Tartu
![Ziemia](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/e/e9/Geographylogo.svg/20px-Geographylogo.svg.png)
![]() Widok ogólny Tartu | |||||
| |||||
Państwo | |||||
---|---|---|---|---|---|
Prowincja | |||||
Burmistrz |
Urmas Klaas | ||||
Powierzchnia |
38,8 km² | ||||
Populacja (2023) • liczba ludności • gęstość |
| ||||
Kod pocztowy |
50089 (Centrum) | ||||
Tablice rejestracyjne |
T | ||||
Położenie na mapie Estonii ![]() | |||||
![]() | |||||
Strona internetowa |
Tartu (hist. pol., niem. i szw. Dorpat, ros. Дерпт, Dierpt) – drugie co do wielkości miasto Estonii, uznawane za intelektualną i kulturalną stolicę kraju. Słynie z uniwersytetu, założonego w 1632 przez króla Szwecji Gustawa II Adolfa. Przez miasto przepływa rzeka Emajõgi, łącząca dwa największe jeziora Estonii (Võrtsjärv i Pejpus). Transport lotniczy obsługuje Port lotniczy Tartu. Tartu jest miastem, w którym znajduje się siedziba sądu najwyższego Estonii.
Tartu leży na trasie Europejskiego Szlaku Gotyku Ceglanego. Na południe od miasta leży Park Narodowy Karula.
Nazwa miasta
[edytuj | edytuj kod]Pierwsza historyczna nazwa miasta pochodzi od twierdzy Tarbatu wzniesionej w V wieku przez Estów[2]. Od tej nazwy wzięła się nazwa nadana przez niemieckich krzyżowców, którzy nazwali miasto Dorpat, nazwa ta obowiązywała w czasie niemieckiego panowania w Estonii i m.in. w czasie polskiego panowania. Od nazwy niemieckiej wzięła się nazwa rosyjska. Pod panowaniem rosyjskim miasto nazywało się Дерпт (Derpt) oraz Юрьев (Jurjew), ta druga nazwa została miastu nadana przez Jarosława I Mądrego. Od czasu uzyskania niepodległości przez Estonię w 1917 miasto w języku estońskim nazywa się – Tartu[3].
Historia
[edytuj | edytuj kod]Czasy najdawniejsze
[edytuj | edytuj kod]Ślady archeologiczne wskazują, że pierwsza stała osada w miejscu, gdzie dziś jest miasto, istniała już w V wieku. W VII w. zbudowano drewniane fortyfikacje po wschodniej stronie wzgórza Toomemägi. Pierwsza wzmianka pisana o Tartu pochodzi z roku 1030, kiedy książę kijowski Jarosław I Mądry zdobył osadę i wzniósł własny fort, który nazwał Jurjew (Jurij było jego imieniem z chrztu).
Najeźdźcy nałożyli kontrybucję na lokalne ludy i pobierali ją aż do 1061, kiedy Jurjew został spalony przez jedno z lokalnych plemion. Odbudowany przez Rusinów, padł ofiarą ognia ponownie 1138. Po kolejnej odbudowie stał się największą ruską osadą w regionie.
Krucjaty
[edytuj | edytuj kod]W okresie krucjat północnych Tarbatu kilkakrotnie było zdobywane przez kawalerów mieczowych i odbijane przez Estończyków. Dopiero w 1224 po długim oblężeniu bronione przez żołnierzy Wjaczka z Koknese miasto zostało ostatecznie zdobyte przez niemieckich krzyżowców. Od tej pory znane jako Dorpat, stało się ważnym ośrodkiem handlowym oraz siedzibą biskupa.
W 1262 Dymitr Aleksandrowicz, syn Aleksandra Newskiego, zdobył miasto, nie udało mu się jednak sforsować umocnień twierdzy biskupiej na Toomemägi. W latach osiemdziesiątych XIII wieku Dorpat dołączył do Hanzy, stając się ośrodkiem kultury niemieckiej aż do końca XIX wieku.
Czasy polskie i szwedzkie
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/2/27/Tartu_1553.jpg/220px-Tartu_1553.jpg)
W 1558 roku od najazdu cara Iwana Groźnego rozpoczęły się wojny inflanckie. Dorpat poddał się bez walki, a biskup został uwięziony w Moskwie – był to koniec biskupstwa w Tartu. W 1582 roku, po pokoju w Jamie Zapolskim, miasto stało się częścią Wielkiego Księstwa Litewskiego, a później Rzeczypospolitej Obojga Narodów. W tym okresie (1583) w mieście ufundowana została szkoła jezuicka Gymnasium Dorpatense, a król polski Stefan Batory nadał miastu flagę w polskich barwach narodowych. W 1584 roku król nadał Dorpatowi prawo składu[4]. W 1586 powstało tutaj kolegium jezuickie[5]. Od 1598 roku miasto było stolicą województwa dorpackiego (do 1660).
Na przełomie 1600 i 1601 roku szwedzka armia księcia Karola Sudermańskiego obległa miasto. Polski garnizon składający się z trzech chorągwi rajtarii i oddziału hajduków, wraz z mieszczanami i chłopami, odpierał szwedzkie szturmy do czasu zranienia jednego z dowódców obrony, rotmistrza Henryka Ramela, i zdrady rotmistrza Hermana Wrangla, który zaatakował kasztelana zamku i wiernego polskiemu królowi rotmistrza Kaspra Tyzenhausa i otworzył bramy miasta Szwedom.
13 kwietnia 1603 roku wojska Rzeczypospolitej odzyskały miasto, gdy komendant szwedzkiego garnizonu poddał miasto hetmanowi Janowi Karolowi Chodkiewiczowi. Około 1000 Szwedów skapitulowało na honorowych warunkach i pozostawiając artylerię odeszło do Tallinna pod eskortą wojsk polskich, które zaopatrzyły ich także w podwody, aby mogli zabrać ze sobą rannych. 60 najemników opuściło szwedzkie szeregi i zaciągnęło się na służbę Rzeczypospolitej.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/0/03/Album_von_Dorpat%2C_TKM_0031H_05%2C_crop.jpg/220px-Album_von_Dorpat%2C_TKM_0031H_05%2C_crop.jpg)
W roku 1625 Tartu ponownie zostało opanowane przez Szwedów i do Rzeczypospolitej już nie powróciło. W 1632 roku szwedzki król Gustaw II Adolf ufundował Academia Dorpatensis, czyli uniwersytet[6].
Czasy rosyjskie
[edytuj | edytuj kod]W 1656 roku wojska rosyjskie zdobyły Dorpat, by utracić go w 1661. Jednak po traktacie w Nystad w 1721 miasto (znane od tej pory jako Derpt) zostało wcielone do Imperium Rosyjskiego. W wielkich pożarach w latach 1708, 1763 i 1775 spłonęła niemal cała średniowieczna zabudowa. Miasto odbudowano w stylu późnego baroku i klasycyzmu. W latach 1776–1783 w mieście wzniesiono klasycystyczny sobór prawosławny[7]. W 1869 w Derpcie odbył się pierwszy estoński festiwal muzyczny, w 1870 otworzono teatr narodowy, a w 1872 założono w mieście Stowarzyszenie Pisarzy Estońskich.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/9/97/Tartu_Vaade_kivisillalt_raekojale%2C_c_1910.jpg/220px-Tartu_Vaade_kivisillalt_raekojale%2C_c_1910.jpg)
Aż do I wojny światowej językiem wykładowym na słynnej dorpackiej uczelni był niemiecki. W roku 1893 zmieniono nazwę miasta na Jurjew i zaczęto je konsekwentnie rusyfikować, m.in. w 1895 język rosyjski stał się, obok niemieckiego, językiem wykładowym na uniwersytecie, wcześniej językiem wykładowym był na tym uniwersytecie tylko język niemiecki. Podczas zaborów w Polsce, szczególnie zaś po zamknięciu przez władze carskie Uniwersytetu Warszawskiego, kształcili się tu Polacy, nie chcący zdobywać wiedzy na uczelniach rosyjskojęzycznych w Królestwie Polskim oraz w innych częściach Imperium Rosyjskiego. W 1828 powstała tu najstarsza polska korporacja akademicka Konwent Polonia. Mimo oficjalnego panowania rosyjskiego miasto wciąż miało niemiecki charakter. Jeden z polskich studentów, Bolesław Limanowski, w swych Pamiętnikach 1835–1870 pisze, że ówczesne Tartu miało: „charakter zupełnie niemieckiego miasta. Język niemiecki panował wszędzie: w urzędach, na katedrach uniwersyteckich, w sklepach, na ulicy. Właściwe miasto było z prawej strony Embachu. Miało ono piękny staroniemiecki wygląd, zwłaszcza główna ulica Ritterstrasse (Rycerska) przedstawiała się wspaniale. Lecz największą ozdobą było wzgórze piętrzące się nad miastem i porosłe bujnym lasem, tak zwane Domberg, od dawnej katedry katolickiej, w której ongiś kazał Piotr Skarga.”[8]
W niepodległej Estonii
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/d/d0/Tartu_Raekoda_1925.jpg/220px-Tartu_Raekoda_1925.jpg)
Po wojnie estońsko-bolszewickiej i podpisaniu pokoju w Tartu 2 lutego 1920, potwierdzono przynależność miasta do niepodległej Republiki Estońskiej i miasto odzyskało swą estońską nazwę. W czasie II wojny światowej okupowane przez ZSRR od 1940. W 1941 i 1944 zostało w dużej części zniszczone. Druga wojna światowa zniszczyła dużą część centrum miasta, w czasie okupacji sowieckiej zostały wzniesione liczne nowe budynki – zwłaszcza nowy Vanemuine Theater.
Po wojnie, ze względu na utworzenie bazy lotniczej, ogłoszone miastem zamkniętym dla obcokrajowców. Dopiero od czasu odzyskania przez Estonię niepodległości w 1991 Tartu jest odbudowywane po zniszczeniach wojennych.
Ludność
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/86/Population_of_Tartu_city_%281990-2009%29.png/220px-Population_of_Tartu_city_%281990-2009%29.png)
Liczba mieszkańców Tartu w poszczególnych latach[9][10][11]:
Rok | Liczba mieszkańców |
---|---|
1550 | 6000 |
1721 | 21 |
1789 | 3421 |
1802 | 3500 |
1854 | 13 000 |
1881 | 29 974 |
1897 | 42 308 |
1922 | 50 342 |
1934 | 58 876 |
1959 | 74 263 |
1970 | 90 459 |
1979 | 104 381 |
1989 | 113 320 |
1995 | 104 874 |
2000 | 101 241 |
2005 | 101 483 |
2006 | 101 740 |
2007 | 101 965 |
2009 | 102 817 |
2020 | 92 974 |
Zabytki i atrakcje turystyczne
[edytuj | edytuj kod]![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/1/12/Tartu_Raekoda_2012.jpg/220px-Tartu_Raekoda_2012.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/8/8f/Tartu_University_03.jpg/220px-Tartu_University_03.jpg)
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/a/aa/Tartu_Toomkirik_-_panoramio_%281%29.jpg/220px-Tartu_Toomkirik_-_panoramio_%281%29.jpg)
- Ratusz z 1789 r. (Tartu raekoda)
- Plac Ratuszowy (Raekoja plats) i Krzywa Wieża
- A. Le Coq, najstarszy estoński browar z siedzibą w z Tartu (budynek z 1826 roku)
- Uniwersytet w Tartu, Uniwersytet Dorpacki (est. Tartu Ülikool) – estoński uniwersytet w Tartu (główny gmach z 1805 r.)
- Katedra w Tartu (est. Tartu toomkirik) – ruiny katedry rzymskokatolickiej. Katedra nosiła wezwanie św. Piotra i Pawła. Jest jednym z symboli architektonicznych Tartu. Katedra w Tartu jest jednym z najwspanialszych zabytków sakralnej ceglanej architektury gotyckiej na obszarze dawnej Liwonii. We wschodniej części byłej katedry (prezbiterium) mieści się Muzeum Historyczne Uniwersytetu w Tartu.
![](http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/thumb/b/b1/Science_Centre_AHHAA_w_Tartu%2C_Estonia.jpg/190px-Science_Centre_AHHAA_w_Tartu%2C_Estonia.jpg)
- Fontanna Studenckiego Pocałunku w Tartu
- Centrum Nauki – AHHAA Teaduskeskus
- Muzeum Zabawek w Tartu – Tartu Mänguasjamuuseum
- Luterański kościół św. Jana (estoński: Jaani Kirik, niemiecki: Johanneskirche) z XIV wieku
- sobór Zaśnięcia Matki Bożej z XVIII wieku
- cerkiew św. Jerzego
- ogród botaniczny
- Muzeum Sztuki
- Most Anielski z 1814 roku i Most Diabelski z 1913 roku
- Wzgórze Toome z XIX-wieczną biblioteką uniwersytecką (obecnie mieści się w niej Muzeum Historyczne Uniwersytetu) oraz dwa mniejsze budynki, będące pierwotnie wydziałami uczelni. Są to: pochodzące z 1805 r. Vana Anatoomikum (Muzeum Anatomii) i zbudowane pięć lat później Tahetorn (obserwatorium).
- Pomnik Michaiła Barclaya de Tolly
- Estońskie Muzeum Narodowe
- Estońskie Muzeum Literatury (Vanemuise 42)
- Muzeum Natury (Vanemuise 46)
- Tigutorn Tower, najwyższy budynek w Tartu, za Centrum Emajõe, druga co do wysokości wieża w mieście
Gospodarka
[edytuj | edytuj kod]W mieście rozwinął się przemysł maszynowy, metalowy, chemiczny, skórzany, włókienniczy oraz spożywczy[12].
Ludzie związani z miastem
[edytuj | edytuj kod]- Na tamtejszym cmentarzu Raadi pochowano Augusta Sabbego – ostatniego partyzanta podziemia antykomunistycznego i niepodległościowego, poległego 28 sierpnia 1978 w walce z KGB
- w roku 1704 urodził się Jacob von Eggers, szwedzki wojskowy, komendant Gdańska
- w roku 1862 urodził się Gabriel Korbut, autor Literatury polskiej,
- w roku 1885 urodziła się Cezaria Baudouin de Courtenay Ehrenkreutz Jędrzejewiczowa – etnolog, pierwsza polska przedstawicielka fenomenologii w badaniach nad kulturą ludową, pierwsza rektor w historii polskiej akademii,
- w roku 1906 urodził się Bronisław Wojciech Linke, znany polski malarz, rysownik i grafik, tworzący kompozycje o tematyce politycznej i społecznej,
- w roku 1908 urodził się Jerzy Hryniewiecki – polski architekt, urbanista, projektant licznych obiektów przemysłowych, sportowych, użyteczności publicznej, projektant wystaw i grafik, poseł na Sejm.
Miasta partnerskie
[edytuj | edytuj kod]Bærum, Norwegia
Deventer, Holandia
Ferrara, Włochy
Fredriksberg, Dania
Hafnarfjörður, Islandia
Hämeenlinna, Finlandia
Kowno, Litwa
Lüneburg, Niemcy
Psków, Rosja
Ryga, Łotwa
Salisbury, USA
Tampere, Finlandia
Turku, Finlandia
gmina Uppsala, Szwecja[13]
Veszprém, Węgry
Zutphen, Holandia
Przypisy
[edytuj | edytuj kod]- ↑ RV0240: POPULATION BY SEX, AGE AND PLACE OF RESIDENCE AFTER THE 2017 ADMINISTRATIVE REFORM, 1 JANUARY [online], PxWeb [dostęp 2023-08-02] (ang.).
- ↑ Alan Henry Batten Resolute and Undertaking Characters.
- ↑ Krzysztof J. (Krzysztof Jan) Wojciechowski , Kwiaty dla Anny: Warszawa, Dorpat, Kresy, 1886-1920, wyd. 1, Warszawa: Wyd. Comandor, 2003, ISBN 83-88329-72-3, OCLC 54891033 .
- ↑ Stan Lewicki, Historja handlu w Polsce na tle przywilejów handlowych: (prawo składu), Warszawa 1920, s. 148.
- ↑ Stanisław Załęski , Jezuici w Polsce. t. IV. Dzieje 153 kolegiów i domów jezuitów w Polsce, Kraków 1905, s. 275–280 .
- ↑ Edward. Walewander , Polacy w Estonii, Lublin: Tow. Nauk. Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego, 1998, ISBN 83-86668-90-3, OCLC 40820657 .
- ↑ Собор успения пресвятой Богородицы. dorpat.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2015-07-03)]..
- ↑ Onet.pl Przewodnik.
- ↑ Statistics Estonia: General Data for 1881, 1897, 1922, 1934, 1959, 1970, 1979, 1989 Censuses. [dostęp 2009-03-23]. [zarchiwizowane z tego adresu (2013-07-08)].
- ↑ Statistics Estonia: Population by Gender, Age Group and County.
- ↑ A brief history.
- ↑ Tartu, [w:] Encyklopedia PWN [online], Wydawnictwo Naukowe PWN [dostęp 2021-08-22] .
- ↑ Så arbetar vi med: Internationella relationer [online], Uppsala kommun [dostęp 2020-10-28] (szw.).
Linki zewnętrzne
[edytuj | edytuj kod]- Historia Dorpatu
- Tartu w serwisie www.eesti.pl
- Portal edukacyjny o Tartu w języku rosyjskim
- Spotkać się i porozmawiać w Tartu. love.dorpat.ru. [zarchiwizowane z tego adresu (2016-03-06)].
- Webcams
- Dorpat, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. II: Derenek – Gżack, Warszawa 1881, s. 125 .
- Dorpat, [w:] Słownik geograficzny Królestwa Polskiego, t. XV, cz. 1: Abablewo – Januszowo, Warszawa 1900, s. 432 .