Thysanotus
![]() Thysanotus multiflorus | |||
Systematyka[1][2] | |||
Domena | |||
---|---|---|---|
Królestwo | |||
Podkrólestwo | |||
Nadgromada | |||
Gromada | |||
Podgromada | |||
Nadklasa | |||
Klasa | |||
Nadrząd | |||
Rząd | |||
Rodzina | |||
Rodzaj |
Thysanotus | ||
Nazwa systematyczna | |||
Thysanotus R. Brown Prodr. Fl. Nov. Holland.: 282 (1810)[3] | |||
Typ nomenklatoryczny | |||
Thysanotus juncifolius (Salisb.) J.H.Willis & Court[4] | |||
Synonimy | |||
| |||
Homonimy | |||
|
Thysanotus R.Br. – rodzaj roślin z rodziny szparagowatych. Obejmuje 54 gatunki występujące w Australii, przy czym zasięg dwóch gatunków wykracza poza ten kontynent, sięgając południowo-wschodnich Chin i Tajlandii[3].
Nazwa naukowa rodzaju pochodzi od greckiego słowa θύσανος (thysanos – frędzel) i odnosi się do frędzelkowatych brzegów listków okwiatu[6].
Zasięg geograficzny
[edytuj | edytuj kod]Wszystkie gatunki z rodzaju Thysanotus występują w Australii. Jeden gatunek, T. chinensis, rozszerza zasięg do południowo-wschodnich Chin, Tajwanu, Tajlandii, Wietnamu, Małych Wysp Sundajskich, Wysp Korzennych, Celebes, Filipin i Nowej Gwinei. W Nowej Gwinei występuje również gatunek T. banksii[3].
W Australii centrum różnorodności rodzaju jest w Australii Zachodniej, gdzie występuje endemicznie 40 gatunków. Ponadto zasięg T. exfimbriatus i T. exiliflorus sięga od Australii Zachodniej do środkowej Australii, T. nudicaulis i T. tenellus do południowo-wschodniej Australii Południowej, T. baueri do Nowej Południowej Walii i Wiktorii, a T. patersonii przez południową Australię do południowego Queensland i na Tasmanię[3].
Jedynie 6 gatunków Thysanotus nie występuje w Australii Zachodniej. T. racemoides, T. fractiflexus i T. wangariensis występują endemicznie w Australii Południowej, T. virgatus w środkowo-wschodniej Nowej Południowej Walii, a obszar występowania T. juncifolius i T. tuberosus obejmuje wschodnią i południowo-wschodnią Australię[3].
Morfologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/6/6f/Edwards%27_botanical_register%2C_or%2C_Ornamental_flower-garden_and_shrubbery_.._%281829-1847%29_%2820986450858%29.jpg/220px-Edwards%27_botanical_register%2C_or%2C_Ornamental_flower-garden_and_shrubbery_.._%281829-1847%29_%2820986450858%29.jpg)
- Pokrój
- Wieloletnie rośliny zielne o wysokości do 1 metra[7].
- Pędy
- Silnie zredukowane lub wydłużone podziemne kłącze. Pędy naziemne wieloletnie (T. patersonii) lub obumierające każdego roku, wzniesione lub mniej więcej pokładające się, rzadko pnące (T. manglesianus i T. patersonii[8]), bezlistne, proste do rozgałęziających się widlasto lub monopodialnie, na przekroju okrągłe do mniej więcej kanciastych, nagie, owłosione lub z grudkowatymi wypukłościami[7].
- Korzenie
- Zwykle liczne, włókniste lub przekształcone w elipsoidalno-cylindryczne bulwy korzeniowe[7].
- Liście
- Liście odziomkowe wieloletnie, jednoroczne i często wcześnie więdniejące lub niewykształcane[6][7]. Blaszki liściowe równowąskie do nitkowatych, płaskie lub okrągłe na przekroju[9]. U nasady rozszerzające się w błoniaste pochwy liściowe[7].
- Kwiaty
- Kwiaty obupłciowe, promieniste, szypułkowe, pojedyncze lub zebrane od 2 do 50 w baldach[6][7] (określany też przez Brittana jako grono o silnie zredukowanych międzywęźlach[7]). Kwiatostany wyrastają pojedynczo na wierzchołku pędu kwiatostanowego; u niektórych gatunków (T. juncifolius i T. sparteus) na pędzie kwiatostanowym wyrastają dodatkowe siedzące lub niemal siedzące kwiatostany[7]. Baldachy mogą też być zebrane w wiechę złożoną lub wierzchotkę[6]. Okwiat złożony jest z sześciu listków położonych w dwóch okółkach, wolnych, jasnofioletowych, fiołkoworóżowych, niebieskich, lawendowych, rzadziej łososiowych lub białych[7]. Trzy listki zewnętrznego okółka są równowąskie do lancetowatych i mają błoniaste brzegi oraz wierzchołek tępy do sztyletowatego[7]. Ich powierzchnia odosiowa może być zielona do fioletowej, niekiedy szaroniebieska[7]. Trzy listki wewnętrznego okółka okwiatu są od szeroko do wąsko eliptycznych i mają frędzelkowate brzegi[7][6]. Frędzelki osiągają długość od 0,5 do 5 mm[7]. U większości gatunków obecnych jest sześć pręcików, jednak u niektórych gatunków zachodnioaustralijskich pręciki zewnętrznego okółka są silnie zredukowane[7]. Pręciki zwykle układają się nieco grzbietowo, najpewniej w wyniku skręcania nitek[7]. Są równej długości lub te w wewnętrznym okółku są dłuższe[7]. Pylniki osadzone u nasady[7], proste, wygięte, skręcone lub nieskręcone[7]. Pękają przez wierzchołkowe otworki lub przez wzdłużne szczeliny na całej swojej długości[6][7]. Zalążnia siedząca, cylindryczna lub kulistawa[7], górna, trójkomorowa, zwykle z dwoma zalążkami w każdej komorze[6]. Szyjka słupka pojedyncza, prosta lub wygięta[6][7].
- Owoce
- Pękające komorowo torebki okryte listkami okwiatu, zawierające czarne nasiona z osnówką[6] barwy blado słomkowej do żółtej lub pomarańczowej[7].
Biologia i ekologia
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b3/Mallee_Fringe_Lily_%2815857319340%29.jpg/220px-Mallee_Fringe_Lily_%2815857319340%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/f/f0/Thysanotus_manglesianus_100083720.jpg/220px-Thysanotus_manglesianus_100083720.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/83/Thysanotus_patersonii_%2824702399000%29.jpg/220px-Thysanotus_patersonii_%2824702399000%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/2c/Fringe_Lily_%2816035561161%29.jpg/220px-Fringe_Lily_%2816035561161%29.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/ac/Thysanotus_virgatus_flower_%288349133396%29.jpg/220px-Thysanotus_virgatus_flower_%288349133396%29.jpg)
- Rozwój
- Kwiaty roślin z tego rodzaju pozostają otwarte jedynie przez jeden dzień, zazwyczaj zamykają się wczesnym popołudniem[10]. Pylniki uwalniają pyłek w wyniku drgań wywoływanych przez pszczoły (sonikacja)[11]. Kwiaty zapylane są przez samice smuklikowatych z rodzaju Lasioglossum[12].
- Siedlisko
- Rodzaj występuje w otwartych wrzosowiskach sklerofilnych, przybrzeżnych wrzosowiskach piaszczystych, równinnych zaroślach solniskowych, suchych lasach eukaliptusowych, a także na pustyniach[7] i w półpustynnych formacjach złożonych z niskich drzew eukaliptusowych i krzewów (mallee)[13].
- Cechy fitochemiczne
- W bulwach korzeniowych roślin z rodzaju Thysanotus obecne są fruktany oraz aminowe związki wysokoenergetyczne. W roślinach z tego rodzaju notowano również antocyjany (delfinidynę)[12].
- Genetyka
- Liczba chromosomów 2n wynosi 22; znane są również osobniki tetraploidalne i oktoploidalne[6].
Systematyka
[edytuj | edytuj kod]- Pozycja systematyczna
- Rodzaj z grupy Arthropodium w podrodzinie Lomandroideae rodziny szparagowatych (Asparagaceae)[14][2].
- Historycznie zaliczana do rodziny liliowatych (np. w systemie Cronquista z 1981 roku)[13], do plemienia Thysanoteae w rodzinie Anthericaceae (systemie Takhtajana z 1997 roku)[15] i do rodziny Laxmanniaceae (np. Thorne w 1992 roku i Chase w 1996 roku)[13].
- Wykaz gatunków[3]
- Thysanotus acerosifolius Brittan
- Thysanotus anceps Lindl.
- Thysanotus arbuscula Baker
- Thysanotus arenarius Brittan
- Thysanotus asper Lindl.
- Thysanotus banksii R.Br.
- Thysanotus baueri R.Br.
- Thysanotus brachiatus Brittan
- Thysanotus brachyantherus Brittan
- Thysanotus brevifolius Brittan
- Thysanotus chinensis Benth.
- Thysanotus cymosus Brittan
- Thysanotus dichotomus (Labill.) R.Br.
- Thysanotus exfimbriatus Sirisena, Conran & T.D.Macfarl.
- Thysanotus exiliflorus F.Muell.
- Thysanotus fastigiatus Brittan
- Thysanotus formosus Brittan
- Thysanotus fractiflexus Brittan
- Thysanotus fragrans (Brittan) Sirisena, Conran & T.D.Macfarl.
- Thysanotus gageoides Diels
- Thysanotus glaucifolius Brittan
- Thysanotus glaucus Endl.
- Thysanotus gracilis R.Br.
- Thysanotus isantherus R.Br.
- Thysanotus juncifolius (Salisb.) J.H.Willis & Court
- Thysanotus kalbarriensis T.D.Macfarl., C.J.French & Conran
- Thysanotus lavanduliflorus Brittan
- Thysanotus manglesianus Kunth
- Thysanotus multiflorus R.Br.
- Thysanotus newbeyi Brittan
- Thysanotus nudicaulis Brittan
- Thysanotus parviflorus Brittan
- Thysanotus patersonii R.Br.
- Thysanotus pauciflorus R.Br.
- Thysanotus pseudojunceus Brittan
- Thysanotus pyramidalis Brittan
- Thysanotus racemoides Sirisena, T.D.Macfarl. & Conran
- Thysanotus ramulosus Brittan
- Thysanotus rectantherus Brittan
- Thysanotus sabulosus Brittan
- Thysanotus scaber Endl.
- Thysanotus sparteus R.Br.
- Thysanotus speckii Brittan
- Thysanotus spiniger Brittan
- Thysanotus tenellus Endl.
- Thysanotus tenuis Lindl.
- Thysanotus teretifolius Brittan
- Thysanotus thyrsoideus Baker
- Thysanotus triandrus (Labill.) R.Br.
- Thysanotus tuberosus R.Br.
- Thysanotus unicupensis Sirisena, T.D.Macfarl. & Conran
- Thysanotus vernalis Brittan
- Thysanotus virgatus Brittan
- Thysanotus wangariensis Brittan
Znaczenie użytkowe
[edytuj | edytuj kod]- Rośliny ozdobne
- Dwa gatunki (Thysanotus multiflorus i T. tuberosus) spotykane są sporadycznie w uprawie jako rośliny ozdobne. Pozostałe gatunki nie przyjmują się w uprawie i szybko obumierają. Rośliny te nie są mrozoodporne i wymagają bardzo dużego nasłonecznienia do zakwitnięcia[16].
- Rośliny spożywcze
- Bulwy Thysanotus banksii, T. baueri, T. exiliflorus, T. patersonii i T. tuberosus są jadane przez aborygenów australijskich. Bulwy T. tuberosus są słodkie i traktowane jak słodycze[17].
- Rośliny lecznicze
- Kwiaty Thysanotus tuberosus wykorzystywane są tradycyjnie w formie naparu w przypadku lekkiego wstrząsu[18].
- Rośliny magiczne
- Kwiaty Thysanotus tuberosus wykorzystywane są przez aborygenów australijskich do ochrony energetycznej i odbudowy energetycznej w wyniku wstrząsu i urazu[19].
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ Michael A. Ruggiero i inni, A Higher Level Classification of All Living Organisms, „PLOS One”, 10 (4), 2015, art. nr e0119248, DOI: 10.1371/journal.pone.0119248, PMID: 25923521, PMCID: PMC4418965 [dostęp 2021-03-05] (ang.).
- ↑ a b Peter F. Stevens , Angiosperm Phylogeny Website, Missouri Botanical Garden, 2001– [dostęp 2022-01-13] (ang.).
- ↑ a b c d e f g Plants of the World Online. The Royal Botanic Gardens, Kew, 2019. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).
- ↑ Farr E. R., Zijlstra G. (ed.): Index Nominum Genericorum (Plantarum). Smithsonian Institution, 1996–. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).
- ↑ Global Biodiversity Information Facility (GBIF) Backbone Taxonomy. GBIF Secretariat. [dostęp 2022-01-27]. (ang.).
- ↑ a b c d e f g h i j Alexander S. George (red.): Flora of Australia. T. 45: Hydatellaceae to Liliaceae. Canberra: Australian Government Publishing Service, 1987, s. 308-338. ISBN 0-644-04356-3.
- ↑ a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t u v w Norman H. Brittan. Revision of the genus Thysanotus R.Br. (Liliaceae). „Brunonia”. 4 (1), s. 67, 1981. DOI: 10.1071/bru9810067.
- ↑ David J. Mabberley , Mabberley’s Plant-Book, Cambridge: Cambridge University Press, 2017, s. 924, DOI: 10.1017/9781316335581, ISBN 978-1-107-11502-6, OCLC 982092200 .
- ↑ Chen Xinqi, Minoru N. Tamura: Flora of China. T. 24: Flagellariaceae through Marantaceae. 2000, s. 203.
- ↑ Margaret G. Corrick: Wildflowers of southern Western Australia. Wyd. 3. Kenthurst, N.S.W.: Rosenberg Pub., 2009, s. 95. ISBN 978-1-877058-84-4.
- ↑ T. F. Houston: A guide to native bees of Australia. Clayton South, VIC: Csiro Publishing, 2018. ISBN 978-1-4863-0408-0.
- ↑ a b J.G. Conran: Lomandraceae. W: Klaus Kubitzki: The Families and Genera of Vascular Plants. T. 3: Flowering Plants. Monocotyledons: Lilianae (except Orchidaceae). Berlin Heidelberg: Springer-Verlag, 1998. DOI: 10.1007/978-3-662-03533-7. ISBN 978-3-662-03533-7. (ang.).
- ↑ a b c Udani Megha Sirisena , Systematic studies on Thysanotus R.Br. (Asparagales:Laxmanniaceae), The University of Adelaide, 2010 .
- ↑ USDA, Agricultural Research Service, National Plant Germplasm System. 2020. Germplasm Resources Information Network (GRIN-Taxonomy). National Germplasm Resources Laboratory, Beltsville, Maryland. [dostęp 2022-01-13]. (ang.).
- ↑ Brands, S.J. (ed.): The Taxonomicon. 1989–. [dostęp 2022-01-25]. (ang.).
- ↑ James Cullen, Sabina G. Knees, H. Suzanne Cubey, J.M.H Shaw (red.): The European garden flora, flowering plants: a manual for the identification of plants cultivated in Europe, both out-of-doors and under glass. Wyd. 2. T. 1. Cambridge: Cambridge University Press, s. 25-26. ISBN 978-0-521-76147-5.
- ↑ Tong Kwee Lim: Edible medicinal and non medicinal plants. T. 9: Modified stems, roots, bulbs. Dordrecht: Springer, 2014, s. 81-82. ISBN 978-94-017-9511-1.
- ↑ Susanne Stephan: Plant Vibrations. Balboa Press, 2021. ISBN 978-1-9822-9129-7.
- ↑ Clare G. Harvey: The practitioner's encyclopedia of flower remedies: the definitive guide to all flower essences, their making and uses. Wyd. [Third]. London, England: 2014, s. 170. ISBN 978-0-85701-126-8.