- ↑ Jarosław Zieliński: Koneser, Ząbkowska i okolice. Warszawa: Wydawnictwo EKBIN, 2017, s. 57, 116. ISBN 978-83-940941-9-5.
- ↑ Jarosław Zieliński: Koneser, Ząbkowska i okolice. Warszawa: Wydawnictwo EKBIN, 2017, s. 176–177. ISBN 978-83-940941-9-5.
- ↑ Marek Miller: Co dzień świeży pieniądz, czyli dzieje bazaru Różyckiego.Tom I. Za cara, za sanacji i za Niemca. Warszawa: Fundacja Laboratorium Reportażu i Narodowe Centrum Kultury, 2018, s. 70. ISBN 978-83-7982-337-6.
- ↑ a b c Jarosław Zieliński: Koneser, Ząbkowska i okolice. Warszawa: Wydawnictwo EKBIN, 2017, s. 176. ISBN 978-83-940941-9-5.
- ↑ Michał Krasucki: Warszawskie dziedzictwo postindustrialne. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2011, s. 116–117. ISBN 978-83-931723-5-1.
- ↑ Ryszard Mączewski: Warszawa między wojnami. Łódź: Księży Młyn, 2009, s. 43. ISBN 978-83-61253-51-8.
- ↑ Stanisław Ciepłowski: Wpisane w kamień i spiż. Inskrypcje pamiątkowe w Warszawie XVII–XX w.. Warszawa: Argraf, 2004, s. 42–43. ISBN 83-912463-4-5.
- ↑ Piotr Rozwadowski (red. nauk.): Wielka Ilustrowana Encyklopedia Powstania Warszawskiego. Tom 2.. Warszawa: Dom Wydawniczy Bellona i Fundacja „Warszawa Walczy 1939–1945”, 2005, s. 121. ISBN 83-11-09261-3.
- ↑ Wacław Wiernicki: Wspomnienia o warszawskich knajpach. Prószyński i S-ka, 1994, s. 159. ISBN 83-902520-0-7.
- ↑ a b Paweł Dunin-Wąsowicz: Praski przewodnik literacki. Warszawa: Fundacja Hereditas, 2018, s. 51. ISBN 978-83-951050-2-9.
- ↑ Piotr Kulesza: Niebieski syfon. Z dziejów bazaru Różyckiego. Warszawa: Książka i Wiedza, 2004, s. 77. ISBN 83-05-13334-6.
- ↑ a b Dorota Wilkiewicz: Ulice i uliczki naszej Pragi. Warszawa: Towarzystwo Przyjaciół Pragi, 1999, s. 15. ISBN 83-906889-2-1.
- ↑ Adrian Gajewski, Karolina Głowacka, Grzegorz Krawczak: Szlakiem praskich kapliczek. Warszawa: Agencja Wydawniczo-Reklamowa Skarpa Warszawska, 2018, s. 94–104. ISBN 978-83-63842-72-7.
- ↑ Wykaz zabytków nieruchomych wpisanych do rejestru zabytków - stan na 30 września 2016 r.. [w:] Narodowy Instytut Dziedzictwa [on-line]. nid.pl. s. 13. [dostęp 2016-11-28].
- ↑ Michał Wojtczuk. Filip z konopi na Brzeskiej. „Gazeta Stołeczna”, s. 3, 29 listopada 2023.
- ↑ Jarosław Zieliński: Atlas dawnej architektury ulic i placów Warszawy. Tom 1. Agrykola–Burmistrzowska. Warszawa: Biblioteka Towarzystwa Opieki nad Zabytkami, 1995, s. 225. ISBN 83-902793-5-5.
- ↑ Sabina Sebyłowa: Notatki z prawobrzeżnej Warszawy. Warszawa: Czytelnik, 1985, s. biogram na s. 2 obwoluty. ISBN 83-07-01193-0.
- ↑ Barbara Łopieńska: Łapa w łapę. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 1980, s. 84–96. ISBN 83-2070158-9.